27/08/2026
⚖️ Dziecko w konflikcie z prawem nie przestaje być dzieckiem
Czy wymiar sprawiedliwości potrafi mówić do dziecka językiem, który ono naprawdę rozumie?
To jedno z najważniejszych pytań, które pozostawia projekt ACCESS – Access to Justice for Children Accused and Suspect in Criminal Proceedings, zakończony właśnie przez Helsińską Fundację Praw Człowieka.
Projekt realizowany od 2024 r. objął sześć państw Unii Europejskiej: Belgię, Bułgarię, Czechy, Holandię, Polskę i Słowację. Jego celem było sprawdzenie, jak w praktyce działają gwarancje proceduralne dla dzieci podejrzanych lub oskarżonych o popełnienie czynu zabronionego, wynikające z dyrektywy UE 2016/800.
I tu zaczyna się rzecz naprawdę ważna.
Bo prawo zapisane w ustawie to jeszcze nie prawo, z którego dziecko potrafi skorzystać.
Dziecko może mieć prawo do obrońcy, informacji, zrozumiałego pouczenia czy odpowiednich gwarancji podczas zatrzymania. Ale jeśli nie rozumie, co się dzieje, czego jest podejrzane, jakie ma prawa i co może zrobić – formalna gwarancja może pozostać tylko… formalnością.
🔎 Co pokazał projekt ACCESS?
W sześciu krajach przeanalizowano zarówno przepisy, jak i praktykę. Następnie wyniki omawiano podczas międzynarodowego okrągłego stołu oraz warsztatów dla:
👩⚖️ sędziów,
⚖️ adwokatów i radców prawnych,
👮 prokuratorów i funkcjonariuszy organów ścigania,
👥 kuratorów i pracowników socjalnych.
Powstało również międzynarodowe kompendium dobrych praktyk „Safeguarding the rights of child suspects and accused in criminal proceedings”, przygotowane przez Międzynarodową Komisję Prawników we współpracy z partnerami krajowymi.
Kompendium koncentruje się na pięciu kluczowych obszarach:
➡️ prawie do obrońcy,
➡️ prawie do informacji o zarzutach i uprawnieniach,
➡️ gwarancjach związanych z pozbawieniem wolności,
➡️ przeciwdziałaniu praktykom dyskryminacyjnym,
➡️ sytuacji dzieci, które nie osiągnęły wieku odpowiedzialności karnej.
🇵🇱 Wśród dobrych praktyk znalazły się także rozwiązania z Polski.
Wskazano m.in. wzór pouczenia dla dzieci podejrzanych o popełnienie przestępstwa, opracowany przez Ministerstwo Sprawiedliwości, oraz moduł szkoleniowy dla przyszłych sędziów dotyczący sytuacji dzieci – w tym technik przesłuchania uwzględniających potrzeby dziecka i symulacji rozpraw z udziałem psychologów.
Ciekawe są również rozwiązania z innych państw:
🇳🇱 Holandia – obowiązkowa specjalizacja prawników zajmujących się sprawami dzieci oraz pomysł wykorzystania filmu zamiast wyłącznie pisemnych informacji o postępowaniu;
🇧🇬 Bułgaria – obligatoryjne ustanowienie obrońcy niezależnie od sytuacji majątkowej dziecka;
🇧🇪 Belgia – obowiązek udziału wyspecjalizowanego obrońcy z urzędu w każdym postępowaniu z udziałem dziecka.
🧩 Bardzo ważnym elementem projektu była konferencja HFPC i Biura Rzecznika Praw Dziecka:
„Ku dorosłości. Między resocjalizacją a samodzielnością. Kierunki reformy postępowania w sprawach nieletnich”.
Rozmawiano m.in. o:
🔹 dostępie dzieci do obrońcy,
🔹 zrozumiałości pouczeń procesowych,
🔹 warunkach w placówkach resocjalizacyjnych,
🔹 sytuacji młodych ludzi po opuszczeniu placówki,
🔹 potrzebie łączenia perspektywy prawnej, pedagogicznej, psychiatrycznej i społecznej.
Szczególnie ważne jest to, że w debacie uczestniczyły również młode osoby posiadające bezpośrednie doświadczenie systemu.
To właśnie ich głos powinien być jednym z drogowskazów dla reform.
🗣️ „Twoje prawa” – prosty język zamiast prawniczego labiryntu
HFPC przygotowała także materiał „Twoje prawa”, przeznaczony dla osób poniżej 18. roku życia. Wyjaśnia on, jak może wyglądać kontakt młodego człowieka z wymiarem sprawiedliwości i jakie prawa mu przysługują.
Materiał został rozesłany do szkół w całej Polsce, a jego wersja internetowa, tłumaczenia i plakat są dostępne na stronie Fundacji.
📌 Więcej informacji:
Helsińska Fundacja Praw Człowieka – projekt ACCESS
🎧 Warto również posłuchać specjalnego odcinka podcastu „Co na to Helsińska?”, w którym Zuzanna Nowicka rozmawia z adw. Marcinem Wolnym, koordynatorem projektu.
🤝 A gdzie w tym wszystkim mediacja?
To pytanie warto postawić już teraz.
Jeżeli chcemy budować wymiar sprawiedliwości przyjazny dziecku, potrzebujemy nie tylko dobrych przepisów i wyspecjalizowanych prawników. Potrzebujemy także ludzi, którzy potrafią słuchać dziecka, rozumieć jego perspektywę, ograniczać eskalację konfliktu i budować przestrzeń do odpowiedzialności oraz naprawienia szkody.
Właśnie dlatego doświadczenia projektu ACCESS są ważne również dla środowiska mediatorów.
Dziecko w konflikcie z prawem nie potrzebuje pobłażliwości. Potrzebuje sprawiedliwości, którą potrafi zrozumieć.
A sprawiedliwość, której człowiek nie rozumie, jest trochę jak instrukcja obsługi napisana po łacinie – może być formalnie poprawna, ale trudno z niej skorzystać.
Warto więc pytać nie tylko: „Czy dziecko ma swoje prawa?”
Ale przede wszystkim: „Czy dziecko wie, że je ma – i potrafi z nich skorzystać?”
dołącz do nas: Mediacja dla Ciebie https://www.facebook.com/groups/mediacjedlaciebie
