Mszana Dolna - Wiki

05/05/2026

🟠 Wykaz "pracowitych" mieszkańców Mszany Dolnej i okolic w okresie staropolskim

Dziś następująca ciekawostka: wykaz osób "pracowitych" (tj. kmieci, zagrodników, chałupników, komorników) – albo mieszkańców wsi Mszana Dolna, Mieścisko czy Słomka, albo osób z sąsiednich wsi (Olszówka, Łostówka, Kasinka Mała, Kasina Wielka itd.) wzmiankowanych w kontekście dziejów Mszany Dolnej i tutejszej parafii (wraz z podanymi datami wzmianek o każdej z osób).

https://mdw.net.pl/dokuwiki/lib/exe/fetch.php?media=misc:mszana_dln_pracowici_wykaz_20260505.pdf

Kontekst tych wzmianek zostanie oczywiście omówiony w monografii, która jest już na ukończeniu... W zależności od możliwości dostępu do pewnych cennych źródeł archiwalnych udostępnienie pełnej wersji planowane jest wstępnie na koniec maja, względnie koniec czerwca :)

27/04/2026

Ostatni etap prac nad pierwszą wersją monografii wiązał się z odbyciem kolejnej wizyty w Archiwum Narodowym w Krakowie. Nie wszystkie jego zasoby zostały ucyfrowione – "wybrakowane" są nawet tak podstawowe zespoły archiwalne, jak księgi grodzkie i ziemskie krakowskie. Część została jednak uwieczniona na mikrofilmach, które można przeglądać (i samodzielnie wykonywać skany!) z użyciem specjalnego czytnika – co zostało uwiecznione na załączonym filmie.

Zamieszczam to jako ciekawostkę, gdyż choć obecnie obserwujemy pęd do zamieniania papieru czy klisz na nośniki cyfrowe, to jednak papier/klisza ma znacznie większą trwałość oraz nie wymaga do przeglądania żadnych szczególnych urządzeń czy interpretera. Oczywiście odbywa się to kosztem tempa przeglądania zasobów... (co również widać na nagraniu) 😉

17/04/2026

❓Topografia dawnej Mszany Dolnej

Analizując dokument sporządzony w latach 1787–88 (tzw. metryka józefińska) natrafiłem na szereg nazw miejscowych, z których nie wszystkie są wciąż w tak powszechnym użyciu, jak wzgórze Okrągła czy las Zapadliska... Dlatego będę wdzięczny za potwierdzenie bądź skorygowanie moich ustaleń odnośnie ich lokalizacji! (zob. wykaz poniżej, względnie na załączonych zdjęciach)
Może lokalnie mieszkańcy poszczególnych osiedli wciąż posługują się tymi nazwami?

Oraz pytanie bonusowe: Czy ktoś coś słyszał o *cieplicach* w Mszanie Dolnej (w szczególności: w rejonie dworu)?

Wykaz nazw:
1. Bugajowe (potok) – potok spływający spod wzgórza Łysy Dział do rz. Porębianki
2. Bu**el (pole orne) – pole na zachodnich zboczach wzniesienia zwanego od 1910 r. Grunwald (m.in. w XIX w. zwane było Bu**elówką; przemianowania dokonano dla uczczenia 500-lecia bitwy pod Grunwaldem)
3. Chowne (teren) – przypuszczalnie teren w pobliżu ujścia potoku Szarków do rz. Raby
4. Drab (wzgórze) – wzniesienie na zakończeniu bocznego ramienia Małej Góry schodzącego w stronę Działu
5. Dział (wzgórze) – wzniesienie na drodze łączącej Mszanę Dolną z Glisnym
6. Głęboki Potok (potok) – potok spływający spod przełęczy Glisne do rz. Raby
7. Groń (wzgórze) – wyniosłość („grań”) ponad osiedlem Nowaki
8. Gruszkówka (pole orne) – pole między gościńcem na Limanową a drogą z Mieściska do osiedla Gruszkówka
9. Kobyla Głowa (wzgórze) – obecnie Wsołowa
10. Krzynowisko (obszar) – teren w szczytowych partiach masywu Szczebla i Małej Góry; metryka wzmiankuje pole pod Krzynowiskiem na Zarabiu na roli Syntyrzówka, zaś w przewodniku z 1860 r. w kontekście góry Szczebel wzmiankowane jest źródło „prawie pod szczytem zwane na Krzynowisku”
11. Labierent (pole orne) – pole poniżej kościoła i plebanii
12. Lipinka (las) – las lipowy na lewym brzegu rz. Raby, na roli Woniałówce (zaznaczony także na mapie katastralnej)
13. Lubogoszcz (las) – porasta południowe zbocza masywu góry Lubogoszcz
14. Łysy Dział (wzgórze) – na granicy dawnych osad Gronoszowa i Markówka
15. Maluchówka (wzgórze) – obecnie wzgórze Złote Wierchy; według metryki był to porośnięty krzakami brzozowymi teren na Zarabiu (za potokiem Szarków), na pograniczu ról Jamrozowej, Koziołkowej i Szynalikowej
16. Niżnikówka (łąka) – łąka położona na pograniczu roli Łabuzówki [Dolnej] i Krupciówki, na orograficznie prawym brzegu potoku spływającego zboczami góry Lubogoszcz
17. Okrągła (wzgórze) – na granicy Mszany Dolnej i Glisnego, na południe od drogi łączącej te osady
18. Przygórze (obszar) – zalesione strome zbocza przy drodze z Mszany Dolnej do Raby Niżnej (na terenie przygórza znajduje się obecnie cmentarz choleryczny)
19. Rabiska (obszar) – nadrzeczny teren położony na prawym brzegu rz. Raby
20. Snoza (pole) – pole na granicy Markówki i Bołdonów
21. Zapadziska (las) – porasta południowo-zachodnie zbocza masywu góry Lubogoszcz

