Pałac Saski

Strona główna
Polska
Warsaw
Pałac Saski

Proces odbudowy oraz historia Pałacu Saskiego, Pałacu Brühla oraz kamienic przy ul. Królewskiej. weszła w życie ustawa z dnia 11 sierpnia 2021 r.

11 listopada 2018 roku Prezydent Andrzej Duda zainaugurował odbudowę Pałacu Saskiego. Prezydent Rzeczpospolitej ogłosił deklarację objęcia opieką planu odbudowy Pałacu Saskiego jako trwałego pomnika niepodległości i symbolu ciągłości państwowej. Więcej na ten temat na naszej stronie https://palacsaski.pl

8 września 2021 r. o przygotowaniu i realizacji inwestycji w zakresie odbudowy Pałacu Saskiego, Pałacu Brühla oraz kamienic przy ulicy Królewskiej w Warszawie. Ustawę można znaleźć tutaj: https://bit.ly/3ltYeHy

1 grudnia 2021 została powołana Spółka celowa, której zadaniem jest odbudowa Pałacu Saskiego, Pałacu Brühla oraz kamienic przy ulicy Królewskiej w Warszawie. Więcej na ten temat: https://bit.ly/38ybfx3
Zapraszamy do obejrzenia transmisji: https://bit.ly/3wY34n5

Odbudowa zachodniej pierzei placu Piłsudskiego będzie wzorowana na wyglądzie Pałacu Saskiego, Pałacu Brühla oraz kamienic przy ul. Królewskiej z ostatniego dnia sierpnia 1939 roku. Pierzeja placu Piłsudskiego miała w okresie międzywojennym znaczenie reprezentacyjne. Tu mieściło się serce polskiej dyplomacji. W Pałacu Brühla swą siedzibę miało Ministerstwo Spraw Zagranicznych, zaś w Pałacu Saskim stacjonował sztab Wojska Polskiego wraz z kryptologami, którzy złamali szyfry Enigmy. Zapraszamy również do śledzenia naszego profilu, gdzie będziemy dzielić się wiedzą, ciekawostkami oraz informacjami o odbudowie. Zachęcamy do obejrzenia filmu o historii Warszawy i Pałacu Saskiego: https://bit.ly/3M3NjPL

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego
Odbudowa Pałacu Saskiego, Pałacu Brühla oraz kamienic przy ulicy Królewskiej – koszty przygotowania i realizacji inwestycji.

24/09/2026

Zapraszamy do obejrzenia nowej wystawy w miejskiej galerii sztuki znajdującej się na ogrodzeniu terenu odbudowy Pałaców Saskiego i Brühla w Warszawie 🖼️ Kolejna odsłona ogólnodostępnej ekspozycji w tym miejscu poświęcona jest Jerzemu Giedroyciowi oraz stworzonemu przez niego Instytutowi Literackiemu i „Kulturze”. Odwiedzający Plac Piłsudskiego mają możliwość zaznajomienia się z postacią tego jednego z najważniejszych myślicieli XX wieku. Ekspozycja powstała w ramach Roku Jerzego Giedroycia, ustanowionego z okazji 120. rocznicy jego urodzin i jest wynikiem współpracy Stowarzyszenie Instytut Literacki Kultura, Fundacji Kultury Paryskiej i Pałac Saski.

Więcej informacji: https://tinyurl.com/4yyd9scd

fot. T. Tołłoczko

18/09/2026

Dlaczego tak istotny jest dla nas kamień? Dla Bohdana Pniewskiego, autora przebudowy Pałacu Brühla w latach 30. XX w. na potrzeby MSZ, nie był jedynie materiałem budowlanym. Stanowił istotny element architektonicznego wyrazu, co potwierdzają zarówno istniejące budynki jego projektu, jak i pozostałości architektury odnalezione podczas badań archeologicznych na terenie przedwojennego resortu dyplomacji.

