Grotowski Technika Impulsu

1959 – Nowy rozdział w Teatrze 13 Rzędów w Opolu 🎭✨

W 1959 roku Jerzy Grotowski objął funkcję dyrektora artystycznego Teatru 13 Rzędów w Opolu, a Ludwik Flaszen został jego dyrektorem naczelnym.
Flaszen – który sam otrzymał propozycję prowadzenia sceny – zaprosił do współpracy Grotowskiego, widząc w nim potencjał do stworzenia nowej jakości w teatrze.

To był początek teatru jako laboratorium: miejsca poszukiwań formy, ekspresji i prawdy scenicznej.

Pierwszy efekt tej współpracy?
Już w 1959 roku ruszyły prace nad premierą „Orfeusza” według Jeana Cocteau.
Premiera zapowiadała nowy kierunek: odchodzenie od realistycznego przedstawienia w stronę aktorstwa opartego na obecności, intensywności i wewnętrznej prawdzie.

---

📸 Na zdjęciach:
1️⃣ Zespół Teatru 13 Rzędów w Opolu (1959) – Jerzy Grotowski i Ludwik Flaszen wśród aktorów.
Źródło: Czas na Opole

2️⃣ Afisz spektaklu „Orfeusz” (1959) – plakat promujący pierwszą premierę Teatru 13 Rzędów pod kierownictwem Grotowskiego.
Źródło: OneBid

---

Kim był Ludwik Flaszen? 🎭✍️

Eseista, krytyk, myśliciel. Jeden z najbardziej przenikliwych umysłów powojennego teatru. Zanim objął z Grotowskim Teatr 13 Rzędów, był już znany jako autor błyskotliwych tekstów – często kontrowersyjnych, zawsze bezkompromisowych. Jego książka Głowa i mur została skonfiskowana przez cenzurę tuż po publikacji.

To Flaszen jako pierwszy otrzymał propozycję kierowania Teatrem 13 Rzędów w Opolu. To on zaprosił do współpracy młodego Jerzego Grotowskiego – reżysera, którego znał z wcześniejszych premier. Mógł sam objąć scenę, ale postanowił oddać ster komuś, kto – jego zdaniem – miał potencjał zmienić teatr.

Tak zaczęła się jedna z najważniejszych współpracy w historii teatru XX wieku: Grotowski – twórca; Flaszen – komentator, współmyśliciel, redaktor manifestów.

---

Na zdjęciach:

1️⃣ Portret Ludwika Flaszena – fot. Irena Lipińska
Źródło: Instytut im. Jerzego Grotowskiego / grotowski.net

2️⃣ Ludwik Flaszen i Jerzy Grotowski na scenie Teatru 13 Rzędów
Źródło: Wirtualny Sztetl / Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN

---

Na podstawie:
Culture.pl – Ludwik Flaszen

„Pechowcy” – pierwsze autorskie kroki Grotowskiego w Opolu 🎭
(8 listopada 1958)

W kameralnym Teatrze 13 Rzędów w Opolu odbyła się premiera spektaklu „Pechowcy”.

To jedno z pierwszych przedstawień, które Jerzy Grotowski przygotował już nie jako student czy asystent, ale jako twórca świadomie poszukujący własnego języka teatralnego.

Jeszcze nie miał formalnego kierownictwa sceny – to nastąpi dopiero w 1959 roku – ale właśnie „Pechowcy” zwiastowali narodziny nowej estetyki: odchodzenie od realizmu, pogłębione aktorstwo, koncentrację na obecności i działaniu.

To był pierwszy krok ku Teatrowi Laboratorium.

---

Na zdjęciu: kamienica przy opolskim Rynku 4 – siedziba dawnego Teatru 13 Rzędów, w którym odbyła się premiera spektaklu.

---

Jerzy Grotowski wraca do Krakowa i zaczyna studia reżyserskie 🎭📚

W 1956 roku, po powrocie z Moskwy i krótkim pobycie w rodzinnym Rzeszowie, Jerzy Grotowski postanowił kontynuować edukację teatralną. Złożył podanie o przyjęcie na drugi rok Wydziału Reżyserii PWST w Krakowie, ale komisja się nie zgodziła. Mimo wcześniejszych studiów w GITIS w Moskwie, musiał rozpocząć naukę od pierwszego roku.

Jesienią tego samego roku rozpoczął studia reżyserskie na Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej w Krakowie, które ukończył w 1960 roku.

Warto wiedzieć, że w tamtych latach PWST nie miała jeszcze własnej siedziby. Zajęcia odbywały się w różnych wynajmowanych przestrzeniach w Krakowie. Jednym z miejsc, w których studiował Grotowski, był gmach Akademii Sztuk Pięknych przy Placu Matejki – tam odbywały się zajęcia teoretyczne i niektóre ćwiczenia.