PS Prace nad pierwszą wersją monografii historii Mszany Dolnej w okresie staropolskim są na ukończeniu – publikacja powinna się ukazać przed wakacjami... :)

14/02/2026

🟠 Sadówka

Na współczesnych mapach Mszany Dolnej obszar na północny-wschód od rynku nosi nazwę Sądówka (taka też nazwa figuruje w Państwowym Rejestrze Nazw Geograficznych). Pomyśleć zatem można, że nazwa ta wzięła się od gmachu sądu, mieszczącego się niegdyś przy obecnej ul. Matejki. Nic bardziej błędnego.

Już w połowie XVIII w. obszar rozciągający się mniej więcej między pot. Szklanówka a ul. Rakoczego, obejmujący zabudowania i grunty folwarczne, stanowił osobną królewszczyznę w ramach Mieściska i nosił nazwę Sadówka (tak podają choćby lustracja królewszczyzn z r. 1765[1] oraz metryka józefińska z lat 80. XVIII w.[2]). Nazwa bynajmniej nie pochodziła od jakiś rosnących tam sadów, lecz od nazwiska niegdysiejszych właścicieli wspomnianych dóbr – Sadowskich.

Po raz pierwszy królewszczyznę tę wzmiankuje przywilej z 16.01.1684 r.[3]; podaje on, że składały się na nią "grunta zwane Kozłowskie" oraz ogród [zagroda] Petkowski wraz z dwiema innymi zagrodami położone na terenie Mieściska.
Według przywileju, po śmierci szl. Jana Sadowskiego królewszczyzna ta wróciła do dyspozycji królewskiej, a następnie została nadana szl. Janowi Zasieckiemu.

Przypuszczalnie jednak to właśnie te dobra wzmiankuje już rejestr pogłównego z r. 1662 jako "część Mszany Dolnej należąca do szl. Jana Jamnickiego", licząca 22 głów (zeznanie złożyli prac. Tomasz Donat i Błażej Ptaszek)[4], jako że analogiczny rejestr z r. 1673 wymienia "folwark przyległy do dóbr Mszana należący do Kazimierza Sadowskiego", liczący 14 głów (zeznanie złożył poddany Sadowskiego prac. Wawrzyniec Czarnota)[5].
Kazimierz Sadowski był właścicielem tych dóbr także w r. 1674 – jak wynika z oświadczenia o pogłównym z tej dzierżawy, złożonym przez poddanego prac. Wojciecha Czarnotę; według oświadczenia dzierżawa nadal liczyła 14 osób[6].

25.08.1682 r. szl. Jan Sadowski złożył protestację przeciw szl. Adamowi Gadomskiemu o narażenie go na znaczne straty finansowe. Gadomski miał najpierw zawrzeć z Sadowskim umowę dotyczącą sprzedaży należących do Sadowskiego dóbr mszańskich – czyli rzeczonej Sadówki (por. cesja z 1693 r.). Ostatecznie Gadomski odmówił zapłacenia [na ten moment] wspomnianej sumy twierdząc, że nabył zasobniejsze dobra – mianowicie wójtostwo we wsi Pcim – na co wydał wszystkie posiadane pieniądze, niemniej zobowiązał się do zapłaty wspomnianej kwoty. Mimo tego zobowiązania koniec końców Sadowski nie otrzymał od Gadomskiego pieniędzy za sprzedaż dóbr, przez co musiał rozwiązać pewną umowę zawartą ze Stanisławem Kownackim odnośnie nabycia pewnych gruntów[7]. Z zapiski wynika także, że żona Adama Gadomskiego, Krystyna Sadowska (por. cesja z 1693 r.), była kuzynką Jana Sadowskiego, którego żoną w r. 1703 była Ewa Kownacka (por. cesja z r. 1703) – przypuszczalnie krewna wzmiankowanego w zapisce Stanisława Kownackiego.

