24/07/2026
„Z potrzeby serca i nakazu dziedzictwa…”
W dniach 18-19 czerwca 2026 r. na Uniwersytecie Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie odbyła się Ogólnopolska Konferencja Naukowa „Kształcenie geograficzne wobec współczesnych trendów cywilizacyjnych”. W wydarzeniu uczestniczyli badacze reprezentujący niemal wszystkie polskie ośrodki akademickie kształcące geografów, a także eksperci związani z edukacją i praktyką szkolną. Podczas konferencji Maria Stachowicz-Polak zaprezentowała referat pt. „Z potrzeby serca i nakazu dziedzictwa… Edukacja geograficzna wobec wyzwań współczesności i sprawiedliwej transformacji w kontekście małych ojczyzn i regionów”.
„Z potrzeby serca i nakazu dziedzictwa…” to nie tylko tytuł referatu. To także sposób myślenia o edukacji, który wyrasta z przekonania, że człowiek najlepiej rozumie świat wtedy, gdy najpierw nauczy się rozumieć miejsce, z którego pochodzi.
Kluczowym elementem wystąpienia były dwa pytania skłaniające do głębszej refleksji: Czy edukacja geograficzna może przygotować młodych ludzi do współtworzenia sprawiedliwej transformacji regionu, jeśli wyrasta z przywiązania do miejsca i odpowiedzialności za dziedzictwo?
Czy sprawiedliwa transformacja zaczyna się od wielkich strategii, czy raczej od codziennych decyzji podejmowanych – w naszych szkołach, domach i lokalnych społecznościach?
Podjęta tematyka ukazywała, w jaki sposób edukacja geograficzna może przygotowywać młodych ludzi do odpowiedzialnego współtworzenia przyszłości – poprzez budowanie więzi z miejscem, troskę o środowisko oraz świadome pielęgnowanie dziedzictwa lokalnego i regionalnego. Punktem wyjścia stało się przekonanie, że „mała ojczyzna” jest najlepszym miejscem do poznawania świata. To właśnie tutaj rodzi się odpowiedzialność, sprawczość i poczucie wspólnoty, a globalne wyzwania stają się zrozumiałe dzięki lokalnym doświadczeniom.
Podczas prezentacji zaprezentowano dobre praktyki realizowane w Centrum Edukacji Regionalnej w Rybniku oraz Szkole Podstawowej nr 19 w Rybniku. Pokazano, że połączenie edukacji regionalnej i ekologicznej, osadzonych w edukacji geograficznej, pozwala młodym ludziom nie tylko zdobywać wiedzę, ale przede wszystkim budować trwałą relację z miejscem, w którym żyją.
Szczególnie ważne były słowa, które stały się przesłaniem całego referatu Marii Stachowicz-Polak: „Kiedy myślę o edukacji geograficznej, nie widzę przede wszystkim map, wykresów czy definicji. Widzę ludzi i miejsca. Widzę dzieci, które po raz pierwszy odkrywają historię swojej ulicy, sadzą rośliny w szkolnym ogródku, rozpoznają krajobraz, który codziennie mijają, a którego wcześniej nie dostrzegały. Wierzę, że prawdziwa edukacja zaczyna się wtedy, gdy wiedza spotyka się z emocjami. Gdy uczeń nie tylko wie, ale także czuje, że jest częścią miejsca, w którym żyje. Bo tylko wtedy rodzi się odpowiedzialność. Działamy z potrzeby serca – bo zależy nam na naszej małej ojczyźnie. Ale działamy także z nakazu dziedzictwa – bo otrzymaliśmy coś od poprzednich pokoleń i mamy obowiązek przekazać je dalej, wzbogacone o troskę o środowisko, pamięć i poczucie wspólnoty (…)”.
Był to nie tylko ważny głos w dyskusji o współczesnej edukacji geograficznej, ale przede wszystkim zaproszenie do spojrzenia na edukację jako proces budowania więzi z miejscem, odpowiedzialności za dziedzictwo i wspólnego kształtowania przyszłości. Bo przyszłość nie rodzi się wyłącznie z wiedzy. Rodzi się z pamięci, poczucia odpowiedzialności i miłości do miejsca, które nazywamy domem. Jeśli nauczymy młodych ludzi dostrzegać wartość swojej „małej ojczyzny”, damy im coś znacznie cenniejszego niż wiedzę – damy im korzenie. A człowiek, który ma korzenie, zawsze będzie potrafił odpowiedzialnie patrzeć w przyszłość.
Warto podkreślić również wyjątkową oprawę tego wystąpienia. Maria Stachowicz-Polak zaprezentowała się w tradycyjnym stroju śląskim, podkreślając w ten sposób więź z regionem, jego kulturą i dziedzictwem. Swoje wystąpienie rozpoczęła od serdecznego, pełnego uśmiechu akcentu regionalnego, mówiąc, że choć wie, iż w Krakowie „się mówi”, to tego dnia pozwoli sobie jednak trochę „pogodać” – bo przecież najpiękniej opowiada się o swojej „małej ojczyźnie” własnym głosem, z serca i z przywiązania do miejsca, w którym się żyje. Ślōnsko godka, pamięć i dziedzictwo pokoleń stały się naturalnym dopełnieniem przesłania, że edukacja zaczyna się tam, gdzie wiedza spotyka się z emocjami, a miejsce staje się częścią naszej tożsamości.
Szczególnym akcentem spotkania było przekazanie przez Marię Stachowicz-Polak wyjątkowych upominków, m.in. prof. dr hab. Danucie Piróg – przewodniczącej Komitetu Naukowego konferencji. Wśród podarunków znalazła się Kluska Wandruska – przewodniczka dzieci po edukacji regionalnej w Rybniku, a także książka „Julek. Opowieść o Juliuszu Rogerze” autorstwa Aleksandry Klich-Siewiorek, z ilustracjami i projektem graficznym Bogny Brewczyk, wydana w wersji polskiej i śląskiej. Był to symboliczny gest pokazujący, że dziedzictwo lokalne, regionalne opowieści i troska o zachowanie pamięci o wyjątkowych postaciach oraz miejscach mogą przekraczać granice regionów i stawać się inspiracją dla innych.
Centrum Edukacji Regionalnej powstało i jest prowadzone w ramach projektu Miasta Rybnika pn. „Rybnik – w kierunku zielonej przyszłości” współfinansowanego z Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji, z Programu Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021-2027. Priorytet: FESL.10.00 - Fundusze Europejskie na transformację. Działanie: FESL.10.24 „Włączenie społeczne – wzmocnienie procesu sprawiedliwej transformacji”.
Fot. P. Cybul
Fot. M. Małek
