11/06/2026
Spotkanie tematyczne KFP (27.06.2026)
Zapraszamy na ostatnie w bieżącej edycji spotkanie tematyczne Katedry Filozofii Przyrody, którego gościem będzie prof. UZ dr hab. Piotr Bylica (Uniwersytet Zielonogórski).
Temat wystąpienia:
"Racjonalność naukowa a nurty feministyczne i queerowe w naukach przyrodniczych".
27 czerwca 2026, godz. 11:30
Instytut Filozofii UKSW w Warszawie
(ul. Wóycickiego 1/3, bud. 23, pok. 302)
Wprowadzenie:
Od czasów starożytnych jednym z istotnych elementów tradycji filozoficznej było przekonanie o szczególnej wartości poznania racjonalnego. W epoce nowożytnej rolę wzorca racjonalności zaczęto coraz częściej przypisywać nauce — rozumianej w sensie angielskiego science. Filozofia nauki, aż po czasy współczesne, podejmowała próbę odpowiedzi na pytanie, na czym dokładnie polega metoda naukowa, której stosowanie miałoby wyjaśniać niewątpliwe (przynajmniej z perspektywy tzw. cywilizacji Zachodu) sukcesy nauki.
Niezależnie od różnic w szczegółowych opisach funkcjonowania nauki, jej racjonalistycznego rdzenia upatrywano zwykle w badaniach empirycznych oraz w stosowaniu praw logiki przy formułowaniu, uzasadnianiu i ocenie teorii naukowych. Socjohistoryczny nurt filozofii nauki, reprezentowany między innymi przez Kuhna czy Feyerabenda zwracał uwagę także na istotną rolę czynników pozalogikoempirycznych w rozwoju nauki oraz w samym sposobie jej rozumienia. Chodzi tu na przykład o uwarunkowania kulturowe, społeczne, filozoficzne czy światopoglądowe. Na tym tle interesująco przedstawia się stosunek do racjonalności naukowej i samej nauki w niektórych nurtach feminizmu oraz w podejściu queerowym. Mam tu na myśli te stanowiska, w których zasady logiki klasycznej interpretowane są jako wyraz męskiej, szowinistycznej opresji (nie dotyczy to zatem tzw. feminizmu liberalnego) a dotychczasowa nauka ujmowana jest jako obszar dominacji białego mężczyzny, a tym samym jako forma dyskryminacji nieuwzględniająca różnorodności perspektyw. W takim ujęciu dyskryminujące miałoby być samo tradycyjne rozumienie nauki, w tym przypisywane jej wartości, takie jak obiektywność poznawcza, pewność czy prawda. W niektórych odmianach feminizmu oraz w podejściu queerowym wartości te bywają traktowane jako ukryte formy dominacji i wykluczenia. Feministyczne i queerowe podejście do nauki nie pozostaje dziś jedynie postulatem teoretycznym, lecz znajduje praktyczne zastosowanie i na różne sposoby wpływa zarówno na funkcjonowanie nauk przyrodniczych w aspekcie organizacyjnym, jak i na treść formułowanych twierdzeń naukowych. W wystąpieniu zostanie przedstawiony szereg przykładów takiego wpływu. Przykłady te stanowią argumenty na rzecz socjohistorycznego nurtu filozofii nauki w tym aspekcie, w którym wskazuje on na zależność rozumienia nauki oraz wyników badań naukowych od szerszego tła kulturowego, społecznego i filozoficznego. Mamy tu zatem do czynienia z kolejnym argumentem na rzecz eksternalizmu w sporze o rolę czynników pozalogikoempirycznych w rozwoju nauki.