21.08.1693 r. król zezwolił ur. Adamowi Gadomskiemu i Krystynie Sadowskiej na zrzeczenie się dożywocia na tych dobrach na rzecz Jana Sadowskiego i Ewy Kownackiej małżonków[8]. Cesja ta doszła do skutku, jako że 14.03.1703 r. król wydał Janowi Sadowskiemu i Ewie Kownackiej przywilej na dokonanie cesji dożywocia na tych dobrach na rzecz Jana Sierakowskiego starosty mszańskiego i jej żony Marianny z Ruszkowa[9]. W zasadzie nie tyle był to przywilej dla Sadowskiego, co dla Sierakowskiego -- jako że gdy 4.05.1703 r. doszło do próby wwiązania Sierakowskiego do dóbr, nikt nie zaprotestował z wyjątkiem... wspomnianego Sadowskiego (który jednak ostatecznie się na to zgodził)[10].

W 1713 r. dobra te wymieniane są jako "Kozłówka zwana też Perkówką czy też Ogrodnikami Perkowskimi"[11].

Kolejną znaną posesorką Sadówki była Rozalia Sierakowska, na mocy przywileju 'ius communicativum' po mężu Gabrielu Sierakowskim, staroście mszańskim, nadanego przez króla Augusta II w maju 1729 r.[1][12] Dobra te musiały po Rozalii przejść na jej syna Jakuba, jako że 4.02.1761 r. król nadał "zagrodę zwaną Perkowska" w posiadanie Ignacemu Zboińskiemu (ówczesnemu staroście mszańskiemu) po śmierci niewymienionego z imienia Sierakowskiego[13]. Z drugiej strony jednak lustracja królewszczyzn z r. 1765 wymienia posesję zwaną wówczas "Sadówką", a wcześniej "ogrodem Perkoskim" względnie "Perkowskim" (to zniekształcona nazwa ogrodu Petkowskiego, wspomnianego w licznych wcześniejszych przywilejach – np. z r. 1684 i 1693), będący w posiadaniu... Rozalii Sierakowskiej z Otwinowa[1].

Lustracja podaje, że do tej posesji przynależało 3 zagrodników, których robocizna tygodniowa wynosiła 2 dni, a roczny czynsz -- 3 zł 18 gr górskich; w dobrach tych znajdował się folwark (o czym świadczy załączona w lustracji tabela krescencji), natomiast nie było w nich propinacji[1].

Metryka józefińska umiejscawia "folwark Sadowski" przy drodze z Mieściska na Gruszkówkę[2]; przy tejże drodze stał wówczas dworek folwarczny[14].

Według planu katastralnego z r. 1845[15] grunty rolne Sadówki znajdowały się w dwóch częściach Mszany: większy kawałek obejmował obszar ograniczony obecnymi ulicami Leśną, Smrekową, Malinową i Matejki, a mniejszy -- obszar ograniczony rzekami Mszanką i Słomką oraz graniczący od południa z osiedlem Ściborów, a od północy sięgający mostu kolejowego na Słomce.

[1] "Lustracja województwa krakowskiego 1765", cz. 1, wyd. A. Falniowska-Gradowska, PWN 1973, s. 115.
[2] Metryka józefińska 1787/1788, por. 78–86.
[3] Castr. Crac. Rel. 111, s. 63–64 (https://mdw.net.pl/dokuwiki/doku.php?id=sources:acta_castrensia_cracoviensis ).
[4] ANK, Varia 17 – "Iuramenta in causis contributionis (pogłówne)" (29/5/0/6/1117), s. 90.
[5] ANK, Varia 17 – "Iuramenta in causis contributionis (pogłówne)" (29/5/0/6/1117), s. 434.
[6] ANK, Varia 20 – "Iuramenta in causis contributionis (podymne)" (29/5/0/6/1120), s. 106.
[7] Castr. Crac. Rel. 109b, s. 1854–1856 (https://mdw.net.pl/dokuwiki/doku.php?id=sources:acta_castrensia_cracoviensis ).
[8] Castr. Crac. Rel. 122, s. 106–108 (https://mdw.net.pl/dokuwiki/doku.php?id=sources:acta_castrensia_cracoviensis ).
[9] Oblata, zob. Castr. Crac. Rel. 130, s. 816–819 (https://mdw.net.pl/dokuwiki/doku.php?id=sources:acta_castrensia_cracoviensis ).
[10] Castr. Crac. Rel. 130, s. 976–978 (https://mdw.net.pl/dokuwiki/doku.php?id=sources:acta_castrensia_cracoviensis ).
[11] Castr. Crac. Rel. 130, s. 346 (https://mdw.net.pl/dokuwiki/doku.php?id=sources:acta_castrensia_cracoviensis ).
[12] AGAD, Sigillata 20, s. 252 (https://mdw.net.pl/dokuwiki/doku.php?id=sources:sigillata -05-24).
[13] Castr. Crac. Rel. 195, s. 2495–2497 (https://mdw.net.pl/dokuwiki/doku.php?id=sources:acta_castrensia_cracoviensis ).
[14] Por. też: S. Flizak, "Kronika Mszany Dolnej", 1965, mps, k. 11r.
[15] "Mszana dólna in Galizien Sandecer Kreis. Bezirk Mszana dólna. 1845" – mapa katastralna Mszany Dolnej.

