Polscy Sprawiedliwi / Portal Muzeum POLIN

22/09/2026

Jego dziadek wydał „Lalkę” Bolesława Prusa. Powieść ukazała się w trzech tomach w wydawnictwie Gebethner & Wolff w 1890 roku.

On sam, zanim rozpoczął pracę w rodzinnym wydawnictwie, był pierwszym prezesem i kapitanem Polonii Warszawa. Karierę sportową zakończył w 1928 r., wtedy został wydawcą. Wśród jego znajomych byli m.in. Władysław Reymont, Zofia Nałkowska i Jan Lechoń. Podczas okupacji niemieckiej służył w Armii Krajowej.

Tadeusza Gebethnera wspominają przedstawiciele wielu środowisk, choć nie zawsze znają w pełni jego życiorys. Mało znany pozostaje fakt, że podczas II wojny światowej pomagał Żydom w trakcie Zagłady, za co został pośmiertnie uhonorowany tytułem Sprawiedliwego wśród Narodów Świata.

„Nigdy nie zapomnimy Tadeusza Gebethnera, tego szlachetnego człowieka, który uratował życie moje i męża. Kto jeszcze okazał tak wiele serca, tak głębokiego człowieczeństwa, tyle dobrej woli i bezinteresowności? Kto bardziej niż on zasługuje na wieczną wdzięczność i drzewko w Alei Sprawiedliwych w Jerozolimie?”, pytała wiele lat po wojnie Ludwika Abrahamer, która ocalała podczas Zagłady z pomocą Gebethnera.

Podczas okupacji przez niemal dwa lata ukrywał w swoim mieszkaniu przy ul. Śniadeckich rodzinę Abrahamerów. Zdobył dla nich fałszywe dokumenty, zorganizował pomoc lekarską, a po zatrzymaniu wykupił ich z rąk tzw. granatowej policji.

Po kapitulacji powstania warszawskiego Tadeusz Gebethner wraz z setkami rannych, lekarzami i pielęgniarkami szpitali powstańczych trafił do obozu jenieckiego Stalag XI-A Altengrabow. Zmarł na skutek odniesionych ran 14 października 1944 roku.

Przypominamy losy „słynnego księgarza warszawskiego” i jego rodziny, nawiązując do serialowej i filmowej premiery „Lalki”.

👉 Przeczytaj więcej w portalu .
____
Na zdjęciu (zbliżenie) Tadeusz Gebethner jako zawodnik Polonii Warszawa przed meczem z Łódzkim Klubem Sportowym, Łódź, 1922. Fot. Zbiory cyfrowe Muzeum POLIN* 📸

*Rozdzielczość zdjęcia została poprawiona z użyciem narzędzia AI.

18/09/2026

Działają na rzecz pamięci o historii polskich Żydów i ochrony żydowskiego dziedzictwa. Poprzez swoje działania przywracają pamięć o ludziach i miejscach oraz angażują lokalne społeczności.

W tym tygodniu poznaliśmy finalistów i finalistki Nagrody POLIN 2026. Uroczysta gala odbędzie się 28 października w Muzeum POLIN. 🏆

📣 Znamy finalistów i finalistki Nagrody POLIN 2026!

Łódź, Sokoły, Barczewo, Żelechów i Chorzów. Pięć miejsc na mapie Polski i pięć finałowych kandydatur, które łączy troska o pamięć o historii polskich Żydów i żydowskie dziedzictwo.

Spośród około 60 zgłoszeń z całej Polski Kapituła 12. edycji Nagrody POLIN wyłoniła:

🔹 Andrzeja Grzegorczyka – Łódź
🔹 Henryka Pogorzelskiego – Sokoły
🔹 Krystynę Szter – Barczewo
🔹 Magdalenę Czajkę – Żelechów
🔹 Stowarzyszenie im. Maxa Kopfsteina – Chorzów

Każda z tych kandydatur to inna historia i inny sposób troski o pamięć. Łączy je przekonanie, że dziedzictwo nie należy wyłącznie do przeszłości – wymaga naszej uwagi i zaangażowania także dziś.

🏆 Laureata Nagrody POLIN 2026 poznamy 28 października podczas uroczystej gali w Muzeum POLIN.

