Biuro Dokumentacji Zabytków w Szczecinie

Zachodniopomorskie wzbogaciło się o oryginalny zabytek techniki - obiekt dobrze znany podróżującym autostradą A6.

W 2023 roku został oddany do użytku nowy, dwutorowy most kolejowy nad Regalicą (Odra Wschodnia), element linii kolejowej Szczecin – Wrocław. Jednak obok niego pozostał ważący 163 tony, długi na 17,35 m i szeroki na 5 m „kawałek” historii Szczecina – przęsło zwodzone poprzedniego mostu.

Pierwotny czteroprzęsłowy most posiadał przy lewym brzegu rzeki przęsło obrotowe, które umożliwiało przepływanie statków rzecznych. Jednakże długi czas jego otwierania i zamykania stał się problemem w miarę intensyfikacji ruchu kolejowego i rozwoju żeglugi. Dlatego, gdy w latach 1927-1935 zmodernizowano i przebudowano przeprawę mostową, stworzono przęsło zwodzone z przeciwwagą, wykonane według patentu Williama Scherzera (1858–1893), amerykańskiego inżyniera i wynalazcy. To przęsło klapowe – jak pisał Leszek Budych – „zapewniało szybkie i bezpieczne otwieranie szlaku żeglugowego, stanowiąc nowatorskie jak na owe czasy rozwiązanie techniczne”. Przęsło podnoszone było przy pomocy napędu elektrycznego, ale można było także podnosić je ręcznie.

Most zniszczony w 1945 roku przez wycofujące się wojska niemieckie, został odbudowany jako jednotorowy w 1948 roku. Most, oddany do użytku 1 grudnia 1948 r., miał długość całkowitą 261,81 m, osadzony był na masywnych betonowych przyporach, składał się z pięciu przęseł – od wschodu (Podjuch) trzech stałych o równej rozpiętości 74,15 m, wykonanych ze stalowych dźwigarów kratowych, krótkiego belkowego przęsła skrajnego na zachodnim przyczółku o rozpiętości 21,80 m, oraz ruchomego przęsła podnoszonego, umieszczonego na filarach za zachodnim przęsłem skrajnym. Na zachodnim brzegu, obok mostu, wybudowano nastawnię.

W 2009 roku przęsło było nadal eksploatowane - choć wielokrotnie modernizowano układ sterowania - posiadało oryginalne urządzenia mechanizmów napędzających i elementy konstrukcyjne. Ponieważ most w Podjuchach był jedynym w Polsce mostem kolejowym z przęsłem zwodzonym, klapowym z przeciwwagą, wpisano je wówczas do rejestru zabytków ze względu na jego unikatowość.

Bibliografia:
L. Budych, Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa – Most kolejowy z przęsłem podnoszonym, 1999 r., archiwum WUOZ w Szczecinie
Decyzja w sprawie wpisania zabytku nieruchomego do rejestru zabytków województwa zachodniopomorskiego (A-545), 7.12.2009

Foto: Leszek Budych, BDZ – Anna Bartczak

🔹Szanowni Państwo w linku poniżej 👇można zapoznać się z wynikami naboru o dotację na prace planowane wniosków złożonych do ZWKZ w Szczecinie w 2026 r.
🔹Wyniki naboru - 2026 r. publikacja w linku ↩️
https://wkz.bip.alfatv.pl/strony/4646.dhtml
DOTACJE #2026
Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie Delegatura w Koszalinie

Zachęcamy do udziału w organizacji Zachodniopomorskich i Europejskich Dni Dziedzictwa w 2026 roku.

📲 Materiały promocyjne EDD 2026 są już dostępne do pobrania!

🔵 Na stronie Europejskich Dni Dziedzictwa znajdziecie komplet gotowych materiałów, które ułatwią promocję wydarzenia i organizację działań lokalnych.