🪏 Wśród odkrytych architektonicznych zabytków znalazły się m.in. fragmenty okładziny modernistycznego pawilonu reprezentacyjnego. Budynek, ustawiony od strony Ogrodu Saskiego, powstał w ramach kompleksowego przeobrażenia Pałacu Brühla, stając się jego integralną częścią. Po zburzeniu przez niemieckiego okupanta w grudniu 1944 r. jednym z niewielu świadectw jego istnienia były czarno-białe fotografie. Sytuację zmieniły trwające badania archeologiczne, które pozwoliły zweryfikować opracowane na podstawie archiwaliów plany architektoniczne, a także lepiej poznać detal i materiały, z jakich został wykonany. Na odkrytych fragmentach piaskowcowej okładziny widoczne są precyzyjnie wykonane żłobienia, które trudno dostrzec na zachowanych fotografiach archiwalnych. Odkrycie uzupełnia wiedzę o opracowaniu kamienia w modernistycznym pawilonie i pokazuje, że faktura dopełniała charakter architektonicznego detalu.

W rozumieniu Pniewskiego architektura była czymś więcej niż odpowiedzią na wymagania użytkowe. Traktował ją jako sztukę, w której ważną rolę pełniło rzemiosło. Już w trakcie przebudowy Pałacu Brühla, w przemówieniu opublikowanym w 1934 r. na łamach „Architektury i Budownictwa” pytał: „Czy Panowie mogą sobie wyobrazić np. ulicę Marszałkowską bez gipsów i ohydnych tynków […], zato wylicowaną jasnym piaskowcem, dobrym do zmywania, patynującym się pięknie”. W tych słowach wyraźnie wybrzmiewa przekonanie o wartości trwałego, szlachetnego materiału, który przetrwa kolejne dziesięciolecia.

🪨 O randze kamienia w architekturze Pniewskiego, w coraz to śmielszych odsłonach, możemy przekonać się spacerując po Warszawie i przyglądając się realizacjom z lat 30. W gmachu Sądu Okręgowego (Sądy Grodzkie, Sądy na Lesznie) piaskowcowe okładziny elewacji zestawiono z rustyką partii cokołowej. W willi Muszyńskiego i Urbanowicza przy ul. Klonowej fakturalne rozwiązania oraz rustykalny mur stały się ważnymi elementami plastycznej kompozycji. Z kolei w willi własnej architekta w al. Na Skarpie surowe kamienne elewacje i masywne ogrodzenie posesji budują wręcz nieco tajemniczą atmosferę.

W przypadku tej ostatniej realizacji warto zwrócić uwagę na połączenie architektury historycznej z nowoczesną. Na potrzeby swojej pracowni i mieszkania Pniewski przebudował Pałac Letni wchodzący od lat 80. XVIII w. w skład założenia ogrodów „Na Górze”. Przemiana budynku w latach 30. XX w. toczyła się równolegle z pracami przy przebudowie Pałacu Brühla dla MSZ. Choć założenia te różnią się, uwagę zwraca wyjątkowa umiejętność Pniewskiego w łączeniu form historycznych z modernizmem.

🗼 Lata 30. w twórczości architekta obfitowały w wiele znaczących projektów. Warto jeszcze wspomnieć o pawilonie polskim na Międzynarodowej Wystawie „Sztuka i Technika w życiu współczesnym” w Paryżu (1937 r.), w którego skład wchodziła uhonorowana Grand Prix reprezentacyjna rotunda autorstwa Pniewskiego i Stanisława Brukalskiego*. Również i tu istotną rolę odgrywał materiał, z którego została wykonana – piaskowcowa elewacja budynku charakteryzowała się bogactwem faktur, a dzięki zastosowaniu wypukłości jej powierzchnia została zrytmizowana światłocieniem.

🏛️ Architektura współtworzy świat, w którym żyjemy my i kolejne pokolenia. Nie jest tylko obiektem fotograficznym, dlatego by przywrócić na mapę Warszawy historyczne budynki zachodniej pierzei Placu Piłsudskiego, prócz analizy tysięcy materiałów ikonograficznych, konieczna jest również znajomość referencji architektonicznych, detalu i materiałów budowlanych. Dane te są pozyskiwane i uzupełniane na poszczególnych etapach trwającego procesu odbudowy, takich jak badania archeologiczne czy też stała obserwacja na terenie inwestycji próbek piaskowca pozyskanych z polskich kamieniołomów**.