👉 Poznaj finalistów Nagrody POLIN 2026: https://polin.pl/pl/nagroda-polin-2026

***
Mecenasem Muzeum POLIN jest ORLEN ORLEN Art & Science.
Mecenas Konkursu: Jankilevitsch Foundation
Współorganizator Konkursu: Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny w Polsce

10/09/2026

„Niemiec znęcał się nad moim bratem: kopał go, podtapiał w beczce z wodą i bił do utraty przytomności. Chrześcijanin Janek przyniósł go nieprzytomnego do domu i wbrew zakazowi umieścił w szpitalu”, wspominała Rajzel Mandel.

W czasie okupacji niemieckiej Jan Ponulak mieszkał w Gródku Jagiellońskim koło Lwowa. Od początku wojny pomagał znajomej Żydówce, Rajzel Mandel z domu Rajcfeld. Po zajęciu miasta przez Niemców przejął zarządzanie należącym do niej młynem. Zatrudnił w nim żydowskich pracowników, w tym brata Rajzel, Ben Ziona, zapewniając im dokumenty chroniące przed skierowaniem do obozu pracy przymusowej.

Latem 1942 r., gdy Niemcy rozpoczęli deportacje Żydów i Żydówek do niemieckiego nazistowskiego ośrodka zagłady w Bełżcu, Jan Ponulak przygotował w młynie kryjówkę dla rodziny Rajzel Mandel. Następnie dla jej dzieci, Manii i Zewa, zorganizował bezpieczniejsze schronienie w klasztorze w Sądowej Wiszni. W grudniu 1942 r., kiedy w Gródku Jagiellońskim powstało getto, pomógł Rajzel uciec na tzw. aryjską stronę, ocalając jej życie.

Wczoraj w Słupsku odbyła się uroczystość nadania skwerowi nad Słupią imienia Jana Ponulaka – Sprawiedliwego wśród Narodów Świata, który po II wojnie światowej związał swoje życie z tym miastem. W uroczystości wzięły udział dzieci Jana Ponulaka – Teresa Zych i Jan Ponulak junior, władze miasta i województwa, mieszkańcy Słupska. List do uczestników i uczestniczek uroczystości skierował Dyrektor Muzeum POLIN, prof. Dariusz Stola.

Zobacz relację z uroczystości oraz poznaj losy Jana Ponulaka i ocalałej Rajzel Mandel w portalu . Zobacz archiwalne fotografie udostępnione przez rodzinę Jana Ponulaka, które prezentujemy po raz pierwszy.

👉 LINK W KOMENTARZU 👈
____
Na zdjęciu rodzina Ponulaków; od lewej strony: Stanisława i Jan z dziećmi Andrzejem i Teresą, Słupsk, 1948. Fot. Archiwum rodzinne Jana Ponulaka juniora / Zbiory cyfrowe Muzeum POLIN 📸

04/09/2026

Czy wiesz, że Mieczysław Fogg, jeden z najpopularniejszych polskich pieśniarzy i kompozytorów XX wieku, pomagał Żydom podczas wojny? Dziś mija 36. rocznica śmierci artysty – Patrona Roku 2026. 🎤

Podczas okupacji niemieckiej w mieszkaniu Fogga w Warszawie ukrywali się Żydzi ze środowiska artystycznego, m.in. dyrektor muzyczny teatrzyku „Qui pro Quo” z rodziną oraz pracownik „Syrena Record”, największej wytwórni płytowej w II Rzeczpospolitej. W uznaniu udzielonej im pomocy Mieczysław Fogg został po wojnie uhonorowany tytułem Sprawiedliwego wśród Narodów Świata. 🎖

Poznaj mało znane fakty z życiorysu Mieczysława Fogga w portalu . Zobacz archiwalne fotografie i posłuchaj specjalnego podcastu przygotowanego przez Muzeum POLIN.

👉 LINK W KOMENTARZU 👈
____
Na zdjęciu Mieczysław Fogg oraz Lola Singer (Wesby) z córką Olgą – ocalałe z Zagłady dzięki pomocy Fogga, Wiedeń 1947. Fot. Archiwum rodzinne Michała Fogga / Zbiory cyfrowe Muzeum POLIN 📸

31/08/2026

Norwegia żegna króla Haralda V. 👑 🇳🇴 🏴

Gdy w 1940 r. nazistowskie Niemcy zaatakowały Norwegię, trzyletni wówczas Harald wraz z matką i siostrami opuścił kraj, udając się przez Szwecję do Stanów Zjednoczonych. Drogę do sąsiedniej Szwecji przebyło później wielu norweskich Żydów i Żydówek, uciekających przed represjami ze strony okupanta i kolaboracyjnego rządu.

