Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej

27/09/2026

📆 W dniach 23–24 września br. pracownicy Wydziału Badań i Edukacji Archiwalnej Archiwum IPN przeprowadzili serię wyjazdowych zajęć warsztatowych dla uczniów szkół w województwie pomorskim. Podróż edukacyjna miała na celu przybliżenie młodzieży tematów związanych z walką o niepodległość oraz lokalną historią.

🏫 Pierwszym przystankiem na trasie było Powiatowe Centrum Kształcenia Zawodowego i Ustawicznego w Pucku. Spotkanie zorganizowano we współpracy z panem Janem Trofimowiczem, nauczycielem szkoły, a zarazem lokalnym działaczem społecznym. Tego dnia wśród przemawiających do uczestników warsztatów, oprócz pracowników AIPN, byli także: prezes Pomorskiego Zrzeszenia Ludowych Zespołów Sportowych Piotr Klecha oraz dyrektor Powiatowego Centrum Kształcenia Zawodowego i Ustawicznego w Pucku Grzegorz Pałucki.

🦅 Pracownicy AIPN przeprowadzili zajęcia dla poszczególnych roczników. Uczniowie klas pierwszych wzięli udział w warsztatach pt. „»Czołem Ojczyźnie – szponem wrogowi!«. Wkład Sokolstwa Polskiego w Ameryce w odzyskanie niepodległości”. Zajęcia przybliżyły uczniom wkład Polonii amerykańskiej w odzyskanie przez Polskę niepodległości oraz historię tworzenia Błękitnej Armii gen. Józefa Hallera.

⚔️ Podczas warsztatów młodzież poznała przyczyny polskiej emigracji na przełomie XIX i XX w., a także genezę i historię ruchu sokolego. W trakcie zajęć nawiązano także do wydarzenia z 10 lutego 1920 r., jakim były zaślubiny Polski z morzem, oraz wspomniano o roli gen. Józefa Hallera w odzyskaniu przez Polskę niepodległości. W części praktycznej uczestnicy wcielili się w rolę rekruterów z 1917 roku i w grupach tworzyli ulotki zachęcające rodaków z USA do wstępowania do Armii Polskiej we Francji, a zdobytą wiedzę zweryfikowali na koniec w interaktywnym quizie.

👥 Dla uczniów klas drugich oraz trzecich przygotowano zajęcia pt. „Patriotyzm niejedno ma imię - wkład lokalnych bohaterów w zachowanie niepodległości”, skupiające się na postaciach historycznych związanych bezpośrednio z regionem. Zajęcia te miały na celu przybliżenie uczniom różnorodnych postaw patriotycznych oraz zachęcenie ich do udziału w konkursie „Z archiwum polskich losów”.

📚 🎞 Podczas warsztatów młodzież definiowała pojęcie patriotyzmu i analizowała materiały archiwalne, filmy oraz biogramy postaci zasłużonych dla lokalnej społeczności. W części praktycznej uczestnicy, pracując w grupach, tworzyli materiały promujące spotkanie poświęcone jednemu z wybranych bohaterów.

👉 Drugiego dnia zajęć, 24 września, działania edukacyjne objęły dwie placówki. Wizyta rozpoczęła się w Szkole Podstawowej w Łebczu, gdzie przy wsparciu dyrektor Beaty Mieczkowskiej zorganizowano dwie lekcje warsztatowe z historii Sokolstwa Polskiego w Ameryce („Czołem Ojczyźnie – szponem wrogowi!”). W lekcjach tych uczestniczyli uczniowie klas 6-8.

📌 Następnie pracownicy Archiwum IPN udali się do Powiatowego Zespołu Szkół w Kłaninie, goszcząc u dyrektora Rafała Wochny. Tam odbyły się dwie tury zajęć poświęconych lokalnym bohaterom i różnym obliczom patriotyzmu („Patriotyzm niejedno ma imię”).

ℹ Dzięki zaangażowaniu pana Jana Trofimowicza, dyrekcji szkół oraz nauczycieli, archiwiści z IPN dotarli z edukacją historyczną do szerokiego grona młodzieży (łącznie ponad 360 uczniów ‼️) na różnym poziomie kształcenia.

👍 Dziękujemy organizatorom za zaproszenie i pomoc, a uczniom za ich zaangażowanie w trakcie przeprowadzanych zajęć!

📷 Fot. Paweł Zielony, Robert Bobrowski (IPN)

27/09/2026

🌿 „Z ziemi tej wyrósł – dla niej i dla Polski działał”

🏅 Podczas obchodów 45. rocznicy powstania Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego Rolników Indywidualnych „Solidarność”, które odbyły się 13 września 2026 roku w Dzierzgowie, Sebastian Mikulak został odznaczony Krzyżem Wolności i Solidarności.

🇵🇱 Działalność opozycyjną rozpoczął na początku lat osiemdziesiątych. Kolportował wydawnictwa drugiego obiegu oraz organizował pomoc dla osób represjonowanych.

🌿W 1985 roku wziął udział w pielgrzymce rolników na Jasną Górę, podczas której niósł wieniec z szarfą Rolniczej „Solidarności”. Prowadził również działalność w ramach Duszpasterstwa Rolników.