20/01/2026

🟠 Spór dzierżawców mszańskich z chłopami z Kasiny Wielkej o "organizowanie" budulca (1717)

17 grudnia 1717 r. Gabriel Sierakowski w imieniu swej matki Marianny z Ruszkowskich 1. voto Sierakowskiej 2. voto Drozdowskiej, posesorki tenuty mszańskiej, złożył protest przeciw grupie chłopów z należącej do krakowskich dominikanów wsi Kasiny Wielkiej (wymienieni zostali prac. Maciej Mirowiec, Szymon Kubowiczak, Piotr Chruściak, Stanisław Humala, Grzegorz Buda, Krzysztof Szperka oraz Stanisław Gościał) o to, że wspomniani poddani ośmielili się... zburzyć chaty 13 zbiegów z należącej do dóbr mszańskich wsi Słomka oraz potajemnie przetransportować budulec do wsi Kasina Wielka, gdzie wykorzystali go we własnych gospodarstwach, przez co wyrządzili ogromne szkody dzierżawcom mszańskim (Sierakowski przedstawił przed urzędem grodzkim przejęte od oskarżonych siekiery i żelazne łańcuchy)[1].

[1] CCR 140 (29/5/0/2/805), s. 2881 :

Wyszukiwarka domyślnie wyszukuje wszystkie dostępne materiały. Na stronie wyników wyszukiwania będziesz mógł zawęzić wyniki do rodzaju materiału, kategorii i podkategorii. Jeśli chcesz przeszukać konkretne archiwum wybierz je i tak zacznij szukać. Możesz też przejść do wyszukiwarki ...

14/12/2025

🟠 Gronoszowa

Nazwą "Gronoszowa" do dziś określa się część Mszany Dolnej położoną przy ujściu rz. Porębianki do Mszanki. Co więcej, jest to urzędowa nazwa jednego z okręgów geodezyjnych Mszany Dolnej. Mało kto wie, że jest to jedna z najstarszych okolicznych nazw miejscowych – używana jeszcze przed lokacją samej wsi Mszana!

Do czego pierwotnie odnosiła się nazwa Gronoszowa? Odpowiedź dają trzy dokumenty:
*) dokument z 1365 r. dotyczący sołectwa w Mszanie [Dolnej] podaje, że nad 'Gronossowa fluviolo' ('rzeczka Gronoszowa') stał młyn sołtysi, a sołtys miał w tej rzeczce i w rz. Mszance wolny połów ryb[1];
*) dokument z 1518 r. dotyczącym sołectwa w Podobinie podaje, że nad 'fluvio Gronoschowa' ('rzeka Gronoszowa') stał młyn sołtysa Podobina, a sołtys miał w niej i w pot. Kunina Wielka (dziś Konina) wolny połów ryb[2];
*) lustracja królewszczyzn z lat 1659–1664 wymienia w Mszanie Dolnej "młyn wójtowski na rzece Mszanie i Gronczowej [!]"[3].
A zatem owa rzeka (czy rzeczka) Gronoszowa nosi obecnie nazwę Porębianka.

Poprawny zapis nazwy "Gronoszowa" przysparzał średniowiecznym pisarzom wielu kłopotów, stąd np. dokument z 1254 r. dla klasztoru szczyrzyckiego wymienia – obok rz. Mszanki i kilku jej dopływów – rzekę 'Norouosowa'[4]. Nazwa ta jest ewidentnie zniekształcona, natomiast może kryć się pod nią właśnie rz. Gronoszowa.

Z kolei zapiski sądowe z XIV/XV w. dotyczące obszaru Mszany Dolnej wzmiankują osady Dronoszowa i Nrowoszowa[5]. Zdaniem prof. F. Sikory z powyższych zapisek wynika, że obie formy to zniekształcone zapisy nazwy Gronoszowa oraz że obie oznaczają to samo – pierwotnie miasto, a potem tę część Mszany Dolnej, w której było wójtostwo (położoną tuż nad rz. Mszanką, na południowy wschód od miasta, na granicy z Mszaną Górną).

Później, na blisko 300 lat nazwa Gronoszowa (czy jej pochodna) zanikła – przynajmniej w odniesieniu do osady – by ponownie pojawić się na samym początku XVIII w. Oto bowiem dokument z r. 1701 wymienia wśród osad starostwa mszańskiego osadę 'Gronaszowa' [!][6], podczas gdy w analogicznym dokumencie z r. 1697[7] (i wcześniejszych) wykaz nie obejmuje Gronoszowej.