*cały kompleks został zaprojektowany przez B. Pniewskiego, S. Brukalskiego, J. Szanajcę, B. Lacherta
** więcej informacji na temat badań archeologicznych i monitoringu próbek piaskowca 🔗 w linkach w komentarzach ⤵️

🖼️ Zdjęcia:
1. II sezon badań archeologicznych na terenie dawnego Pałacu Brühla w Warszawie, fot. T. Tołłoczko, 2026 r.
2-3. Ministerstwo Spraw Zagranicznych w Warszawie (2. pawilon modernistyczny, 3. korpus główny), 1936 r. Narodowe Archiwum Cyfrowe
4. Pawilon polski na Międzynarodowej Wystawie „Sztuka i Technika w życiu współczesnym” w Paryżu, 1937 r. Narodowe Archiwum Cyfrowe
5. Gmach Sądów Grodzkich przy ul. Leszno w Warszawie, 1939 r. Narodowe Archiwum Cyfrowe
6. Willa Muszyńskiego i Urbanowicza przy ul. Klonowej w Warszawie, fot. E. Koch, „Architektura i Budownictwo”, nr 2, 1937 r. Biblioteka Główna Politechniki Warszawskiej
7. Przebudowa Pałacu Letniego na terenie dawnego założenia ogrodów „Na Górze” w Warszawie (willa B. Pniewskiego w al. Na Skarpie), 1934-1935, Narodowe Archiwum Cyfrowe

11/09/2026

Aromat szarlotki pieczonej przez babcię, ulubiona woda toaletowa dziadka, letni wieczór po deszczu… Zapachy są ulotne, a jednocześnie potrafią przechować i w ułamku sekundy przywrócić pamięć o ludziach i miejscach.

🔍 Podczas badań archeologicznych na terenie dawnego Pałacu Brühla odnajdujemy przede wszystkim pozostałości architektury. To najistotniejsze znaleziska dla złożonego procesu odbudowy zachodniej pierzei Placu Piłsudskiego, pozwalają bowiem zweryfikować dotychczasowe założenia architektoniczne, lepiej poznać detal czy określić oryginalny budulec. Wśród znalezisk pojawiają się jednak również przedmioty codziennego użytku. Jednym z nich jest flakon na perfumy, którego otwarcie zaskoczyło nawet archeologów. Okazało się, że mimo upływu dziesięcioleci zachował się w nim wyraźny zapach 🌸 Możliwość poczucia nuty perfum używanych przez kogoś ponad 80 lat temu to szczególny rodzaj kontaktu z efemeryczną przeszłością.

📷 Oczywiście zmysłem, który zazwyczaj łączy nas z historią, jest wzrok: czytamy opracowania i dokumenty, patrzymy na stare fotografie, rysunki, plany. Początkowym etapem procesu odbudowy zachodniej pierzei Placu Piłsudskiego była szeroko zakrojona kwerenda w polskich i zagranicznych instytucjach. Przeszło 4 000 kopii materiałów archiwalnych, w tym wiele fotografii, stało się jednym z fundamentów wiedzy potrzebnej do przywrócenia Pałaców Saskiego i Brühla oraz trzech kamienic przy ul. Królewskiej. Wnikliwie analizowane materiały źródłowe, a także najnowsze dane dotyczące oryginalnych fragmentów zabudowy, które pochodzą z badań archeologicznych, zasilają opracowywany i wciąż aktualizowany model 3D (GIS) inwestycji.

A może i w Waszym rodzinnym archiwum znajdują się zdjęcia przedstawiające okolice dzisiejszego Placu Piłsudskiego sprzed 1945 roku? W ramach projektu Fototeka Pałacu Saskiego poszukujemy prywatnych fotografii Pałaców Saskiego i Brühla oraz kamienic przy ulicy Królewskiej 6, 8 i 10/12 w Warszawie. Więcej informacji: https://tinyurl.com/2wtrnhvb

🖼️ Ilustracje:
1. Szklany flakon na perfumy odnaleziony podczas II sezonu badań archeologicznych na terenie dawnego Pałacu Brühla w Warszawie, fot. T. Tołłoczko, 2026 r.
2. Kobiety na tle fontanny i kolumnady Pałacu Saskiego, sierpień 1938 r. Dzięki uprzejmości Remigiusza Kozickiego
3. Zrzut ekranu z modelu GIS przed pracami archeologicznymi w 2026 r. Materiały spółki Pałac Saski
4. II sezon badań archeologicznych na terenie dawnego Pałacu Brühla w Warszawie, fot. T. Tołłoczko, 2026 r.