Z chwilą wybuchu II wojny światowej w Norwegii żyła jedna z najmniejszych społeczności żydowskich w Europie, licząca około 2100 osób. Czy wiesz, że blisko połowa pochodziła z ziem polskich? Byli to emigranci, którzy opuścili Europę Środkowo-Wschodnią na fali antyżydowskich pogromów i kryzysu ekonomicznego.

Po niemieckiej inwazji w 1940 r. norwescy Żydzi zostali poddani narastającym represjom, które z czasem doprowadziły do masowych aresztowań. Od listopada 1942 do marca 1943 r. do niemieckiego nazistowskiego obozu Auschwitz-Birkenau deportowano 772 osoby. Przeżyły zaledwie 34.

Około 1100 osób zdołało uciec do Szwecji. Niektórzy przedostali się tam samodzielnie, innym pomagali znajomi lub przypadkowo spotkani ludzie. Większość otrzymała pomoc od osób związanych z norweskim ruchem oporu.

Jedną z takich osób był ogrodnik Rolf Alexander Syversen, działający w nielegalnej organizacji „Carl Fredriksens Transport”. Przyczynił się do ocalenia kilkuset Żydów. Został aresztowany w lipcu 1943 r., a po roku więzienia rozstrzelany. W styczniu 2017 r. jego syn Øyvind, który w chwili aresztowania ojca miał zaledwie cztery miesiące, odebrał przyznany Rolfowi pośmiertnie tytuł Sprawiedliwego wśród Narodów Świata. Dotychczas tytułem tym uhonorowano 69 Norwegów.

Jak społeczeństwo Norwegii zareagowało na zagładę Żydów? Kim byli ludzie niosący pomoc? Jakie były losy osób ocalałych? Przeczytaj w portalu artykuł Matsa Tangestuena z Muzeum Żydowskiego w Oslo.

👉 LINK W KOMENTARZU 👈
____
Na zdjęciu Rolf Alexander Syversen z żoną i synem, Norwegia, przed 1943. Fot. Muzeum Żydowskie w Oslo 📸

25/08/2026

„Do szmalcowników, do tych, którzy wydawali Żydów za pieniądze, chodziliśmy my, najmłodsi. Parami. Zwykle jeden był na ubezpieczeniu, chłopak i dziewczyna. Byłam tą, która podawała ten list. List, który był równocześnie warunkowym wyrokiem śmierci. Do wszystkich szmalcowników”, mówiła Wanda Traczyk-Stawska w wywiadzie z kolekcji historii mówionej Muzeum POLIN.

Z wielkim smutkiem przyjęliśmy wiadomość o śmierci żołnierki Armii Krajowej, uczestniczki powstania warszawskiego, Honorowej Obywatelki Warszawy, ambasadorki akcji Żonkile w 80. rocznicę wybuchu powstania w getcie warszawskim.

Publikujemy rozmowę z kwietnia 2023 r., w której Wanda Traczyk-Stawka mówiła m.in. o zadaniu otrzymanym od swoich przełożonych w AK: z listem i czekoladką w ręku, ubezpieczana przez starszego kolegę z bronią, przynosiła Polakom szantażującym Żydów listy z warunkowymi wyrokami śmierci. Na koniec wywiadu przekazała swoje credo, jeszcze z czasów, gdy była harcerką:

„Nie stój, nie patrz, tylko dawaj pomoc. Od razu. Natychmiast. Kiedy trzeba”.

👉 LINK W KOMENTARZU 👈
____
Na zdjęciu Wanda Traczyk-Stawska w Muzeum POLIN, Warszawa, 2023. Fot. Aldona Karczmarczyk, Van Dorsen Artists / Muzeum POLIN 📸

21/08/2026

„Chroniła mnie, moją matkę i siostrę zarówno przed wykryciem, jak i przed głodowaniem”, pisała Janina Bauman z d. Lewinson. „Była często śledzona i szantażowana. Przez blisko pięć lat z pełnym poświęceniem i bezinteresownie narażała własne życie, by ratować nasze”.

Marianna Bułat pomagała Janinie, jej matce Alinie i siostrze Zofii, kiedy przebywały w getcie warszawskim. Zajmowała się sprzedażą rzeczy należących do rodziny Lewinsonów, a pieniądze przekazywała im przekradając się do getta.