❗ W 1988 roku, w trakcie pochodu towarzyszącego obchodom 7. rocznicy podpisania porozumień rzeszowsko-ustrzyckich, został zatrzymany przez funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej.

🤝 W 1989 roku należał do grupy inicjatorów powstania nieformalnej Gminnej Rady Rolników „Solidarność” w Krasnosielcu. W tym samym roku był delegatem na Krajowy Zjazd NSZZ RI „Solidarność” w Warszawie.

✌️ Brał udział w bojkocie wyborów organizowanych przez władze PRL, a w wyborach parlamentarnych w 1989 roku udzielił wsparcia kandydatom Komitetu Obywatelskiego „Solidarność”.

🇵🇱 Hasło towarzyszące obchodom rocznicy powstania Rolniczej „Solidarności” – „Z ziemi tej wyrósł – dla niej i dla Polski działał” – trafnie podsumowuje życie Sebastiana Mikulaka. Krzyż Wolności i Solidarności jest wyrazem wdzięczności za jego wieloletnie zaangażowanie w działania na rzecz wolności i godności człowieka.

ℹ️ Więcej informacji dotyczących odznaczenia Krzyż Wolności i Solidarności, a także biogramy osób odznaczonych oraz relacje z uroczystości znajdziesz na stronie internetowej: https://kwis.ipn.gov.pl/.

26/09/2026

📆 24 września 2026 r. w Archiwum IPN gościliśmy członków Stowarzyszenia Archiwistów Kościelnych.

📢 Gości powitała Marzena Kruk, dyrektor Archiwum IPN.
Podczas spotkania Teresa Gallewicz-Dołowa, naczelnik Wydziału Zarządzania Zasobem Archiwalnym, opowiedziała o kształtowaniu zasobu Archiwum IPN. Zaprezentowała również projekt Archiwum Pełne Pamięci, w ramach którego zachęcamy do przekazywania do naszego zasobu dokumentów z rodzinnych archiwów, a także współpracujemy ze stowarzyszeniami i organizacjami, od których przejmujemy kolekcje archiwaliów.

🗣 Zasady udostępniania dokumentów z naszego zasobu oraz rodzaje realizowanych wniosków omówił Piotr Pietryga z Wydziału Udostępniania, a Cyfrowe Archiwum - nasz główny system informacji o zasobie archiwalnym IPN - oraz sposoby przeprowadzania kwerend i wyszukiwania informacji poprzez jego wyszukiwarki przedstawiły Małgorzata Rybak i Agnieszka Jarosz z Wydziału Zasobów Cyfrowych.

👉 Ponadto Maria Bieniek z Wydziału Zasobów Cyfrowych zaprezentowała Bazę Ofiar Zbrodni Wołyńskiej – wspólny projekt trzech pionów Instytutu Pamięci Narodowej: archiwalnego, śledczego i upamiętniania, którego celem jest upamiętnienie ofiar zbrodni ludobójstwa ze szczególnym okrucieństwem na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej w latach 1939-1945.

✅ Goście odwiedzili pracownię konserwacji i digitalizacji dokumentów oraz magazyny archiwalne i kartoteczne, gdzie zapoznali się z zasadami przechowywania i zabezpieczania dokumentów.

26/09/2026

45-lecie I Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ „Solidarność”

📢 W bieżącym roku mija 45 lat od pierwszego zgromadzenia najwyższej władzy NSZZ „Solidarność”. I Krajowy Zjazd Delegatów miał miejsce w Gdańsku w hali sportowo-widowiskowej „Olivia” i odbył się w dwóch turach: 5-10 września oraz 26 września – 7 października 1981 roku.

🗣 Podczas przygotowań ustalono liczebność związku na 9 476 584 członków, a do udziału w Zjeździe wybrano 896 delegatów z 41 regionów. Zasadą było, że jeden delegat będzie reprezentował 10 tys. członków. Najwięcej delegatów przyjechało z Regionu Śląsko-Dąbrowskiego (106), Regionu Mazowsze (92) oraz Regionu Dolny Śląsk (91).

👉 Jednym z najważniejszych zadań Zjazdu był wybór władz krajowych „Solidarności”. 2 października 1981 r. dokonano wyboru przewodniczącego Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność”, którym został dotychczasowy przewodniczący Krajowej Komisji Porozumiewawczej L**h Wałęsa. Jego kontrkandydatami byli: Marian Jurczyk, Andrzej Gwiazda i Jan Rulewski. Wybrano też członków Komisji Krajowej oraz członków Krajowej Komisji Rewizyjnej. Ponadto przyjęto szereg uchwał, w tym uchwałę programową „Solidarności” nazwaną „Samorządna Rzeczpospolita”, wprowadzono poprawki do statutu, a także przyjęto dokument o nazwie „Posłanie do ludzi pracy Europy Wschodniej”.

👥 Ze znanych postaci, którzy byli delegatami podczas Zjazdu należy wymienić te, które w przyszłości zajmowali najwyższe stanowiska w państwie: prezydentów RP L**ha Wałęsę i L**ha Kaczyńskiego, Jerzego Buzka, premiera RP i przewodniczącego Parlamentu Europejskiego, Bronisława Geremka, ministra spraw zagranicznych, Jerzego Kropiwnickiego, ministra pracy i rozwoju regionalnego, Aleksandra Małachowskiego, wicemarszałka Sejmu RP, Zbigniewa Romaszewskiego, wicemarszałka Senatu RP, i Adama Strzembosza, pierwszego prezesa Sądu Najwyższego.