08/09/2026

Zdawałoby się, że widzimy niepozorną tabliczkę… Czy na pewno? Podczas badań archeologicznych na terenie dawnego Pałacu Brühla odnaleziono wiele tabliczek znamionowych. Jedna z nich zwraca jednak szczególną uwagę: widnieje na niej nazwa Wytwórni Radiotechnicznej AVA. Jest wielce prawdopodobne, że to ślad prowadzący do wydarzeń, które rozegrały się tuż obok, czyli w Pałacu Saskim, i wpłynęły na losy świata.

🔍 W dwudziestoleciu międzywojennym w Pałacu Saskim mieścił się Sztab Generalny (później Główny) Wojska Polskiego, którego jedną z komórek była słynna „Dwójka”, czyli Oddział II SG WP, do którego należał m.in. referat niemiecki Biura Szyfrów (BS4). W ostatnich dniach grudnia 1932 roku, w północnym skrzydle pałacu, 27-letni matematyk Marian Rejewski po raz pierwszy złamał szyfr niemieckiej Enigmy. Wkrótce dołączyli do niego Jerzy Różycki i Henryk Zygalski. Pod kryptonimem „E” trzej kryptolodzy doskonalili metody odczytywania depesz.

„Przez krótki okres czasu, na przełomie lat 1932 i 1933, czyniłem to sam wraz ze swymi dwoma kolegami (…), ale wkrótce już uruchomiono do tego celu biuro z pięcioma czy sześcioma pracownikami, których wyłącznym zadaniem było odczytywanie wszystkich niemieckich depesz przy pomocy klucza przez nas codziennie dostarczanego. Potrzebne maszyny «Enigma» wyprodukowała firma AVA w liczbie kilkudziesięciu sztuk. Tak wielka liczba maszyn była potrzebna zarówno ze względu na ich stosunkowo krótki żywot spowodowany intensywną eksploatacją, jak i z uwagi na przewidziany w wypadku wojny znaczny wzrost liczby pracowników odczytujących depesze. Na kilka lat przed wojną (…) przeniesiono całą naszą komórkę z gmachu Sztabu Głównego przy Placu Saskim do nowo wybudowanego pomieszczenia w lesie pyrskim”.

-- M. Rejewski, „Wspomnienia z mej pracy w Biurze Szyfrów Oddziału II Sztabu Głównego w latach 1930 –1945” --

⚙️ Wytwórnia Radiotechniczna AVA powstała z myślą o realizacji poufnych zamówień polskiego wywiadu, a jej dyrektorem technicznym został inż. Antoni Palluth. Początkowo firma projektowała i produkowała sprzęt radiowy dla Wojska Polskiego. Gdy w latach 30. XX wieku młodzi kryptolodzy odtworzyli zasadę działania Enigmy, AVA wykonała kilkadziesiąt polskich odpowiedników maszyny. Wytwórnia uczestniczyła również w konstruowaniu urządzeń wspomagających dekryptaż: cyklometru i bomby kryptologicznej.

🏛️ W 1937 roku referat niemiecki Biura Szyfrów przeniesiono do tajnego ośrodka o kryptonimie „Wicher” w Pyrach pod Warszawą. Tam, w lipcu 1939 roku, polscy kryptolodzy przekazali francuskiemu i brytyjskiemu wywiadowi wiedzę o sposobach łamania szyfru oraz wykonane przez AVA repliki Enigmy. Osiągnięcia polskiego zespołu stały się jednym z fundamentów późniejszych sukcesów aliantów i według wielu historyków przyczyniły się do skrócenia II wojny światowej o kilka lat.