Po ucieczce kobiet na tzw. aryjską stronę w styczniu 1943 r., zdobywała dla nich dokumenty, organizowała kryjówki, przeprowadzała przez miasto i wyprowadzała z zagrożonych miejsc. Wyszukiwała kolejne schronienia w Warszawie i okolicach – w Rembertowie, Wesołej i Otwocku. Po powstaniu warszawskim wywiozła Alinę z córkami w okolice Krakowa, gdzie doczekały końca okupacji.

„Przez wszystkie te lata Marianna, osoba już niemłoda i niezbyt silna fizycznie, żyła w nieustannym zagrożeniu z powodu kontaktów z nami”.

W 100. rocznicę urodzin pisarki Janiny Bauman z domu Lewinson (1926–2009) – po wojnie żony socjologa i filozofa, prof. Zygmunta Baumana – przypominamy historię jej ocalenia z pomocą Marianny Bułat, Sprawiedliwej wśród Narodów Świata. Przeczytaj więcej w portalu .

👉 LINK W KOMENTARZU 👈
____
Na zdjęciu Janina Lewinson (później Bauman) z matką Aliną Lewinson z domu Fryszman, 1947. Fot. Archiwum rodzinne 📸

19/08/2026

Fotoplastykon w Alejach Jerozolimskich zna niemal każdy mieszkaniec Warszawy. Maszynę do oglądania trójwymiarowych zdjęć zakupił w 1946 r. Ludwik Krępa. Mało kto wie, że w czasie wojny ratował Żydów i Żydówki.

Razem z żoną Wandą i córką Danutą mieszkał w kamienicy Hoserów w Alejach od 1937 roku. Sąsiadką Krępów była Estera Freiberger, która podczas okupacji niemieckiej trafiła do getta. Miała trzyletniego synka Henia.

„Gdy w getcie zaczęły się wysyłki Żydów do obozów, chłopiec został do nas przeszmuglowany. Płakał, tęsknił za mamą” – wspominała Danuta Szlajmer, córka państwa Krępów, powstanka warszawska.

Po kilku tygodniach schronienie w Alejach znalazła także Estera oraz czworo jej rodzeństwa: Adam, Marian, Maria i Seweryn Gąsiorowie. Z getta do mieszkania Krępów przedostawali się pojedynczo od lata 1942 roku. Gospodarze otoczyli ich opieką: załatwili fałszywe dokumenty, znaleźli bezpieczne kryjówki i pracę.

„Dwukrotnie było gestapo w nocy, bili męża i córkę, szukali Józefa Krępy (Mariana Gąsiora). Prawdopodobnie był jakiś przeciek. W roku 1943 jesienią byliśmy uprzedzeni, że grozi nam aresztowanie, opuściliśmy mieszkanie i kilka tygodni mieszkaliśmy u p. Zybsowej przy ul. Złotej”, relacjonowała Wanda Krępa.

✖

Historię pomocy rodziny Krępów przypominamy z okazji przypadającego dziś Światowego Dnia Fotografii. To także 99. urodziny Danuty Szlajmer. Fotoplastikon Warszawski działa do dziś w tym samym miejscu jako oddział Muzeum Powstania Warszawskiego. Odwiedzając to wyjątkowe miejsce, warto pamiętać o losach rodziny Krępów oraz ocalałej dzięki ich pomocy żydowskiej rodziny Gąsiorów. ✨

Tę i inne historie prezentujemy na nowej mapie historycznej Muzeum POLIN „Dobry Adres. Historie ukrywania się Żydów w okupowanej Warszawie”. Wskazujemy na niej ponad 100 istniejących lokalizacji, w których Żydzi znaleźli schronienie podczas Zagłady. Przedstawiamy związane z nimi historie, fotografie i relacje historii mówionej ze zbiorów Muzeum POLIN.

Przeczytaj więcej w portalu .

👉 LINK W KOMENTARZU 👈
____
Fotografie ze zbiorów cyfrowych Muzeum POLIN:

◆ Ludwik Krępa, Warszawa, 31.03.1942. Fot. Archiwum rodzinne

◆ Kamienica Hoserów w Alejach Jerozolimskich 51, w której podczas okupacji niemieckiej mieszkała rodzina Krępów; działa tu wciąż Fotoplastikon Warszawski, Warszawa 2025. Fot. M. Szczepaniak 📸

14/08/2026

Czech, który został Polakiem. Legionista, uczestnik wojny polsko-bolszewickiej, oficer odrodzonego Wojska Polskiego. W czasie II wojny światowej pomagał Żydom i Żydówkom, którzy uciekali z getta warszawskiego i szukali schronienia po tzw. aryjskiej stronie. Dzięki niemu Zagładę przeżyło co najmniej trzynaście osób.