Lustracja królewszczyzn z r. 1765 podaje, że ową nową Gronoszową (wieś 'Gronosowa') założono na gruncie dworskim[8]; dokładniej – według F. Sikory – na opustoszałych rolach dawnej Nrowoszowej, czyli Dronoszowej[9]. S. Flizak pisał, że była to wieś służebna obsadzona ludźmi zatrudnionymi we dworze[10].

----

⚠️⁉️ A teraz pytanie do publiczności:

Lustracja z r. 1765 wymienia jednym tchem "Wieś Glinniki i Gronosowa".
Czy ktoś kojarzy, gdzie znajdowały się owe Glinniki?
S. Flizak pisał, że "Na Gliniki" oznaczało teren na pograniczu Mieściska (rejon rynku) i wsi Słomka – czyli w rejonie założonego później cmentarza...
Będę wdzięczny za wszelką pomoc! :)

----

Bibliografia

[1] Zbiór dokumentów małopolskich, t. 1, nr 114
[2] "Dokumenta z archiwum aktów grodzkich i ziemskich b. województwa krakowskiego", Dodatek Miesięczny do "Gazety Lwowskiej", 1872, t. 3, s. 125.
[3] "Lustracja województwa krakowskiego 1659–1664", wyd. A. Falniowska-Gradowska i F. Leśniak, Wydawnictwo Neriton (2005), s. 92.
[4] "Kodeks dyplomatyczny Małopolski", t. 1, nr 40.
[5] F. Sikora, "Mszański zespół osadniczy w średniowieczu" [w:] "Ojczyzna bliższa i dalsza: studia historyczne ofiarowane Feliksowi Kirykowi w sześćdziesiątą rocznicę urodzin" (1993), s. 139–140.
[6] Castr. Crac. Rel. 128 (29/5/0/2/787), s. 2458, 2459.
[7] Castr. Crac. Rel. 128 (29/5/0/2/787), s. 2453–2457.
[8] "Lustracja województwa krakowskiego 1765", cz. 1, wyd. A. Falniowska-Gradowska (1973), s. 113.
[9] F. Sikora, "Mszański zespół...", s. 143.
[10] S. Flizak, Kronika Mszany Dolnej, maszynopis, s. 7–8.

01/12/2025

🟠 O kowalu, co z Kasiny Wielkiej do Mszany emigrował...

Z początkiem XVII w. wydarzył się w Mszanie Dolnej dobrze udokumentowany przypadek, kiedy to we wsi próbował osiedlić się zbieg z sąsiedniej wsi, należącej do innej własności – z zapiski z 10 czerwca 1603 r. wynika, że pracowity Wojciech Gościej uciekł ze wsi Kasina Wielka, należącej do dominikanów krakowskich, do Mszany Dolnej, lecz został niezwłocznie zwrócony swym "prawowitym panom", przy czym przekazanie go nastąpiło w należącej do dóbr dominikanów wsi Jodłownik [1].
Garść szczegółów tego zdarzenia podaje zapiska sporządzona nazajutrz, 11 czerwca 1603 r.:

Woźny Ziemski Generał, opatrzny Stanisław Pasz ze Mszany, ze szlachetnymi Jakubem Druszkowskiem i Szczęsnym Dzierzanowskim, przed urzędem i aktami niniejszymi grodzkimi starościmi krakowskimi oblicznie stojąc, jawnie i dobrowolnie zeznali, iż dnia wczorajszego, świadczył się ..., szlachetny Marcin Żmiącki, sługa urodzonej Zofii z Fulsztyna, pozostałej małżonki urodzonego niegdy Mikołaja Pieniążka we Mszanie dzierżawcy, i było przy tym we dworze, albo w folwarku, wsi Jodłownika wielebnych ojców klasztoru Świętej Trójcy w Krakowie będącego dziedzicznej, gdy tenże to szlachetny Marcin Żmiącki, imieniem pomienionej Zofii Pieniążkowej, pani swojej, pracowitego Wojciecha Gościeja [s. 906] przerzeczonych zakonników, ze wsi Kasiny Starej, do Mszany dzierżawy na ten czas pani Pieniążkowej, czasu niedawne[g]o zbiegłeg[o], przyniówszy go na wozach, ze wsi Mszany do dworu Jodłownika, z bydłem, końmi, kurami, świniami, i ze wszystkim sprzętem domowym, cokolwiek jedno tego Gościeja własnego było, także z czeladzią i z dziećmi, i rzeczami niżej opisanymi – to jest krów dojnych 6, jałowego bydła 4, koni 3, świni pospolitych 30, woskowany pług 1, brona 1, kur pospolitych 10, skrzyni 4; w tych skrzyniach przędziwa kit 30, chust pospolitych 14, stołów 2, fas 5, do sypania zboża jachteli 6, cebrów 2, szynkwas do piwa, szafa 1, mis 5, konwi pospolitych 10, pierzyn 4, grochu korcy 2, zboża pospolitego korcy 12, 'item' naczęnie kowalskie, to jest kowadło, sparek, gwoździenica, młotów pospolitych 6, kleszczów [s. 907] 3, albrorz (?) 1, miech z rurą żelazną 1, pięty 2, strug do koni, asplerz 1, świdrów 2, motyk 3, siekier do drew 2, szabel 2, maślnic 2, siodeł 2, śle do koni z uzdami, koryt z nieckami 4, i dwu chłopów czeladnych, to jest Żornata starego i Kaspra Durbę, i kucharkę, i dziewkę jego własną – wielebnemu Ojcu Modestemu, zakonnikowi tegoż klasztoru Św. Trójcy, w tym dworze Jodłowniku i wsiach tamże należących, Administratorowi istotnie wydawał, i do rąk tego to Modestego oddawał, którego Gościeja Wojciecha, i ze wszystkimi pomienionymi rzeczami, ten to Modest, z poruczenia i rozkazania starszych swoich [tj. przełożonych klasztornych], chętnie i z dzięką przyjął i wziął, i temu szlachetnemu Marcinowi Żmiąckiemu zań podziękował, a przyjąwszy go, zarazem pytał go tenże Modest, jeśliby z sobą wszystko przyniósł, cokolwiek jego było; a jeśliby czego swego własnego we Mszanie nie zostawił. Ten Wojciech Gościej powiedział i wyznał, "żem z sobą wszystko, cokolwiek mojego było, ze Mszany zabrał, i nicem tam nie zostawił", co [s. 908] tak być, a nie inaczej, że to wszystko ... świadczono, i przy tym wszystkim byli, i oczyma swymi widzieli, to swoje zeznanie czynią [2].