📄 Przygotowaliśmy m.in. oficjalne treści do korespondencji i informacji organizacyjnych czy projekty plakatów, które można łatwo dostosować do własnych potrzeb. Dostępne są również materiały do wykorzystania w mediach społecznościowych, spójne elementy identyfikacji wizualnej (w tym logotypy), a także gotowe wzory dokumentów i materiałów wspierających organizację wydarzeń.

🖥️ Wszystko znajduje się na stronie: https://edd.nid.pl/pliki-do-pobrania/materialy-promocyjne-edd-2026/

Jeśli biblioteki są bramami w czasie – jak określił je w swojej książce „Dom z papieru” Carlos Maria Dominguez – to Biblioteka Publiczna Gminy i Miasta w Płotach jest tego wyjątkowym przykładem.
Rozpoczęła działalność w 1947 roku w niewielkim pokoju, którego wyposażenie stanowiły „zwykle półki, dwa stoły i cztery krzesła oraz lada bufetowa”, a cały księgozbiór liczył 730 woluminów. Po latach funkcjonowania w kolejnych lokalach „zastępczych” otrzymała w 1965 roku siedzibę w nowo odbudowanym Starym Zamku, którego geneza sięga XIV wieku.
Nie wiadomo dokładnie, kiedy wybudowano obronną wieżą mieszkalną z majdanem otoczonym murami kurtynowymi, chronione przez wały i fosę, na wzniesieniu nad rzeką Regą, w południowej części dzisiejszego miasta. Na przestrzeni lat zamek wielokrotnie modernizowano. Do przebudowanej dawnej wieży mieszkalnej dodano nowe skrzydło (obecnie korpus główny).
W 1577 roku Weddig von Osten, do którego rodu zamek należał od XIV wieku, sprzedał go Hermanowi von Blücher wraz z połową miasta. Sprzedaż była koniecznością, gdyż Weddig miał kłopoty finansowe w wyniku bankructwa szczecińskiego rodu Loitzów. Jednak dzięki niej von Ostenowie wkrótce wybudowali nieopodal „Nowy Zamek”, o którym opowiadaliśmy Wam w poprzednim poście.
Zaś Stary Zamek został przez nowych właścicieli ponownie rozbudowany i zmodernizowany na początku XVII wieku, stając się rezydencją szlachecką "na czas pokoju". Dobudowano od północnego-zachodu nową trzypiętrową wieżę z klatką schodową. Rezydencja otrzymała jednolity, późnorenesansowy i manierystyczny, detal architektoniczny. Właśnie wówczas na parterze powstała komnata zwana obecnie salą rycerską, która stanowi serce biblioteki. Wnętrza wyposażono w kominki i ozdobną stolarkę drzwiową, natomiast ściany ozdobiono polichromią.
W XVIII wieku Christian Ludwig von Blücher odsprzedał Stary Zamek wraz z częścią miasta Matthiasowi Konradowi von Osten. Po 1740 roku rozebrano południowo-zachodnie skrzydło zamku. Od wojny siedmioletniej (1757-1763) zamek był niezamieszkany. Główną siedzibą Ostenów pozostawał wówczas Nowy Zamek.
W XIX wieku Stary Zamek zyskał nowe życie, stając się siedzibą szkoły z internatem. Jednakże budynek spłonął w 1860 roku i do 1945 roku ponownie pozostawał nieużytkowany. W 1957 roku zawalił się północno-wschodni narożnik zamku, uszkodzony w czasie działań wojennych. Wówczas rozpoczęto odbudowę gmachu, którą zakończono po ośmiu latach, przekazując zamek na potrzeby Archiwum Państwowego w Szczecinie (opuściło zamek w XXI wieku) i biblioteki publicznej w Płotach.
Biblioteka zajmuje reprezentacyjne sale na parterze i I piętrze. Szczególny charakter ma „Sala Rycerska”, której sklepienie wsparto na kolumnie z kapitelem dekorowanym czterema głowami lwów, która swój charakterystyczny kolor ma zawdzięczać pomalowaniu byczą krwią. Salę zdobi okazały kominek architektoniczny.
Obok znajduje się pomieszczenie pełniące zapewne pierwotnie funkcję kuchni. Dominuje w nim komin z okapem oraz metalowe haki na mięso przytwierdzone do sklepienia.
Ze zgromadzonych zbiorów, liczących ponad 20 tysięcy woluminów korzystają mieszkańcy miasta i gminy, którzy mogą podziwiać zamkowe wnętrza, ale także gromadzone przez pracowników biblioteki różnorodne obiekty dokumentujące historię zamku i regionu, w tym kolekcję kart pocztowych z widokami miasta i okolicznych wsi.