✅ Wśród delegatów byli też znani artyści: Halina Mikołajska-Brandys, aktorka teatralna i reżyserka, a także wybitny aktor teatralny i filmowy Kazimierz Kaczor. W roli doradców udział wzięli m.in.: Tadeusz Mazowiecki, Jan Olszewski i Jacek Kuroń, a Janusz Onyszkiewicz pełnił funkcję rzecznika prasowego Zjazdu.

👤 Gościem honorowym był generał Mieczysław Boruta-Spiechowicz, który do hali „Olivia” przybył w przedwojennym mundurze wojskowym. Pojawili się też przedstawiciele zagranicznych mediów oraz szefowie zachodnich central związkowych, m.in. Lane Kirkland, przewodniczący Amerykańskiej Federacji Związków Zawodowych AFL-CIO, Ásmundur Stefánsson, przewodniczący Islandzkiej Federacji Pracy ASI, Luciano Lama, sekretarz generalny Włoskiej Lewicowej Centrali Związkowej CGIL, Jean Bornard, sekretarz generalny Francuskiej Chrześcijańskiej Centrali Związkowej CFCT, czy Edmond Maire, przewodniczący Francuskiej Demokratycznej Konfederacji Pracy CFDT.

📷 W zasobie Archiwum IPN znajduje się kilka tysięcy fotografii ilustrujących to wydarzenie. Ich autorami są m.in.: Mirosław Stelmach, Anna Małgorzata Pietuszko oraz Stanisław Skałdanowski.

Opracował: Mariusz Kwietniewski



Podpisy:
1. Sprzedaż znaczków i przypinek „Solidarności” przed halą „Olivia” w czasie Zjazdu. Autor: Stanisław Składanowski (fot. z zasobu IPN, sygn. IPN BU 3493/1)
2. Delegaci w trakcie obrad. Autor: Stanisław Składanowski (fot. z zasobu IPN, sygn. IPN BU 3493/1)
3. Grupa uczestników Zjazdu podczas mszy w hali „Olivia”. W pierwszym rzędzie klęczą: Jan Jędrzejewski (1 od prawej), L**h Wałęsa (3 od prawej), Henryk Mażul (4 od prawej) oraz Stanisław Krukowski (5 od prawej). W drugim rzędzie klęczy Mieczysław Wachowski (1 od prawej). Autor: Stanisław Składanowski (fot. z zasobu IPN, sygn. IPN BU 3493/1)
4. Sektor dla delegatów Regionu Gdańskiego. Po prawej L**h Kaczyński w trakcie rozmowy z Markiem Balickim. Autor: Stanisław Składanowski (fot. z zasobu IPN, sygn. IPN BU 3493/1)
5. Głosowanie podczas drugiej tury obrad. Przy urnie Aleksander Małachowski (2 od prawej). Autor: Stanisław Składanowski (fot. z zasobu IPN, sygn. IPN BU 3493/1)
6. Sektor dla delegatów z Regionu Gdańskiego. Na krzesłach siedzą: Andrzej Gwiazda (pierwszy od prawej) i L**h Kaczyński (3 od prawej). Autor: Stanisław Składanowski (fot. z zasobu IPN, sygn. IPN BU 3493/1)

25/09/2026

🔥 UWAGA!!!

NOWY CYKL SPOTKAŃ W Centralny Przystanek Historia IPN!

„RESORT ZBRODNI. URZĄD I SŁUŻBA BEZPIECZEŃSTWA W PRL”
🔎 Przyjrzymy się bliżej historii komunistycznego aparatu bezpieczeństwa – jego początkom, strukturom, metodom działania i ludziom, którzy go tworzyli.

🎙️ Cykl poprowadzi dr hab. Filip Musiał – dyrektor Instytut Pamięci Narodowej w Krakowie, ceniony za fascynujące rozmowy o historii najnowszej i umiejętność wydobywania z przeszłości pytań ważnych także dziś.

📖 Pierwsze spotkanie: „SOWIECKA CZY RODZIMA? RODOWÓD BEZPIEKI”
❓ Kiedy powstał resort bezpieczeństwa?
❓ Kto zdecydował o jego utworzeniu?
❓ Skąd wywodzili się funkcjonariusze UB?
❓ Kto ich szkolił?
❓ Jaką rolę odegrali tzw. sowietnicy?

🎤 Goście:
dr Maciej Korkuć – Instytut Pamięci Narodowej w Krakowie
dr Witold Bagieński – Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej

📅 30 września (środa) | godz. 17:30
📍 Centralny Przystanek Historia ul. Marszałkowska 107, Warszawa

👉 Wstęp wolny! Zapraszamy!

https://www.facebook.com/przystanekhistoria.ipn/posts/pfbid02tQx3yTBZADDawcyMqNQnBr5qAiZZWcXEdfUXFgDpr84b5SErtBxRqxgtr41GqvSkl

🔥 NOWY CYKL SPOTKAŃ W Centralny Przystanek Historia IPN!