🖼️ Zdjęcia:
1. Tabliczka znamionowa Wytwórni Radiotechnicznej AVA, II sezon badań archeologicznych na terenie dawnego Pałacu Brühla, fot. T. Tołłoczko, 2026 r.
2. Oryginalna maszyna szyfrująca Enigma udostępniona przez Agencja Wywiadu podczas 5. edycji Święta Ogrodu Saskiego, fot. T. Tołłoczko, 2026 r.
3. II sezon badań archeologicznych na terenie dawnego Pałacu Brühla, fot. T. Tołłoczko, 2026 r.
4. Uroczystości święta 3 Maja w Warszawie. Widoczne północne skrzydło Pałacu Saskiego oraz w tle brama Pałacu Brühla, 1933 r. Narodowe Archiwum Cyfrowe

02/09/2026

Co dzieje się za ogrodzeniem inwestycji odbudowy zachodniej pierzei Placu Piłsudskiego? Odwiedzający tę okolicę mogą zauważyć pojawienie się nowych maszyn inżynieryjnych – niedawno na teren wkroczyli geolodzy 👷🏻‍♂️ W najbliższym czasie przy użyciu specjalistycznego sprzętu wykonają kilkadziesiąt otworów badawczych, przeprowadzą sondowania CPTu oraz próbne pompowania wody gruntowej w ramach badań hydrogeologicznych. Badania geologiczne stanowią obowiązkowy etap tak złożonego projektu, jakim jest przywrócenie pięciu historycznych budynków na mapę centrum warszawskiej metropolii. Inwestycja zalicza się do najtrudniejszej, III kategorii geotechnicznej.

Więcej informacji: https://tinyurl.com/mrpb97ar

🪨 Badania pozwolą odpowiedzieć m.in. na pytania o trwałość podłoża, poziom i wahania wód podziemnych, parametry filtracyjne gruntu oraz występowanie gruntów ekspansywnych i ewentualnych zanieczyszczeń wymagających remediacji. Dane te będą niezbędne przy projektowaniu zabezpieczenia i odwodnienia wykopu.

📍 W ramach prac wykonane zostaną 24 sondowania CPTu. Specjalny stożek pomiarowy wprowadzony w grunt rejestruje opór i tarcie boczne, pozwalając określić jego parametry wytrzymałościowe. Metoda ta będzie uzupełniana klasycznymi wierceniami, które umożliwią pobranie próbek z głębszych warstw.

💧 Zaplanowano także 4 próbne pompowania wody, dzięki którym geolodzy określą m.in. właściwości filtracyjne podłoża.

🪏 Prace potrwają do połowy października i są prowadzone równolegle z drugim sezonem badań archeologicznych na terenie dawnego Pałacu Brühla. Wyniki obu rodzajów badań uzupełnią dane wykorzystywane przy projektowaniu odbudowywanych Pałaców Saskiego i Brühla oraz kamienic przy ulicy Królewskiej w Warszawie.

26/08/2026

26 sierpnia 1897 roku urodził się Bohdan Wiktor Kazimierz Pniewski, przyszły autor przebudowy Pałacu Brühla w latach 30. XX wieku. To właśnie szata architektoniczna jego projektu zostanie przywrócona zachodniej pierzei Placu Piłsudskiego w Warszawie. Gdy przystąpił do prac nad przekształceniem przedwojennej siedziby MSZ, nazwisko architekta było już rozpoznawalne w świecie architektury.

Choć Bohdan Pniewski, absolwent Politechniki Warszawskiej, nazywany jest modernistą, trudno nie docenić jego wrażliwości i świadomości na temat historycznej architektury. Jedną z jego pierwszych, istotnych pod kątem architektonicznej edukacji, podróży były ośmiomiesięczne studia we Włoszech, gdzie mentorską opiekę sprawował nad nim Tadeusz Tołwiński. To u niego, jak i u promotora Czesława Przybylskiego, Pniewski odbył praktyki – przy projektach Centralnego Archiwum Państwowego i Teatru Narodowego u Przybylskiego, a m.in. przy gimnazjum im. Batorego i następnie Muzeum Narodowego u Tołwińskiego. Później przyszły autor m.in. przebudowy Pałacu Brühla, odbudowy Teatru Wielkiego czy rozbudowy kompleksu sejmowego, odbył wiele rozwijających jego architektoniczny smak wojaży.