[1] Castr. Crac. Rel. 30 (29/5/0/2/674), s. 885–886.
*) s. 885 – https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/skan/-/skan/0a2e7702a129ccfb36b9be65af5b93511d66a0dd21f4cef5278fed91703746f5
*) s. 886 – https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/skan/-/skan/a1afd8a88fab36c6d09836d06593667bd67be74cdde33d154d6082d6a34660d4

[2] Castr. Crac. Rel. 30 (29/5/0/2/674), s. 905–908.
*) s. 905 – https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/skan/-/skan/86945283ada2e314be86daeed21f5ca9ed5a9062360c841acfb6c3528a5080c1
*) s. 906–907 – https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/skan/-/skan/0c7de27ba0958e1d5d5305b1370553cc0e21e358fdf420836d9419ae1b0223fb
*) s. 908 – https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/skan/-/skan/da6d6fd2f66378f76a0231682c35d714a3661a7b141d696e2508e9fae6ac151b

PS Warto docenić kunszt dawnych pisarzy sądowych, którzy potrafili całą taką długą zapiskę zawrzeć w jednym zdaniu!

Wyszukiwarka domyślnie wyszukuje wszystkie dostępne materiały. Na stronie wyników wyszukiwania będziesz mógł zawęzić wyniki do rodzaju materiału, kategorii i podkategorii. Jeśli chcesz przeszukać konkretne archiwum wybierz je i tak zacznij szukać. Możesz też przejść do wyszukiwarki ...

25/11/2025

🟠 O mszańskim arendarzu Żydzie Marku Herszkowiczu

W nawiązaniu do wzmianki o dzierżawie mszańskiego browaru przez Żyda Marka Herszkowicza już w 1705 r. śpieszę donieść, że w istocie dzierżawił on nie tyle sam browar, co miał w arendzie ogół dóbr mszańskich – a więc choć nominalnie starostą był wówczas Jan Sierakowski, to w praktyce na co dzień "władzę wykonawczą" w starostwie sprawował ów Marek.

Nie zapisał się on dobrze w pamięci ludzi, a całą litanię doświadczanych od niego krzywd zawiera sporządzony przeciwko Sierakowskiemu 26 listopada 1704 r. dekret komisarzy sądu referendarskiego – omawiający skargi wyrażone w chłopskiej suplice.

Przede wszystkim chodziło o wymaganie nienależnych robocizn i to nie tylko w dni robotne, ale także w niedziele i święta [kościelne], ale także o "różne nieprzystojności, opresje, wiolencje, egzorbitancje, ekscesy" popełniane "z osobami chrześcijańskimi", a przyczyniające się do "zgorszenia pospólstwa". Ponoć dokładniejszych opis wszystkich tych krzywd i uciążeń zawierała suplika przekazana komisarzom referendarskim, lecz raczej nie zachowała się ona do naszych czasów.

Warto dodać, że Marek Herszkowicz dobrał sobie do pomocy niewymienionego z nazwiska Żyda Jakuba ('Jakubka').

Poddani mszańscy domagali się postawienia obu tych Żydów przed sądem referendarskim – niejako na równi z Janem Sierakowskim – "dla prawnej z nimi rozprawy i podjęcia karania za poczynione ich ekscesy".

