27/04/2025
W historii Rzeczypospolitej Obojga Narodów niewiele wydarzeń wzbudza tak silne emocje jak zawiązanie Konfederacji Targowickiej. Dla jednych była to zdrada stanu, dla innych – próba ratowania tradycyjnego ustroju. Jedno pozostaje pewne: wydarzenia z 1792 roku otworzyły drogę do drugiego rozbioru Polski i znacząco przyspieszyły upadek państwa.
Po uchwaleniu Konstytucji 3 maja 1791 roku, Rzeczpospolita weszła na drogę gruntownych reform. Nowa ustawa zasadnicza miała na celu ograniczenie liberum veto, wzmocnienie władzy wykonawczej i unowocześnienie państwa. Choć Konstytucja spotkała się z entuzjastycznym poparciem wielu obywateli, w szczególności mieszczaństwa i części szlachty, dla konserwatywnej magnaterii oznaczała zagrożenie ich dotychczasowych przywilejów.
W obliczu tych reform, 27 kwietnia 1792 roku w Petersburgu, pod patronatem carycy Katarzyny II, grupa polskich magnatów zawiązała konfederację mającą na celu obalenie Konstytucji 3 maja i przywrócenie dawnego porządku ustrojowego. Oficjalne ogłoszenie konfederacji nastąpiło kilka dni później – 18 maja 1792 roku w Targowicy, choć miejsce to było fikcyjne i służyło jedynie jako symboliczne tło.
Głównymi liderami konfederacji byli m.in. Szczęsny Potocki, Seweryn Rzewuski i Franciszek Ksawery Branicki.
W swoim akcie założycielskim konfederaci przedstawiali się jako obrońcy „wolności szlacheckiej” i „praw kardynalnych”, twierdząc, że Konstytucja 3 maja była zamachem stanu dokonanym bez zgody narodu.
W rzeczywistości Konfederacja Targowicka była wspierana i inspirowana przez Imperium Rosyjskie, które dążyło do zachowania Rzeczypospolitej jako słabego i zależnego od siebie państwa. Na prośbę konfederatów wojska rosyjskie wkroczyły do Polski, rozpoczynając wojnę polsko-rosyjską w obronie Konstytucji. Mimo bohaterskich walk wojsk koronnych i litewskich (m.in. księcia Józefa Poniatowskiego i Tadeusza Kościuszki), konfederaci – wspierani przez przeważające siły rosyjskie – odnieśli zwycięstwo.
Zwycięstwo targowiczan doprowadziło do zniesienia Konstytucji 3 maja i utraty resztek suwerenności Rzeczypospolitej, a przede wszystkim – drugiego rozbioru Polski w 1793 roku.
W pamięci historycznej Konfederacja Targowicka pozostała symbolem zdrady narodowej. Nawet w czasach późniejszych, pojęcie „targowica” funkcjonowało jako synonim kolaboracji z obcym mocarstwem przeciwko interesowi państwa.