Z okazji Święta Wojska Polskiego 🇵🇱 poznajcie historię generała Ottokara Wincentego Brzozy-Brzeziny i jego żony Eugenii (Hanki), którzy w tym roku zostali pośmiertnie uhonorowani tytułem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata.

„Historia generała pokazuje, że wojskowy autorytet buduje się nie tylko poprzez rangę i zasługi bojowe, lecz także poprzez człowieczeństwo i wierność najwyższym wartościom”, mówił podczas uroczystości przyznania tytułu Sprawiedliwych gen. bryg. Mariusz Fryc. „W murach Akademii Sztuki Wojennej chcemy pamiętać o takich postaciach. Chcemy, aby przyszli oficerowie Wojska Polskiego czerpali z nich wzór. Wzór służby ojczyźnie, ale także służby człowiekowi”.

Jak małżeństwo Brzoza-Brzezinów pomagało Żydom w Zielonce k. Warszawy? Jakie były losy ocalałych Pawła Dagenszajna i jego syna Izraela?

Poznaj historię pomocy w portalu . Zobacz archiwalne fotografie i przeczytaj, co o niezwykłej odwadze osób ratujących oraz sile ocalałych mówią dziś ich potomkowie. ✨

👉 LINK W KOMENTARZU 👈
____
Na zdjęciach Ottokar Brzoza-Brzezina. Fot. Archiwum rodzinne / Zbiory cyfrowe Muzeum POLIN 📸

11/08/2026

„W pewnym momencie z szafy obrywa się dno. Stoją cztery bose stopy na podłodze. Zamarliśmy”, relacjonowała Hanna Gałązka.

Przez rok i osiem miesięcy w mieszkaniu jej rodziców, Stanisława i Janiny Skowronków, ukrywały się znajome Żydówki – Zysia Kuperszmid z córką Hanią. W 1942 r. uciekły z Białej Rawskiej i po wielu tygodniach tułaczki trafiły do Warszawy.

„Akurat planowaliśmy przeprowadzkę”, wspominała Hanna Gałązka. „Przydzielono nam mieszkanie na terenie opustoszałego już tzw. dużego getta. Bez szyb w oknach, bez światła i wody. Mama zaproponowała, żeby tam się ukryły”.

Skowronkowie przeprowadzili się na Żelazną 64 w marcu 1943 roku. Pewnego dnia zarząd budynku zapowiedział pomiary lokali. Urzędnik przyszedł wcześniej, niż ustalono. Zysia i Hania nie zdążyły się ukryć.

„I co? Zdjęły kapcie, weszły do szafy. Facet siedzi w kucki, mierzy, i w pewnym momencie z szafy obrywa się dno. Stoją cztery bose stopy na podłodze. Zamarliśmy. Do dziś nie wiemy, czy on coś zauważył. W domu przez trzy dni było jak na pogrzebie. Czekaliśmy, że lada chwila ktoś przyjdzie i nas wszystkich rozstrzelają”.

✖

Historię pomocy rodziny Skowronków przypominamy z okazji przypadającego dziś Dnia Konserwatora Zabytków. Kamienica przy ul. Żelaznej 64 to ostaniec getta warszawskiego – jeden z nielicznych materialnych świadków historii tej części miasta, który przez lata niszczał. W 2025 r. zabytek przeszedł gruntowny remont. Dzięki pracy konserwatorów odzyskał dawny blask, który przypomina o historii Warszawy i losach jej mieszkańców. ✨

Tę i inne historie prezentujemy na nowej mapie historycznej Muzeum POLIN „Dobry Adres. Historie ukrywania się Żydów w okupowanej Warszawie”. Wskazujemy na niej ponad 100 istniejących lokalizacji, w których Żydzi znaleźli schronienie podczas Zagłady. Przedstawiamy związane z nimi historie, fotografie i relacje historii mówionej ze zbiorów Muzeum POLIN.

Przeczytaj więcej w portalu .

👉 LINK W KOMENTARZU 👈
____
Fotografie ze zbiorów cyfrowych Muzeum POLIN:

◆ Hanna Gałązka z domu Skowronek. Fot. Archiwum rodzinne

◆ Kamienica przy ul. Żelaznej 64, w której podczas okupacji niemieckiej mieszkała rodzina Skowronków, Warszawa 2025. Fot. O. Mielnikiewicz 📸