Trudno powiedzieć, jak zakończyła się ta sprawa przed sądem referendarskim, jako że Archiwum Główne Akt Dawnych nie posiada ksiąg referendarskich obejmujących lata 1704–1705.

Źródło – Castr. Crac. Rel. 131 (29/5/0/2/790), s. 2441–2442:
*) s. 2440–2441 : https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/skan/-/skan/96feab3094370412126c5e8c77d1ed2eb566ffaad53d1c20a1ac76cdd06f1186
*) s. 2442–2443 : https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/skan/-/skan/0c87a3d9b497c8a309e9a40588f5cb10f05a76fa214178d4510957c2f309b64c

Sztetl Mszana Dolna

Wyszukiwarka domyślnie wyszukuje wszystkie dostępne materiały. Na stronie wyników wyszukiwania będziesz mógł zawęzić wyniki do rodzaju materiału, kategorii i podkategorii. Jeśli chcesz przeszukać konkretne archiwum wybierz je i tak zacznij szukać. Możesz też przejść do wyszukiwarki ...

18/11/2025

🟠 Mszańskie karczmy i browar w świetle rejestrów podatkowych

Rejestry czopowego i szelężnego (podatków płaconych od szynkowanego alkoholu) oraz protokoły abiurat (odprzysiężeń) tych podatków stanowią ciekawe źródło informacji odnośnie karczm i browarów – zwłaszcza że wymieniają z imienia i nazwiska poszczególnych karczmarzy czy dzierżawców browarów.

W Archiwum Narodowym w Krakowie zachowała się garść takich archiwaliów, przy czym dla starostwa mszańskiego udało mi się znaleźć następujące informacje:

W 1672 r. karczmarzami byli:
*) w Mszanie Dolnej – prac. Tomasz Gazda (Thomas Gazda)
*) w Słonce – prac. Błażej Majda/Majdowiec (Blasius Maydowic)
*) w Olszówce – prac. Grzegorz Mierniczak (Gregorius Mierniczak)
Por. Varia 19 (29/5/0/6/1119), s. 256.

W 1674 r. karczmarzami byli:
*) w Olszówce – prac. Maciej Mierniczak (Matthias Mierniczak) [+ Maciej Wójtowic (Matthias Woytowic)]
*) w Rabie Niżnej – prac. Tomasz Gazda (Thomas Gazda) [+ Wawrzyniec Walęcik (Laurentius Walęcik)]
*) w Mszanie Dolnej – prac. Błażej Majda/Majdowiec (Blasius Maydowic) [+ Wawrzyniec Walęcik (Laurentius Walęcik)]
Por. Varia 19 (29/5/0/6/1119), s. 271.
Osoby podane w nawiasach kwadratowych to zapewne np. wójt potwierdzający przysięgę składaną przez/w imieniu karczmarza.

W 1686 r. karczmarzami byli:
*) Mszana Dolna + Mieścisko – prac. Marcin Jastrzębski (Martinus Jastrzębski), Wojciech Jantek (Albertus Jantek), Mateusz Łabuz (Matheus Łabus)
Por. Varia 23a (29/5/0/6/1124), s. 72.

W 1697 r. karczmarzami byli:
*) w dobrach mszańskich – prac. Marcin Aleksander (Martinus Alexander), Paweł Bryndza (Paulus Bryndza), Mateusz Łabuz (Mathaeus Łabus), Marek Ślusarczyk (Marcus Slosarczyk)
Por. Varia 23a (29/5/0/6/1124), s. 125–126.

Wisienką na torcie są natomiast dane za rok 1705.
Otóż działał już wówczas... browar mszański. A jego dzierżawcą był... Żyd Marek Herszkowic. Skąd wiemy, że Żyd? Ano przed jego personaliami dodano nie 'laboriosus' ('pracowity'), tylko 'infidus' (słowo pojemne znaczeniowo: 'niewierny', 'niewiarygodny', 'niepewny'...), co w okresie staropolskim było niejako urzędowym predykatem przydawanym przed personaliami Żyda – podobnie jak wspomniane 'laboriosus' przydawano "zwykłym" chłopom (a nie np. sołtysom), a 'generosus' ('urodzony') szlachcicom itp.
Tak więc historię bytności Żydów w Mszanie Dolnej należy datować na sam początek XVIII w. Z drugiej strony przypuszczalnie browar ten założył dopiero dzierżawca Jan Sierakowski, który stał się faktycznym dzierżawcą dóbr mszańskich dopiero w r. 1701 (por. Castr. Crac. Rel. 128, s. 2507 = 29/5/0/2/787).
Powyższe z pewnością powinno zainteresować Sztetl Mszana Dolna.
Natomiast zapiska wymienia też szereg miejsc, w których szynkowano napoje z tego browaru (a w zasadzie także garnców gorzałczanych); oprócz samego browaru były to: karczma u Marka, karczma górzańska, karczma u Cycunia oraz karczma na Dolnej Mszanie.
Por. Varia 23a (29/5/0/6/1124), s. 152.