Fot. BDZ - Aleksandra Hamberg-Federowicz, Agnieszka Osiak, Anna Bartczak

Bibliografia:
R. Walkiewicz, Poty, zamek, tzw. stary, na: https://zabytek.pl/pl/obiekty/ploty-stary-zamek-pierwotnie-siedziba-rodu-ostenow-i-blucher
https://bpgimploty.naszabiblioteka.com/historia-biblioteki

Cyceron napisał, że CZŁOWIEKOWI DO SZCZĘŚCIA POTRZEBA OGRODU I BIBLIOTEKI. Zatem bardzo szczęśliwymi ludźmi musieli byli członkowie rodów Ostenów i Bismarck-Osten, którzy zamieszkiwali jedną z reprezentacyjnych rezydencji szlacheckich na Pomorzu. "Nowy Zamek" w Płotach (pow. gryficki) powstał prawdopodobnie w końcu XVI lub na początku XVII wieku w niewielkiej odległości od „Starego Zamku”, rozbudowana około 1910 roku , sąsiadował z rozległym parkiem, a mieścił jedną z najcenniejszych bibliotek pomorskich.
Bibliotekę zamkową założył w połowie XVIII stulecia Friedrich Wilhelm von der Osten. W jej zasobie znajdowały się manuskrypty (ok. 300 tomów), dokumenty i starodruki związane z Pomorzem, cenna kolekcja numizmatów pomorskich, portretów książęcych, a także niezwykle wartościowy zbiór brukselskich gobelinów z ok. 1650 r. Biblioteka zamkowa była jedną ze znakomitszych pomorskich bibliotek szlacheckich. Znalazła swoje miejsce w północnym skrzydle zamku rozbudowanego przez Karla Bernharda Bismarck-Ostena, bratanka Ottona von Bismarcka, syna ostatniej z płotowskich Ostenów – Elisabeth. W latach 1910–1912 przekształcił on renesansowy dwór w okazały zespół pałacowy. Za jego projekt odpowiadał bardzo aktywny na początku XX wieku w Meklemburgii i na Pomorzu, w Brandenburgii, Prusach Wschodnich, krajach bałtyckich, na Śląsku i w Nadrenii meklemburski architekt Paul Korff (1875–1945). Rezydencja w Płotach uzyskała wówczas obecny wygląd.
Jak pisze Radosław Walkiewicz, w czasie przebudowy zachowano renesansowy korpus, do którego dobudowano dwa skrzydła w formach eklektycznych nawiązujących do baroku klasycyzującego, renesansu północnoeuropejskiego, a także – choć w niewielkim stopniu – do rodzącego się w tym czasie modernizmu. Trzyskrzydłową bryłę z wysoką wieżą, ozdobnymi szczytami oraz licznymi ryzalitami i tarasami nakryto dachami o zróżnicowanej formie i wysokości. W skrzydle późnorenesansowym południowym zachowały się sklepienia kolebkowe w piwnicy i kolebkowe z lunetami w Sali Rycerskiej na piętrze. Pomieszczenia pozostałych skrzydeł nakryto stropami żelbetowymi o bardzo zróżnicowanych formach, stylizowanych na sklepienia lub stropy belkowe i kasetonowe. Wszystkie elewacje budynku asymetryczne, ukształtowane indywidualnie i odmiennie. Mury przeprute zróżnicowanymi pod względem wielkości i kształtu oknami w formie owalów, prostokątów stojących i leżących. Jedynie elewacje skrzydła późnorenesansowego wyróżniają się symetryczną kompozycją i oszczędnym detalem. Główne wejście do budynku jest zaakcentowane neobarokowym portalem. Elewacje północną i wschodnią zdobią ponadto bogate wielokondygnacyjne szczyty ujęte wolutami.
Na parterze renesansowego skrzydła południowego umieszczono płytę nagrobną Vediga von Ostena i jego żony Anny von Massow. W narożu skrzydła północnego znalazła się tablica erekcyjna „Nowego Zamku” z herbami Bismarcków i Ostenów.
Wnętrza charakteryzuje bogata oprawa architektoniczna, z rzeźbiarsko opracowanymi sklepieniami i stropami. W holu zachowały się neorenesansowy kominek i kolumny, które nawiązują stylistycznie do kominka i kolumn w komnatach „Starego Zamku”. Jadalnię zdobi malowidło ścienne przedstawiające panoramę miejscowości Płoty z 1736 roku. Wnętrza zdobią także rzeźbiarsko opracowana stolarka drzwiowa, balustrady schodów.