„RESORT ZBRODNI. URZĄD I SŁUŻBA BEZPIECZEŃSTWA W PRL”

🔎 Przyjrzymy się bliżej historii komunistycznego aparatu bezpieczeństwa – jego początkom, strukturom, metodom działania i ludziom, którzy go tworzyli.

🎙️ Cykl poprowadzi dr hab. Filip Musiał – dyrektor Instytut Pamięci Narodowej w Krakowie, ceniony za fascynujące rozmowy o historii najnowszej i umiejętność wydobywania z przeszłości pytań ważnych także dziś.

📖 Pierwsze spotkanie: „SOWIECKA CZY RODZIMA? RODOWÓD BEZPIEKI”

❓ Kiedy powstał resort bezpieczeństwa?
❓ Kto zdecydował o jego utworzeniu?
❓ Skąd wywodzili się funkcjonariusze UB?
❓ Kto ich szkolił?
❓ Jaką rolę odegrali tzw. sowietnicy?

🎤 Goście:
dr Maciej Korkuć – Instytut Pamięci Narodowej w Krakowie
dr Witold Bagieński – Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej

📅 30 września (środa) | godz. 17:30
📍 Centralny Przystanek Historia
ul. Marszałkowska 107, Warszawa

👉 Wstęp wolny! Zapraszamy!

25/09/2026

Jacek Edward Wilczur (1925–2018)

📆 25 września 2018 r. w Warszawie zmarł Jacek Edward Wilczur, dziennikarz i historyk, pracownik Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce.
Zgodnie z metryką przechowywaną w USC urodził się we Lwowie, w zasymilowanej rodzinie żydowskiej, 5 marca 1925 r. (inne źródła podają datę 24 grudnia 1925 r.), jako Edmund Schechter (Schächter), syn Hermana Schechtera, pochodzącego z okolic Humenné w dzisiejszej Słowacji, i nauczycielki Reginy Barbary (Bajli) Sommer.

📢 W mieście rodzinnym spędził dzieciństwo, okupację sowiecką i większość niemieckiej – do maja 1943 r. W 1939 r. ukończył 7 klas szkoły powszechnej polskiej, a do 1941 r. 2 klasy szkoły średniej rosyjskiej. Po wkroczeniu Niemców do Lwowa jego ojciec Herman Schechter został aresztowany z powodu przedwojennej działalności w ruchu socjalistycznym. W więzieniu był poddawany torturom, w wyniku których, po uwolnieniu, zmarł w styczniu 1942 r. W czasie okupacji niemieckiej we Lwowie Edmund stracił także matkę oraz dwóch młodszych braci – Juliana i Józefa.

👉 4 kwietnia 1942 r. Edmund został aresztowany za kradzież żywności i benzyny z wagonów niemieckiej armii na Dworcu Głównym we Lwowie. Początkowo przetrzymywany był w więzieniu przy Pl. Halickim w siedzibie Dyrekcji Sicherheitsdienst (SD) i Kriminalpolizei (Kripo). Następnie przewieziono go do tzw. „bycyrku” (areszt śledczy przy komendzie policji) przy ul. Kazimierzowskiej 34 i osadzono w celi dla nieletnich.

✅ Po zwolnieniu z więzienia 1 października, ukrywał się w budynku przy Placu Krakowskim nr 28. Ponownie uwięziony 29 grudnia 1942 r. za kradzież żywności z magazynu Niemieckiego Czerwonego Krzyża na Dworcu Głównym został osadzony w więzieniu wojskowym na Zamarstynowie, a następnie powtórnie w „bycyrku”, gdzie przebywał do maja 1943 r. W kwietniu dostał wyrok śmierci. Ze Lwowa został przewieziony do więzienia w Stryju w przedwojennym województwie stanisławowskim i osadzony w celi śmierci.

❗Wyrok śmierci miał zostać wykonany 1 października 1943 r., jednak 29 września Edmund Schechter został wraz z innymi więźniami odbity z więzienia przez oddział Armii Krajowej. Uwolniony, przez kilka dni ukrywał się we Lwowie, a następnie, poinstruowany przez AK-owców, zgłosił się do pracy w niemieckiej Organizacji Todt, przez którą został wysłany do Tomaszowa Mazowieckiego. Po dotarciu na miejsce i ucieczce z obozu Organizacji Todt przedostał się do partyzantów w lasach niekłańskich i wstąpił do oddziału AK Jana Piwnika „Ponurego” w Okręgu Kielecko-Radomskim „Jodła”, przyjmując pseudonim „Kazik Lwowiak”.

🧐 W Zgrupowaniu nr 2 pod dowództwem Mariusza Szwieca „Robota”, w którym był jednym z najmłodszych strzelców, pozostał do końca jesieni 1943 r. Po rozwiązaniu zgrupowania przez „Ponurego”, zimą 1943 r. wstąpił do Oddziału Specjalnego Batalionów Chłopskich w powiecie koneckim. Po Wielkanocy 1944 r. powrócił do macierzystej jednostki, w której służył do jej rozwiązania w styczniu 1945 r. W czasie walk był dwukrotnie ranny.