Nie dziwi zatem, że jednym z istotnych etapów pracy nad przekształceniem siedziby MSZ była podróż do Drezna, by w archiwach przestudiować XVII-wieczne projekty pałacu autorstwa Tylmana z Gameren oraz XVIII-wieczne projekty przebudowy zlecone przez ministra Henryka Brühla, prawą rękę króla Augusta III. Celem miało być odniesienie się do tradycji dyplomatycznej tego miejsca.

🏛️ Przedwojenny resort dyplomacji postawił nie lada wyzwanie dotyczące kubatury: potrzebne były aż 322 pokoje biurowe, sale reprezentacyjne oraz apartamenty mieszkalne ministra i jego żony. Samo dostosowanie dawnych wnętrz nie wystarczało zatem zarówno z powodów reprezentacyjnych, jak i funkcjonalnych. W wyniku kompleksowego przeobrażenia rozbudowano korpus pałacu, przekształcono oficyny i dodano nowy pawilon modernistyczny od strony Ogrodu Saskiego.

Na zewnątrz Pniewski zachował sylwetę pałacu z czasów saskich i przywrócił mansardowy dach. Nie odtworzył jednak konsekwentnie ani barokowej architektury Tylmana z Gameren, ani późniejszej rokokowej szaty rezydencji Brühla. Zestawił elementy obu faz: formy tylmanowskie połączył z rokokową dekoracją środkowego ryzalitu, dodał kamienną okładzinę, a boczne alkierze nakrył fantazyjnie wygiętymi dachami namiotowymi. Była to zatem wyrafinowana interpretacja historii połączona z nowoczesnym modernizmem wnętrz i reprezentacyjnego pawilonu.

📐 We wnętrzach architekt zdecydował się na śmiały gest: obrócił o 90 stopni główną oś komunikacyjną pałacu. Dawną klatkę schodową naprzeciw wejścia zastąpił westybulem sięgającym w części środkowej trzeciego piętra. Wnętrze doświetlał świetlik oprawiony w złocone ramy, a prostopadle do wejścia wznosiły się monumentalne schody. Kształt schodów nie był jedynie ozdobą – służył protokołowi dyplomatycznemu: na kolejnych spocznikach witano zgodnie z rangą gości, których minister z małżonką oczekiwali na piętrze.

🌳 Od strony Ogrodu Saskiego Pniewski umieścił nowy modernistyczny pawilon reprezentacyjny, na którego pierwszym piętrze mieściła się sala balowa z widokiem na ogrodową zieleń, na parterze zaś znajdowały się apartamenty ministra.

Odbudowywany według zewnętrznego architektonicznego kształtu sprzed wybuchu II wojny światowej Pałac Brühla to przykład wybitnej reprezentacyjnej architektury oraz wyrafinowanego połączenia tradycji z nowoczesnością modernizmu. Dziś trwający właśnie II sezon badań archeologicznych na tym terenie pozwala zweryfikować i dopracować projekt budynku, który współczesnym w większości znany jest jedynie z czarno-białych fotografii i niekompletnych materiałów archiwalnych, ocalałych z wojennej zawieruchy.

Zdjęcia:
1. Bohdan Pniewski, fot. W. Miernicki, 1945-1950 r. Narodowe Archiwum Cyfrowe
2-3., 5-6. Ministerstwo Spraw Zagranicznych w Warszawie (2. fasada główna, 3 i 6. wnętrza, 5. pawilon modernistyczny), 1936 r. Narodowe Archiwum Cyfrowe
4. II sezon badań archeologicznych na terenie dawnego Pałacu Brühla w Warszawie, fot. T. Tołłoczko / Pałac Saski, 2026 r.

22/08/2026

Jakie oblicze ma Plac Piłsudskiego? Miejsce to było świadkiem polskich dziejów, ale i mniej oficjalnych wydarzeń. Przed wojną startowały stąd rajdy samochodowe, w tym rajdy pań, a także zawody rowerowe i motocyklowe. Warszawiacy chętnie przychodzili również oglądać pokazy balonów lub posłuchać Jana Kiepury, który wystąpił przed kolumnadą Pałacu Saskiego podczas obchodów Święta Morza.