Wiosną 1945 roku ostatni właściciel rezydencji Karl von Osten-Bismarck wysłał kolekcję malarstwa i część zbiorów rękopiśmiennych – związanych z historią regionu. Obecnie znajdują się jako depozyty w Krajowym Archiwum a portrety książąt Krajowym Muzeum Pomorskim w Greifswaldzie.
Na terenie zamku pozostały, gromadzone przez kolejne pokolenia panów na „Nowym Zamku”, kilkunastotysięczne zbiory książkowe, dotyczące szczególnie Pomorza w zakresie dziejopisarstwa i literatury. Niestety nie pozostały one na naszym terenie – zostały wywiezione do Biblioteki Uniwersyteckiej w Łodzi. Trafiło tam ponad 13 tysięcy woluminów, a w nim około 7 tysięcy starych druków i 11 inkunabułów. Część książek trafiła do Biblioteki Narodowej, a tylko pojedyncze egzemplarze ze zbiorów Biblioteki Pomorskiej można odnaleźć obecnie w Książnicy Pomorskiej. Od 2023 roku w Bibliotece Publicznej w Płotach znajdują się cztery dublety publikacji ze zbiorów biblioteki zamkowej w Płotach, które przekazała Łódzka Biblioteka Uniwersytecka.

Uniknąwszy zniszczeń wojennych, pałac po II wojnie światowej stał się siedzibą najpierw szkoły rolniczej, a następnie internatu dla uczniów Technikum Rolniczego. Od roku 1999 zamek jest własnością samorządu powiatu gryfickiego.

Bibliografia:
R. Walkiewicz, zamek tzw. nowy, https://zabytek.pl/pl/obiekty/ploty-nowy-zamek-pierwotnie-siedziba-rodu-von-bismarckow
A. Michalska, Biblioteka zamkowa w Płotach, https://pomeranica.pl/wiki/Biblioteka_zamkowa_w_P%C5%82otach
https://www.bismarck-osten.com/zettelkatalog
Foto: BDZ - Agnieszka Osiak, Waldemar Witek, Anna Bartczak; Stiftungvbo - licencja CC BY-SA 3.0

MATURY CZAS ZACZĄĆ...