📌 Aresztowany przez służbę bezpieczeństwa w Końskich, wraz z innymi żołnierzami AK i B*h, był bity i torturowany. Po zwolnieniu z więzienia wstąpił do Plutonu Ochronnego R.K.U. Łódź. W maju 1945 r. zdecydował się wyjechać na Zachód. Pod przybranym nazwiskiem – Kazimierz Leszczyński – 9 czerwca 1945 r. opuścił samowolnie Pluton Ochrony R.K.U. Łódź-Miasto, w związku z czym Wojskowa Prokuratura Okręgu Łódzkiego wszczęła śledztwo i wydała nakaz aresztowania w razie ujęcia. Poszukiwania nie odniosły skutku, wobec czego prokurator Wojskowej Prokuratury Garnizonowej w Łodzi 14 stycznia 1952 r. umorzył przeciw Kazimierzowi Leszczyńskiemu postępowanie karne.

🔹 W tym czasie poszukiwany przebywał w Niemczech, Belgii i Wielkiej Brytanii. 20 lipca 1945 r. został wcielony do 1. Dywizji Pancernej gen. Stanisława Maczka. W styczniu 1947 r. odmówił zapisania się do Korpusu Przysposobienia i Rozmieszczenia.

🔸 Przebywając w obozie repatriacyjnym w Burrow Head w Szkocji, skorzystał z ogłoszonej 22 lutego 1947 r. ustawy o amnestii, i 11 marca tego roku zgłosił się do Konsulatu RP w Glasgow. Powrócił do kraju i w czerwcu 1947 r., jako Jacek Edward Wilczur, ujawnił się w warszawskim Urzędzie Bezpieczeństwa Publicznego.
Po 1949 r. był jeszcze dwukrotnie aresztowany. W okresie stalinowskim 11 razy wyrzucano go z pracy – za działalność w AK, pochodzenie społeczne i nielegalny pobyt na Zachodzie. Zdobył dyplomy na wydziałach: dziennikarskim i dyplomatyczno-konsularnym Akademii Nauk Politycznych w Warszawie, studiował także turkologię na Uniwersytecie Warszawskim. Na podstawie dysertacji dotyczącej zagłady żołnierzy włoskich przez Niemców na terenach okupowanej Polski i Ukrainy obronił doktorat z historii na UW. W 1962 r. wydał poświęconą temu zagadnieniu książkę pt. „Armira nie wróci do Italii”.

🗣 We wspomnieniach Jacek Wilczur podkreślał, że żołnierze włoscy w okupowanym Lwowie odmawiali uczestnictwa w akcjach przeciwko miejscowej ludności, niejednokrotnie oddawali jej swoją żywność, a nawet ratowali od egzekucji z rąk policji ukraińskiej. W marcu 1942 r. podczas wpadki przy okradaniu stacjonujących pod Lwowem wagonów z wojskowym mieniem włoskiej armii, sam autor, wraz sześcioma innymi chłopcami w wieku 10-14 lat mieli zostać rozstrzelani przez ukraiński Bahnschutz, jednak Włosi zadecydowali puścić ich wolno.

📆 Od 1964 r. był zatrudniony w Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce. W latach 80. XX w., jako główny specjalista w zakresie zbrodni wojennych dokonanych przez Niemców na ziemiach polskich, został szefem śledztwa w GKBZH w Polsce w sprawie Iwana Demianiuka, strażnika w obozach w Treblince i Sobiborze. Dzięki dokumentacji złożonej przez Jacka Wilczura w Izraelu przed procesem, Demianiuk został skazany w 1988 r. przez sąd w Jerozolimie za zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości.

📚 Jacek Wilczur opublikował ponad 30 książek oraz przeszło 2 tys. artykułów poświęconych niemieckiej i sowieckiej okupacji ziem polskich, zagładzie Polaków, Żydów i Włochów. Dwukrotnie został odznaczony Krzyżem Walecznych. Za służbę w 1. Dywizji Pancernej gen. Maczka otrzymał również Gwiazdę Francji i Niemiec - medal ustanowiony przez Wielką Brytanię.

Opracowała: Anna Wardzińska

ℹ️ Więcej ciekawych historii i dokumentów z zasobu IPN można znaleźć na portalu Przystanek Historia w tematyce Archiwum IPN
(link: https://przystanekhistoria.pl/pa2/tematy/archiwum-ipn).

24/09/2026

50 lat Komitetu Obrony Robotników. Spotkanie w Centralnym Przystanku Historia

📆 23 września 2026 r. w Centralnym Przystanku Historia im. Prezydenta L**ha Kaczyńskiego w Warszawie odbyła się uroczystość z okazji 50. rocznicy powstania Komitetu Obrony Robotników.

📌 Wydarzenie zostało zorganizowane przez Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, Centralny Przystanek Historia, Biuro Badań Historycznych IPN oraz Biuro Edukacji Narodowej IPN.

📢 Podczas spotkania przypomniano okoliczności powstania KOR we wrześniu 1976 r. i jego działalność na rzecz represjonowanych robotników Radomia, Ursusa i Płocka. Mówiono również o znaczeniu jawnej działalności opozycyjnej, pomocy prawnej i materialnej oraz rozwoju niezależnego obiegu wydawniczego.