Dopiero w 1974 roku PWST przeniosła się do gmachu przy ul. Straszewskiego 22, który dziś kojarzymy z krakowską szkołą teatralną (obecnie Akademia Sztuk Teatralnych im. Stanisława Wyspiańskiego).

📸 Na zdjęciu: Akademia Sztuk Pięknych przy Placu Matejki w Krakowie. To jedno z miejsc, gdzie Jerzy Grotowski studiował reżyserię w latach 1956–1960.
(Źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe / Fotopolska)

Jerzy Grotowski – choroba i przerwanie studiów w Moskwie (1956) 🎭🏜️

W kwietniu 1956 roku Jerzy Grotowski zmuszony był przerwać studia reżyserskie w Państwowym Instytucie Sztuki Teatralnej (GITIS) w Moskwie ze względu na poważne problemy zdrowotne – cierpiał na schorzenie nerek, które wymagało pilnego leczenia.

Dzięki pomocy swojego nauczyciela, Jurija Zawadskiego, został wysłany na leczenie do sanatorium w miejscowości Bajram-Ali, na skraju pustyni Kara-kum w Turkmenistanie. Suchy, pustynny klimat miał pozytywny wpływ na leczenie tego typu schorzeń.

W maju powrócił do Moskwy, gdzie zdał końcowe egzaminy, a następnie – w czerwcu 1956 roku – wrócił do Polski, do rodzinnego Rzeszowa. Dokładny czas jego pobytu w Rzeszowie nie jest znany.

---

📸 Zdjęcie: Jerzy Grotowski w Moskwie, 1955, rkps 18834/I k. 1, z notatką na odwrocie „Moskwa przed Kremlem 1955” ręką Jerzego Grotowskiego. Zdjęcie pochodzi z prywatnych zbiorów Jerzego Grotowskiego, darowanych Ossolineum w 2008 roku przez prof. Kazimierza Grotowskiego, jego brata.

Czym jest „Technika Aktorskiego Impulsu”? 🎭📖

To podręcznik autorstwa Sławomira Chwastowskiego, który rozwija dziedzictwo treningu aktorskiego Jerzego Grotowskiego. Książka wprowadza aktorów w nowoczesne podejście do pracy scenicznej, oparte na wewnętrznym impulsie jako źródle działania.

Technika Aktorskiego Impulsu koncentruje się na spontaniczności i organiczności działań aktora. Zakłada, że impuls pojawia się przed myślą, a reakcja ciała jest pierwszym, najczystszym wyrazem prawdy.
W tej pracy aktor nie „gra” roli, lecz działa – bez planowania, bez oceny, bez analizy. Działanie wypływa z bezpośredniego doświadczenia chwili.

Technika obejmuje:
– Ćwiczenia rozwijające uważność i czujność ciała
– Pracę z oddechem i napięciem mięśniowym
– Przywrócenie aktorowi zdolności do działania spontanicznego, bez pośrednictwa intelektu
– Budowanie relacji z partnerem scenicznym poprzez wymianę impulsów

Celem nie jest efekt ani forma, lecz autentyczne bycie w akcie scenicznym, które angażuje ciało, umysł i emocje w sposób całościowy.
To technika, która usuwa przeszkody w działaniu – napięcia, schematy, blokady – i przywraca aktorowi pełną wolność twórczą.

🎭 Czego nie mówiono w GITIS? I dlaczego…? ❌

W latach 50., kiedy młody Jerzy Grotowski studiował reżyserię w Państwowym Instytucie Sztuki Teatralnej (GITIS) w Moskwie, istniały tematy, których oficjalnie nie wolno było poruszać. Władze ZSRR wymazały z historii niektórych twórców teatralnych, uznając ich za "wrogów ludu".

🚫 Kto był na cenzurowanym?
❌ Wsiewołod Meyerhold – pionier biomechaniki aktorskiej, zamordowany przez NKWD w 1940 r.
❌ Jewgienij Wachtangow – choć częściowo rehabilitowany, jego idee teatralne nie zawsze zgadzały się z oficjalną linią radzieckiego realizmu socjalistycznego.
❌ Michaił Czechow – propagator „psychologicznego gestu”, uciekł z ZSRR, więc w kraju uznawano go za zdrajcę.

🔍 Ale czy naprawdę ich tam nie było?
Choć oficjalnie w GITIS-ie nie uczono o Meyerholdzie, jego idee przetrwały. Studenci słyszeli o nim "między wierszami", a starsi pedagodzy przekazywali wiedzę w sposób nieoficjalny.

🔥 Jak Grotowski mógł zetknąć się z Meyerholdem?
✅ Studiował u Jurija Zawadskiego, który znał Meyerholda i Stanisławskiego.
✅ Widział wpływ biomechaniki w metodach pracy starszych reżyserów.
✅ Mógł mieć dostęp do zakazanych notatek krążących wśród wtajemniczonych artystów.

