Studium Europy Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego wraz z jego już bardzo licznymi inicjatywami organizacyjnymi i wydawniczymi oraz ze Studiami Wschodnimi kształcącymi znowu „jak przed wojną”, kadry młodych specjalistów „od spraw wschodnich” – należy właśnie do tej bardzo już znacznej grupy polskich instytucji naukowych, akademickich i analitycznych, których powstanie, rozwój i działanie stały się możliwe po upadku komunizmu i odzyskaniu niepodległości. Studium wszakże w odróżnieniu od innych powstało jako bezpośrednia kontynuacja prac rozpoczętych jeszcze w okresie „Solidarności” i kontynuowanych w podziemiu, głównie w pracy wydawniczej, ale także w pracach koncepcyjnych. Do podstaw, z których wyrosło Studium należy następnie zaliczyć podziemny Instytut Europy Wschodniej, próbę tworzenia którego podjęto w końcu 1983 r. (Jan Malicki oraz Jerzy Chmielewski, Stefan Rakowski† i Jerzy Kumaniecki†). Inicjatywa ta wszakże z powodu naturalnych, czasem niemal nieprzekraczalnych trudności tworzenia w podziemiu regularnej instytucji naukowo-analitycznej, a zwłaszcza z przyczyny aresztowania swego inicjatora – na kilka lat została zatrzymana. Należy tu wymienić także podjętą w stanie wojennym przez redakcję „Obozu” koncepcję wydawania pisma „Zona”, mającego w zamiarze ukazywać się w różnych językach „obozu”. Niestety, udało się wydać jedynie dwie edycje – węgierską i czeską. Rzecz została jednakowoż przerwana przy zeszycie ukraińskim, przede wszystkim z powodu kłopotów organizacyjnych i braku środków, ale także z powodu kluczowego wówczas problemu – jak dotrzeć z polskimi drukami podziemnymi do krajów obozu, a zwłaszcza do krajów Związku Sowieckiego. postanowiono rozszerzyć działalność “Obozu” w nowej formie – na poziomie akademickim, kontynuując tym także zamiary, wyżej wspomnianego, podziemnego Instytutu Europy Wschodniej. Dzięki życzliwości władz Instytutu Orientalistycznego, w 1990 r. zostało powołane, pod naukowym kierownictwem prof. Tadeusza Majdy, znawcy zagadnień tureckich, Seminarium Problemów Narodowościowych Związku Radzieckiego i Europy Środkowo-Wschodniej (zał. Andrzej Ananicz, Jan Malicki, Tadeusz Majda), a następnie Studium Europy Wschodniej i Azji Środkowej; które zapoczątkowały oficjalną uniwersytecką działalność obecnego Studium.