✅ W uroczystości uczestniczyli działacze i współpracownicy KOR. Szczególnie wzruszającym momentem było powitanie obecnych na sali członków-założycieli i działaczy Komitetu. Antoni Macierewicz, Piotr Naimski oraz pozostali uczestnicy tamtych wydarzeń zostali przyjęci przez zgromadzonych gromkimi brawami.

👉 Ważnym punktem uroczystości było wystąpienie zastępcy prezesa IPN dra Mateusza Szpytmy oraz wprowadzenie historyczne dr Justyny Błażejowskiej. Następnie odbyła się dyskusja „Komitet Obrony Robotników – razem przeciwko systemowi”, w której udział wzięli: Wiesław Kęcik, Antoni Macierewicz, Piotr Naimski, Wojciech Onyszkiewicz i Józef Śreniowski.

🗣️ Rozmowa była okazją do przypomnienia początków KOR, doświadczeń jego działaczy oraz znaczenia solidarności z represjonowanymi robotnikami.

🎼 Spotkanie zakończył koncert Janusza Radka z zespołem, przygotowany specjalnie z okazji 50. rocznicy powstania Komitetu.

Szczegółowe informacje o wydarzeniu znajdziecie Państwo na stronie internetowej IPN:
https://www.ipn.gov.pl/pl/aktualnosci/247194,50-rocznica-powstania-Komitetu-Obrony-Robotnikow.html

24/09/2026

👇👇👇 Zapraszamy Was do sięgnięcia po kolejną broszurę z serii „Archiwum Polskich Losów”, wydawanej przez Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej. Jej autor, Adam Hlebowicz, prezentuje w niej mało znaną bohaterkę – Idalię Żyłowską.

🗣️ „Była córką jednego z najwybitniejszych pisarzy polskich XX wieku Józefa Mackiewicza. Po wojnie pozostała w Wilnie, które decyzją mocarstw alianckich podjętą w lutym 1945 r. w Jałcie znalazło się w granicach LSRS. Zdobyła wyższe wykształcenie na Uniwersytecie Wileńskim i podjęła pracę nauczyciela w trójjęzycznej szkole w Czarnym Borze. W tej samej miejscowości, gdzie wcześniej, przed i w czasie wojny, odwiedzała ojca. Żyłowska od połowy lat sześćdziesiątych XX w. korespondowała z drugą żoną swego ojca, Barbarą Toporską, która z Mackiewiczem mieszkała w tym czasie na emigracji w Monachium. Przez prawie dwadzieścia lat obie kobiety pisały do siebie, mimo życia w państwach o odmiennych, wrogich sobie ustrojach politycznych i »żelaznej kurtyny«, która je dzieliła. Ich korespondencja to niezwykłe dzieło epistolograficzne przekraczające granice, podziały, odległości, niejako wbrew komunistycznej cenzurze. W ostatnich latach życia Żyłowska napisała kilka wspomnieniowych artykułów, które zostały opublikowane już w niepodległej Litwie w miejscowej prasie polskiej. Należała do grona tych Polaków, którzy mimo niesprzyjającej sytuacji zachowali swój język, kulturę, wiarę, i co szczególnie istotne w przypadku Idalii Żyłowskiej, niezależność własnych poglądów”. (fragment tekstu)

📖 Broszura autorstwa Adama Hlebowicza to pierwsza próba szerszego opisania postaci Idalii Żyłowskiej, urodzonej i zmarłej w Wilnie młodszej córki Józefa Mackiewicza, znakomitego powieściopisarza, autora pierwszej książki o zbrodni katyńskiej. Przez długie lata jej losy były nieznane szerszej opinii. Dopiero ostatnie lata, a zwłaszcza ogłoszenie drukiem, przez londyńskie Wydawnictwo „Kontra”, jej korespondencji z Barbarą Toporską zmieniło tę sytuację.

👩‍🦰 Idalia Żyłowska urodziła się w 1931 r. w niepodległej Polsce, zmarła w 1998 r. w niepodległej Litwie. Większa część jej dorosłego życia przypadła jednak na życie pod okupacjami. Mimo ogromnych problemów rodzinnych i finansowych potrafiła zdobyć wyższe wykształcenie i zawód nauczyciela, w którym się doskonale odnajdywała. Szukała w życiu swego miejsca, sensu egzystencji, relacji z innymi osobami. Pomimo, zdawałoby się, prostego życia, jej niestandardowa biografia jest typową dla losów polskich inteligentów, którzy pozostali na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej, wcielonych w 1945 r. do ZSRS.

ℹ Seria wydawnicza „Archiwum Polskich Losów” ma na celu przybliżenie biografii osób wyróżniających się postawą i osiągnięciami w polskim życiu społecznym, politycznym i kulturalnym, a także wydarzeń, w których one uczestniczyły w naznaczonym totalitaryzmem XX w.

📌 W ramach serii prezentujemy postacie mniej znane, często bohaterów małych ojczyzn, których patriotyzm i poświęcenie w zmaganiach o Polskę zawsze będą budzić największy szacunek. Historie tych ludzi, zwykle doświadczonych prześladowaniami, opracowano i zilustrowano głównie dzięki dokumentom pochodzącym z zasobu Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej.