🧩 Co z tego wyniósł?
Grotowski nie kopiował Meyerholda, ale rozwinął własną metodę pracy z aktorem, w której ciało było kluczowym narzędziem ekspresji. To, co było zakazane, wciąż istniało – tylko w ukryciu.

📸 Zdjęcie w poście:
🖼️ Jerzy Grotowski podczas studiów w GITIS

📜 Notatka:
„Zdjęcie zatytułowane „Jerzy Grotowski podczas studiów w GITIS” znajduje się w zbiorach Ossolineum, w rękopisie 18834/I, k. 7.

Zdjęcie pochodzi z prywatnych zbiorów Jerzego Grotowskiego, darowanych Ossolineum w 2008 roku przez prof. Kazimierza Grotowskiego, jego brata."

🟥 Meyerhold i Grotowski – spotkanie, które nigdy się nie wydarzyło, ale… 🎭🔥

Jerzy Grotowski nigdy nie spotkał Meyerholda, radzieckiego reżysera, który został aresztowany i zamordowany przez NKWD w 1940 roku. Jednak jego idee przetrwały, a ich ślady można odnaleźć w metodzie Grotowskiego.

🔴 Jak Grotowski mógł zetknąć się z myślą Meyerholda?

1️⃣ Biomechanika Meyerholda i aktor jako organizm ekspresji 🤸‍♂️
Meyerhold stworzył system biomechaniki, w którym ciało aktora było kluczowym narzędziem wyrazu, a emocje wynikały z fizycznych działań.
🔥 Grotowski również podkreślał cielesność aktora, dążąc do „aktu całkowitego” – pełnego zaangażowania ciała i głosu.

2️⃣ Meyerhold zakazany w GITIS, ale… 🚫
Grotowski studiował w Moskwie (1955-56), gdy o Meyerholdzie nie mówiono otwarcie – był skazany na zapomnienie przez radziecką propagandę.
👀 Jednak Grotowski mógł dowiedzieć się o nim „między wierszami”, zwłaszcza od ludzi związanych z Jurijem Zawadskim, który znał i Stanisławskiego, i Meyerholda.

3️⃣ Fizyczność zamiast psychologicznego realizmu 🎭
Meyerhold odrzucił psychologiczny realizm Stanisławskiego, budując teatr ekspresji i rytmu.
👉 Grotowski poszedł jeszcze dalej, tworząc teatr ubogi, gdzie ciało aktora było jedynym niezbędnym narzędziem teatralnym.

📌 Podsumowanie:
Choć Meyerhold i Grotowski nigdy się nie spotkali, ich idee się przenikały. Obaj szukali nowej, fizycznej ekspresji aktorskiej, odrzucając klasyczny realizm. To dowód na to, że myśli teatralne mogą przetrwać nawet represje polityczne.



---

📸 Zdjęcia do posta:

1️⃣ Portret Wsiewołoda Meyerholda

Źródło: Google Images

2️⃣ Schemat biomechaniki teatralnej Meyerholda (1921)

Źródło: ResearchGate

3️⃣ Meyerhold w filmie dokumentalnym „Meyerhold Theatre and the Russian Avant-garde” (2018)

Źródło: IMDb

4️⃣ Fotografia Wsiewołoda Meyerholda

Źródło: Wikimedia Commons

📢 Konstanty Stanisławski – fundament nowoczesnego aktorstwa 🎭✨

Konstanty Stanisławski (1863–1938) to jeden z najważniejszych reformatorów teatru, twórca systemu Stanisławskiego, który stał się fundamentem współczesnej sztuki aktorskiej. Jego metoda kładła nacisk na psychologiczne przeżycie roli, wewnętrzną prawdę i organiczność aktorstwa.

🎭 Rewolucja w aktorstwie
Stanisławski odrzucił sztuczną deklamację i mechaniczne gesty dominujące w XIX-wiecznym teatrze. Dążył do głębokiego przeżycia roli, wierząc, że aktor musi utożsamiać się z postacią, rozumieć jej motywacje i emocje. Wprowadził m.in.:
✅ Pamięć emocjonalną – aktor przywołuje osobiste wspomnienia, by autentycznie odczuwać emocje postaci.
✅ Działanie na scenie – każda emocja musi wynikać z konkretnego działania, nie może być „grana” w oderwaniu od sytuacji.
✅ Relację z partnerem – aktorstwo to reakcja, żywy dialog, nie recytacja kwestii.

🔥 Wpływ na Grotowskiego
Podczas studiów w GITIS-ie (1955–1956) Jerzy Grotowski zgłębiał system Stanisławskiego, ale z czasem go przekroczył. Odrzucił jego dążenie do psychologicznego realizmu, skupiając się na "teatrze ubogim", w którym ciało aktora stawało się najważniejszym narzędziem ekspresji.

💡 Grotowski wykorzystywał niektóre techniki Stanisławskiego (np. pamięć emocjonalną), ale zamiast budować realistyczną iluzję, szukał prawdy w fizycznym działaniu.