Niektórzy abiturienci będą zdawać egzaminy w wyjątkowo szacownych murach, które pamiętają wiele pokoleń maturzystów. Do takich należy wpisany do rejestru zabytków w 2016 roku „zespół zabudowy dawnego Państwowego Gimnazjum Katedralnego i Gimnazjum Realnego, ob. Zespól Szkół Ogólnokształcących im. Mikołaja Kopernika wraz z parcelą, ceglanym murem ogrodzeniowym i murem oporowym” przy ul. Łopuskiego 42-44 w Kołobrzegu.
Modernistyczny zespół powstał w latach 1930–1933 dzięki usilnym staraniom ówczesnego dyrektora szkoły Johannesa Labsa, gdyż rosnąca liczba uczniów nie miała już dobrych warunków nauki w dotychczasowej – wybudowanej w XIX w. – siedzibie przy ul. Ratuszowej.
Autorem projektu i kierownikiem budowy był berliński architekt Eberhard Snell. Szkoła przeznaczona dla 600 uczniów, powstawała przy aktywnym udziale nauczycieli, dzięki czemu jej projekt był dopasowany „jak rękawiczka” do potrzeb uczniów i ich pedagogów. Sale wykładowe były oświetlane światłem dziennym dzięki dużym oknom klas od strony południowej i wschodniej a osłonięte od chłodu północno-zachodnich wiatrów i sztormów. 3 listopada 1932 roku oddano do użytku klasy dla 600 uczniów, choć budowa trwała jeszcze do 1 września 1933 roku.
W czasie II wojny światowej mieścił się tu lazaret. W latach 1945–1948 budynek był zajmowana przez Rosjan. W 1948 roku przeprowadzono remont i rozpoczęto ponownie nauczanie. Pierwsza matura odbyła się w 1950 roku – z liczby 13 abiturientów świadectwo dojrzałości otrzymało 11 osób. Przez wiele lat budynek mieścił trzy szkoły: Liceum Ogólnokształcące, Liceum Wieczorowe dla dorosłych i Szkołę Podstawową nr 5 (później Gimnazjum nr 2).
Szkoła ulokowana jest w północno-wschodniej części obszernej, prostokątnej działki, wydzielonej ceglanym murem ogrodzeniowym. Została wzniesiona w konstrukcji żelbetowej i cegły ceramicznej na rzucie zbliżonym do litery „T”. Bryły czterokondygnacyjne, zwarte i masywne, nieznacznie zróżnicowane wysokościowo, zadaszone płasko, z nadbudówkami i ryzalitami o owalnych obrysach. Elewacje ujednolicone, obłożone są okładziną klinkierową (odcienie od jasnej czerwieni po czerń). Sale lekcyjne oświetlają rzędy okien tworzące pasowe, horyzontalne podziały elewacji. Wejście główne w narożu skrzydła wschodniego, z podcieniem podpartym szeregiem betonowych słupów. Układ wnętrz częściowo przekształcony. W 1984 r. szkoła uzyskała skryte pod kopułą obserwatorium astronomiczne.
Zespół budynków szkolnych tworzy monumentalny kompleks w nowoczesnej estetyce, podporządkowanej funkcji, o połączonych prostych, zgeometryzowanych i zrównoważonych proporcjonalnie bryłach. Prezentuje wysokie wartości architektoniczne, kształtowane w duchu zasad wzorcowych realizacji Bauhausu.

I Liceum Ogólnokształcące Dwujęzyczne znalazło się na liście 58 obiektów, które otrzymały uchwałą Sejmiku Województwa Zachodniopomorskiego z 28 kwietnia 2026 roku dotacje na prace konserwatorskie, restauratorskie lub roboty budowlane przy zabytku wpisanym do rejestru zabytków lub znajdującym się w gminnej ewidencji zabytków, położonym na obszarze województwa zachodniopomorskiego (https://baw2.wzp.pl/UMWZP/document/12432/Uchwala-XVI_217_26).

Zdjęcia: Krzysztof Tymbarski (BDZ) - 2024; "Zentralblatt der Bauverwaltung", 54. Jh, H. 16, 18.04.1934

NOWA SIEDZIBA BIURA DOKUMENTACJI ZABYTKÓW

Od 4 maja zapraszamy do nowej siedziby BDZ przy al. Wyzwolenia 105.