📚📚📚 Dotychczas w serii „Archiwum Polskich Losów” ukazały się następujące broszury biograficzne:
Agnieszka Chrzanowska-Pietrzak, „Mieczysław Sokołowski”
Wioletta Woś, „Wanda Madler”
Marek Pietruszka, „Eugeniusz Stasiecki”
Marek Gałęzowski, „Pod patronatem Ordona. Wybrane sylwetki młodszych oficerów WP poległych w obronie Warszawy we wrześniu 1939 r.”
Agnieszka Chrzanowska-Pietrzak, „Barbara Sadowska”
Marzena Kujot, „Franciszka Ramotowska”
Maja Lubiejewska-Chilicka, „Lidia Ciołkosz”
Robert Witalec, „Jan Stefan Kotowicz”
Robert Rabiega, „Adam Trybus”
Jerzy Bednarek, „Anna Poray-Wybranowska”
Aneta Kołtun, „Zofia Pelczarska”

Zapraszamy do lektury!

23/09/2026

📆 21 i 22 września 2026 r. uczniowie CLVIII Liceum Ogólnokształcącego z Oddziałami Dwujęzycznymi im. Księżnej Izabeli Czartoryskiej w Warszawie i Zespołu Szkół nr 5 im. Stefana Kisielewskiego w Warszawie wzięli udział w mobilnej grze miejskiej – „Silni ciałem, silni duchem. Sport”.

✅ W trakcie gry uczniowie, przemierzając trasę biegnącą przez cztery warszawskie parki, zapoznali się z dokumentami z Archiwum IPN, ilustrującymi pytania i zadania konkursowe, oraz z historią sportu w Polsce. Zyskali wiedzę o losach i sukcesach polskich mistrzów sportu od końca XIX wieku, kiedy Polska była pod zaborami, poprzez tragiczne lata dwóch wojen światowych oraz walk o niepodległość, i dalej – przez okres PRL aż do upadku komunizmu w 1989 r.

📢 Dziękujemy wszystkim uczestnikom za zaangażowanie i czynny udział w przygotowanej przez nas grze!

Zachęcamy do ponownego odwiedzenia Archiwum IPN❗❗❗

👉 Osoby zainteresowane udziałem w mobilnej grze miejskiej prosimy o kontakt pod adresem e-mail: [email protected].
Zapraszamy również do zapoznania się z ofertą edukacyjną Archiwum IPN: https://edukacja.ipn.gov.pl/edu/lekcje-i-warsztaty/lekcje-archiwalne.

23/09/2026

𝐏𝐨𝐰𝐬𝐭𝐚𝐧𝐢𝐞 𝐊𝐨𝐦𝐢𝐭𝐞𝐭𝐮 𝐎𝐛𝐫𝐨𝐧𝐲 𝐑𝐨𝐛𝐨𝐭𝐧𝐢𝐤ó𝐰

📢 22–23 września 1976 roku powołano Komitet Obrony Robotników, najważniejszą organizację opozycyjną drugiej połowy lat 70. XX wieku. 22 września zdecydowano o powstaniu komitetu, a 23 września opublikowano „Apel do społeczeństwa i władz PRL” zawierający informację o powstaniu Komitetu i przeciwstawiający się prześladowaniom robotników, którzy brali udział w protestach w czerwcu 1976 roku.

📆 24 czerwca 1976 roku władze PRL ogłosiły znaczne podwyżki cen (np. mięsa i wędlin średnio o 69%, drobiu – o 30%, a cukru – o 90%). Społeczeństwo zostało zawiadomione o tym w piątek, zaś nowe ceny miały obowiązywać od poniedziałku. W sobotę, 25 czerwca, w całym kraju wybuchły strajki, w których wzięło udział 80 tysięcy osób (soboty były wówczas dniami roboczymi). W Radomiu, Płocku i Ursusie doszło też do wystąpień ulicznych, starć z milicją i masowych zatrzymań protestujących. 25 czerwca wieczorem władze odwołały podwyżki.

🧐 W całym kraju aresztowano około 2,5 tysiąca osób. W aresztach systematycznie bito zatrzymanych. Aresztowani musieli przechodzić „ścieżki zdrowia” - szpaler kilkudziesięciu funkcjonariuszy bijących po kolei każdego zatrzymanego pałkami. Spali w zatłoczonych celach na betonowej podłodze. Setki osób zostały skazane przez kolegia ds. wykroczeń na 3 miesiące aresztu. Sądy skazały 92 osoby na kary więzienia od 2 miesięcy do 10 lat. Wielu wyrzucono z pracy bez możliwości ponownego zatrudnienia.

📍 W dniach 16–20 lipca w warszawskim sądzie na Lesznie toczył się proces robotników z Ursusa. 17 lipca na korytarzach budynku sądu pojawili się opozycjoniści, m.in.: Jacek Kuroń, Jan Józef Lipski i Antoni Macierewicz, którzy nawiązali kontakty z robotnikami.

👤 Kuronia władze powołały na ćwiczenia wojskowe, inni wyjechali na urlopy. Pomocą dla prześladowanych robotników Ursusa zajął się Macierewicz i jego przyjaciele z harcerstwa. Pod koniec lipca do akcji dołączył Henryk Wujec, potem młodzież z warszawskiego Klubu Inteligencji Katolickiej i dawni harcerze z kręgu „walterowców”.