Plac Piłsudskiego tętni życiem i dziś. Podczas ostatnich edycji Święta Ogrodu Saskiego ponownie można było podziwiać pokazy balonów, nawiązujące do barwnej przeszłości tych okolic. Taka okazja powróci już w ten weekend! W niedzielę od godz. 19:00 zachęcamy do wzięcia udziału w Balonowy wieczór historii Placu Piłsudskiego 🎈

15/08/2026

Zwycięstwo w Bitwie Warszawskiej 1920 roku wykuwało się nie tylko na polach walki. Jego cichy front przebiegał także w pomieszczeniach Pałacu Saskiego, będącego wówczas siedzibą Sztabu Generalnego Wojska Polskiego. Pewnej sierpniowej nocy rok wcześniej dyżur w Sekcji Szyfrów pełnił porucznik Jan Kowalewski. Przesuwając po przechwyconym szyfrogramie grzebień z wyłamanymi zębami, odczytał rosyjskie słowo „diwizija” i w ten pomysłowy sposób złamał pierwsze bolszewickie szyfry. Zorganizowany następnie pod jego kierunkiem zespół rozszyfrował ich ponad sto. Zdobyte informacje wpłynęły na przebieg wojny i pomogły Wojsku Polskiemu pokonać Armię Czerwoną.

Bitwę Warszawską, mającą decydujący wpływ na rozstrzygnięcie wojny polsko-bolszewickiej, upamiętniono w 1923 roku ustanowieniem oficjalnego Święta Żołnierza. Dziś obchodzimy je jako Święto Wojska Polskiego. W międzywojennej Warszawie ważnym miejscem obchodów był Plac Saski, przemianowany później na Plac Piłsudskiego. Żołnierze, przedstawiciele władz i mieszkańcy stolicy gromadzili się tutaj, by przy Grobie Nieznanego Żołnierza, znajdującym się od listopada 1925 roku w arkadach kolumnady Pałacu Saskiego, oddać hołd obrońcom ojczyzny.

Rozpracowanie bolszewickiego systemu szyfrowania to niejedyny sukces polskiego wywiadu w murach Pałacu Saskiego, gdyż w latach 30. XX wieku dokonał się kolejny historyczny przełom. To tu Marian Rejewski złamał po raz pierwszy szyfr słynnej niemieckiej Enigmy, a już od kolejnego roku wraz z pozostałymi genialnymi kryptologami Jerzym Różyckim i Henrykiem Zygalskim opracowywali metody dekryptażu stopniowo coraz bardziej udoskonalanej maszyny. Według wielu historyków sukces młodych matematyków oraz przekazanie ich wiedzy francuskiemu i brytyjskiemu wywiadowi przyczynił się do skrócenia II wojny światowej o kilka lat.

15 sierpnia przypomina więc zarówno o odwadze żołnierzy, jak i o sile umysłów, które miały wpływ na bieg polskiej i światowej historii.

Zdjęcia:
1. Jan Kowalewski, major attache wojskowy, 1928-1930 r. Narodowe Archiwum Cyfrowe
2. Uroczystości Święta Żołnierza w Warszawie, pokaz balonu przed Pałacem Saskim na Placu Piłsudskiego, 1936 r. Narodowe Archiwum Cyfrowe
3. Uroczystości Święta Żołnierza w Warszawie, weterani powstania styczniowego, 1936 r. Narodowe Archiwum Cyfrowe
4. Uroczystości Święta Żołnierza w Warszawie, delegacja Wojska Polskiego składa wieniec na Grobie Nieznanego Żołnierza, 1936 r. Narodowe Archiwum Cyfrowe

13/08/2026

Jak wyglądała elewacja pawilonu reprezentacyjnego przedwojennego MSZ? Jakie dokładnie wymiary miało kanelowanie jej okładziny? 📐
Do tej pory architekci mogli je odtworzyć jedynie na podstawie ocalonych z pożogi wojennej materiałów archiwalnych: fotografii, planów i zachowanej dokumentacji. Często oznaczało to analizowanie proporcji widocznych na zdjęciach i odnoszenie ich do znanych wymiarów budynku i jego otoczenia. To praca przypominająca precyzyjne składanie puzzli, których zestaw jest niekompletny.