Budynek, w którym obecnie będziemy pracować został wybudowany w latach 1904–1905 na potrzeby powiększającej się szkoły elementarnej, która funkcjonowała w tym miejscu od 1864 roku. Starszy obiekt nie przetrwał II wojny światowej. Zobaczyć go można na zdjęciu archiwalnym (ten w głębi, po prawej).
Po wojnie od 1946 roku w ocalałym budynku działała szkoła podstawowa z żydowskim językiem nauczania, od 1950 roku jako Szkoła Podstawowa nr 28 im. Icchoka Lejba Pereca. Po likwidacji ostatnich klas żydowskich w 1969 roku do budynku wprowadziły się urzędy. W latach 90. była tu siedziba Zachodniopomorskiego Centrum Doskonalenia Nauczycieli, a po jego przeprowadzce do nowej siedziby przy ul. Generała Józefa Sowińskiego 68, wprowadziły się tu wydziały Zachodniopomorskiego Urzędu Marszałkowskiego. Od dwóch lat dolną część obiektu użytkuje Publiczny Ośrodek Adopcyjny w Koszalinie Oddział w Szczecinie.
Biuro Dokumentacji Zabytków działać będzie na dwóch górnych kondygnacjach gmachu.

Obiekt znajduje się w gminnej ewidencji zabytków Szczecina.

18 kwietnia obchodzimy Międzynarodowy Dzień Ochrony Zabytków ustanowiony w 1983 roku.
Z tej okazji chcemy wszystkim zaangażowanym w opiekę i ochronę dziedzictwa kulturowego podarować skromny bukiecik obiektów zabytkowych z terenu Pomorza Zachodniego, w którym w styczniu 2025 roku w rejestrze zabytków znajdowało się: 4894 zabytki nieruchome, ok. 7 tysięcy zabytków ruchomych oraz 377 zabytków archeologicznych.
Pokazujemy Wam obiekty najróżniejszego typu i o różnym stopniu popularności w układzie alfabetycznym, by nie prowokować ich wartościowania.
Będziemy Wam o nich opowiadać obszerniej w najbliższym czasie.

Narodowy Instytut Dziedzictwa uruchomił nabór do programu "Wspólnie dla dziedzictwa" 2026. Do "zagospodarowania" 1,5 miliona złotych. Dofinansowanie (do 80 tys. PLN) może sięgać 100% kosztów kwalifikowanych projektu!

📢🏛️ Ruszył nabór wniosków do programu „Wspólnie dla dziedzictwa” 2026!

🤝 Program wspiera inicjatywy angażujące społeczności lokalne w opiekę nad zabytkami oraz odkrywanie i popularyzację ich wartości. To szansa na realizację projektów, które łączą działania edukacyjne, dokumentacyjne i praktyczne prace przy zabytkach.

💡 W ramach programu można uzyskać dofinansowanie m.in. na:
• prace porządkowe i opiekę nad zabytkami,
• warsztaty i szkolenia z tradycyjnych technik i rzemiosł,
• działania edukacyjne i popularyzujące wiedzę o dziedzictwie.

💰 Budżet programu wynosi ponad 1,5 mln zł, a dofinansowanie pojedynczego projektu może sięgać nawet 80 000 zł, pokrywając do 100% kosztów kwalifikowanych.

🌍 Program od lat wzmacnia społeczne zaangażowanie w ochronę dziedzictwa i pokazuje, że wspólne działania mają realny wpływ na zachowanie zabytków dla przyszłych pokoleń.

📲 Więcej informacji ➡️ https://nid.pl/2026/04/14/nabor-wnioskow-wspolnie-dla-dziedzictwa-2026/

________

Program „Wspólnie dla dziedzictwa” realizowany jest ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

fot. K. Bielawski