👉 Rodzinom zatrzymanych proponowano zapomogi finansowe, pomoc w przygotowywaniu pism do sądu, wsparcie medyczne czy pomoc w opiece nad dziećmi i w zajęciach domowych. Akcję pomocy dla robotników z Radomia rozpoczęto w drugiej połowie sierpnia (prowadzili ją Mirosław Chojecki, potem małżeństwo Romaszewskich).

📆 22 września na zebraniu w mieszkaniu mec. Anieli Steinsbergowej podjęto decyzję o powołaniu Komitetu Obrony Robotników. Nazwiska członków ogłaszano publicznie. „Apel do społeczeństwa i władz PRL” podpisali następujący członkowie-inicjatorzy KOR: Jerzy Andrzejewski, Stanisław Barańczak, Ludwik Cohn, Jacek Kuroń, Edward Lipiński, Jan Józef Lipski, Antoni Macierewicz, Piotr Naimski, Antoni Pajdak, Józef Rybicki, Aniela Steinsbergowa, Adam Szczypiorski, ks. Jan Zieja i Wojciech Ziembiński. 23 września Jerzy Andrzejewski przesłał Apel KOR do Marszałka Sejmu PRL. Władze nie przyjęły dokumentu do wiadomości i konsekwentnie uznawały KOR za organizację nielegalną.

📌 Do końca 1976 r. do KOR przystąpili: Halina Mikołajska, Mirosław Chojecki, Emil Morgiewicz, Wacław Zawadzki, Bogdan Borusewicz i Józef Śreniowski. W 1977 r. dołączyli do nich: Anka Kowalska, Stefan Kaczorowski, Wojciech Onyszkiewicz, Adam Michnik (w latach 1976–1977 przybywał na Zachodzie, prowadząc prace na rzecz KOR), ks. Zbigniew Kamiński i Jan Kielanowski.

👥 Do komitetu weszły dwie grupy członków: młodsi działacze, na których spoczywał ciężar pracy organizacyjnej oraz cieszący się autorytetem społecznym, nobliwi uczestnicy organizacji, określani jako „starsi Państwo”, którzy swoimi nazwiskami uwiarygadniali KOR i tworzyli pewien parasol ochronny przed represjami.

✅ Młodsi działacze KOR pochodzili z kilku środowisk. Do środowiska dawnych harcerzy z „Czarnej Jedynki” (drużyny harcerskiej z liceum im. Reytana w Warszawie) zaliczali się Antoni Macierewicz, Piotr Naimski i Wojciech Onyszkiewicz. Na środowisko „komandosów”, czy rewizjonistów, składali się działacze, którzy po wcześniejszych fascynacjach komunizmem zbuntowali się przeciwko temu systemowi. Do ich przywódców można zaliczyć Jacka Kuronia i Adama Michnika. Byli też przedstawiciele innych środowisk.

❗ Poza formalnymi członkami z KOR współpracowały w całym kraju tysiące ludzi. Wielu działało w akcjach pomocy dla represjonowanych robotników i ich rodzin. Szerokie kręgi zataczała zbiórka pieniędzy dla represjonowanych. Część współpracowników redagowała, drukowała i kolportowała wydawnictwa KOR. Współpracujący z komitetem adwokaci podejmowali się obrony prześladowanych robotników.

📆 Po uwolnieniu w lipcu 1977 r. ostatnich robotników uwięzionych za czerwcowe protesty, 29 września 1977 r. Komitet Obrony Robotników przekształcił się w Komitet Samoobrony Społecznej KOR. 28 września 1981 r., podczas krajowego zjazdu delegatów „Solidarności”, ogłoszono zakończenie jego działalności.

➡️ Komitet Obrony Robotników zapoczątkował nowy typ opozycji w Polsce, działającej jawnie i w oparciu o przepisy ówczesnego prawa. Zastosowanie metod legalnych, zamiast wcześniejszej konspiracji, okazało się skuteczne. Powoływano się na zapisy Konstytucji PRL, dotychczas niebrane poważnie i stanowiące element hipokryzji systemu, oraz na podpisany przez Polskę Akt Końcowy Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie z 1975 r.

🔹 Działalność KOR przełamała barierę we współpracy między inteligencją a robotnikami. Podczas gdy w marcu 1968 r. robotnicy zasadniczo nie wsparli protestujących studentów, a w grudniu 1970 r. inteligencja zasadniczo nie poparła robotników, tym razem bezpośrednia pomoc inteligencji dla represjonowanych robotników zbudowała wspólnotę ponad podziałami środowiskowymi.

🔸 Komitet przełamał również monopol informacyjny władz komunistycznych – wydawane przezeń drugoobiegowe pisma zapoczątkowały masowy pozacenzuralny obieg wydawniczy w PRL.

ℹ Te nowe, wprowadzone przez KOR, metody działalności opozycyjnej przeciwko systemowi komunistycznemu stały się podstawą działania późniejszego masowego ruchu „Solidarności”.

Opracowanie: Jacek Wróbel

Więcej ciekawych historii i dokumentów z zasobu IPN można znaleźć na portalu Przystanek Historia w tematyce Archiwum IPN
(link: https://przystanekhistoria.pl/pa2/tematy/archiwum-ipn).