🪏 Dopiero odnalezione podczas badań archeologicznych fragmenty okładziny z kanelowaniem pozwalają zweryfikować te szacunkowe obliczenia. Zachowany detal potwierdza rzeczywiste wymiary kanelur, ich rozstaw oraz sposób łączenia. Można zauważyć m.in. charakterystyczne wąskie żłobienia między kanelami, praktycznie niezauważalne na fotografii archiwalnej.

🏛️ Kanelury, kanele, żłobkowanie – to terminy oznaczające pionowe wyżłobienia zdobiące podpory architektoniczne, takie jak kolumny, typowe dla architektury starożytnych Grecji i Rzymu. Kanelowanie było również motywem stosowanym na elewacjach w architekturze modernistycznej. Pozwalało uzyskać subtelną grę światła i cienia, a jednocześnie nadawało elegancji. O jego odbiorze decydowały jednak milimetry: szerokość żłobień, ich głębokość i wzajemne proporcje.

📐 Wraz z informacjami technicznymi, instalacyjnymi czy archiwaliami, odnalezione podczas badań archeologicznych elementy architektury stanowią bazę wiedzy do wciąż aktualizowanego modelu 3D (GIS) odbudowywanego Pałacu Brühla. Powstał on m.in. dzięki tysiącom materiałów archiwalnych zgromadzonych podczas wieloletniej kwerendy. Fotografie i rysunki pozwalają odtworzyć bryłę budynku, ale nie zawsze odpowiadają na pytania o wymiary architektonicznego detalu.

🪨 Modernistyczny pawilon reprezentacyjny przedwojennego MSZ powstał w trakcie przebudowy według projektu Bohdana Pniewskiego w latach 30. XX wieku. Na jego pierwszym piętrze mieściła się prestiżowa sala balowa, której integralną częścią był taras z widokiem na ogród, natomiast na parterze znajdowały się m.in. apartamenty mieszkalne Józefa i Jadwigi Becków. Trwający właśnie II sezon badań archeologicznych pozwala poznać tajemnice tego budynku, zburzonego wraz z całym Pałacem Brühla przez niemieckiego okupanta w grudnia 1944 roku.

Zdjęcia:
1, 4. II sezon badań archeologicznych na terenie dawnego Pałacu Brühla w Warszawie, fot. T. Tołłoczko, 2026 r.
2-3. Ministerstwo Spraw Zagranicznych w Warszawie (pawilon modernistyczny), 1936 r. Narodowe Archiwum Cyfrowe, Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny - Archiwum Ilustracji

27/07/2026

Jak zdobyć doświadczenie i jednocześnie mieć swój wkład w odbudowę zachodniej pierzei Placu Piłsudskiego? 🏛️
Niedawno rozpoczął się projekt „Letnie wykopaliska z Pałacem Saskim”, w którym uczestniczą studenci archeologii i kierunków pokrewnych z państwowych uczelni z całej Polski. W trakcie trwającego II sezonu badań archeologicznych na terenie dawnego Pałacu Brühla zdobywają doświadczenie i równocześnie przyczyniają się do kolejnych kroków w procesie przywracania Pałaców Saskiego i Brühla oraz trzech kamienic przy ulicy Królewskiej w Warszawie.

W towarzystwie archeologów z Państwowego Muzeum Archeologicznego w Warszawie i Stowarzyszenia Starożytników uczestnicy projektu dokumentują relikty architektury, oczyszczają i analizują zabytki ruchome oraz biorą udział w codziennych pracach wykopaliskowych. Wśród odkryć znajdują się zarówno struktury i detale architektoniczne, jak i przedmioty użytku codziennego pochodzące nawet z XVIII wieku.

Więcej informacji: https://tinyurl.com/mr46u2ut

Adres

Plac Piłsudskiego
Warsaw

Strona Internetowa

http://palacsaski.pl/

Ostrzeżenia

Bądź na bieżąco i daj nam wysłać e-mail, gdy Pałac Saski umieści wiadomości i promocje. Twój adres e-mail nie zostanie wykorzystany do żadnego innego celu i możesz zrezygnować z subskrypcji w dowolnym momencie.