O tych i wielu innych ciekawostkach będzie można poczytać w monografii Mszany Dolnej (i starostwa mszańskiego) w okresie staropolskim :)

08/11/2025

🟠Rola Błaszczaka

Dokumenty staropolskie wymieniają z nazwy szereg ról w Mszanie Dolnej, jednak często bardzo trudno zorientować się gdzie dokładnie się one znajdowały, jako że zwykle brały one swe nazwy od nazwisk siedzących na nich kmieci czy zagrodników, a ci czasem się zmieniali (np. gdy ród "po mieczu" wymierał albo gdy klęski czy bieda zmuszały do opuszczenia ojcowizny). Tak np. było z rolą Walenciakową (obecnie Koziołkową) czy z zagrodą Cisconówką (rejon obecnego os. Sutory). Czasem jednak uda się z okruchów informacji dojść do całkiem konkretnych ustaleń...

Wzmiankę o roli Błaszczaka podaje lustracja królewszczyzn z r. 1765, zgodnie z którą rola ta miała zostać przyłączona do folwarku Ziajkowskiego[1] (zabudowania folwarczne znajdowały się w rejonie do dziś oznaczanym na mapie jako Ziajkówka [2]; pierwotnie jego grunty rozciągały się w stronę Małej Góry, na dwóch dawnych rolach kmiecych). Informacja ta pomaga w ustaleniu jej lokalizacji, jako że sporządzona w latach 1787/88 metryka józefińska dla Mszany Dolnej[3] wymienia pod poz. 332 "pręt Błaszczakówkę" przynależny właśnie do folwarku Ziajkowskiego; ów grunt metryka wymienia w ramach zagrody Cisconówki, która z kolei sąsiadowała od wschodu z zagrodą Kołaczówką, a od zachodu z rolą Lachówką – czyli tam, gdzie mapa katastralna z 1845 r.[4] zaznacza jeden z gruntów opisanych "Ziajkówka" (tj. na południowych zboczach Lubogoszczy, między zagrodami Janasową i Sutorową).

Co ciekawe, użyty w metryce józefińskiej termin "pręt" sugerowałby, że chodzi o grunt rozmiaru 1/12 łanu, jednak podany przez nią rozmiar tego pola ornego – 16206 sążni kw. [wiedeńskich], czyli ok. 5,8 ha – to niemal 1/4 łanu frankońskiego większego.

Przypuszczalnie to właśnie na tej roli jeszcze w początkach XVIII w. gospodarzył niejaki Błaszczak, który jednak opuścił ją w r. 1707 z powodu wysokich kontrybucji pobieranych od 1705 r. przez oddziały polskie stacjonujące w Mszanie Dolnej[5] (wykaz pustek podaje, że Błaszczak był "rolnikiem", a nie "półrolnikiem" – a zatem mógł gospodarzyć na całej roli).

Powstała w ten sposób pustka stała się zapewne rolą gromadzką, którą dopiero z czasem dzierżawca przyłączył do folwarku – świadczyłby o tym zarzut czyniony w 1766 r. przez poddanych mszańskich dzierżawcy tej wsi: "roli «Błaszczakowskiej» zwanej, gromadzkiej, oddać wzbraniacie się"[6].

O tej i o innych mszańskich rolach (a także licznych innych ciekawostkach) przeczytacie w monografii, która – mam nadzieję – uda się ukończyć w przeciągu roku :)

Źródła:
[1] A. Falniowska-Gradowska, "Lustracja województwa krakowskiego 1765" (1973), s. 112.
[2] https://www.openstreetmap.org/?mlat=49.67993&mlon=20.06400 =16/49.67993/20.06400
[3] Metryka józefińska – wieś Mszana Dolna (Centralne Państwowe Archiwum Historyczne Ukrainy we Lwowie; fond 19, opis IV, sprawa 274).
[4] 204 Dorf Mszana Górna in Galizien Sandecer Kreis. 1845 : mapa katastralna Mszany Dolnej (1845) (zob. https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/skan/-/skan/241d96e15169c54602eccf1d2fd5ed00b547ebce6fc72ae0dc1f45be8d350bdc)
[5] Zob. jeden z wcześniejszych postów: https://www.facebook.com/mszana.dln.wiki/posts/pfbid02zftkkXEqecpmvkdYppU4S4HVzzqkMecMEhm4fL1Mo6xbqNSQQCAFe9JrqTZPxuR3l
[6] Castr. Crac. Rel. 200, s. 200.

Zdjęcie ilustracyjne.

20/10/2025

🟠 Bractwo św. Trójcy (od r. 1762)

Mające krzewić kult katolicki bractwa religijne, występujące na terenach wiejskich powszechnie w połowie XVIII w. (w około 40% parafii), swą działalność rozwinęły dopiero w XVIII w. Nie inaczej było w parafii mszańskiej, gdzie według akt wizytacji biskupiej z 1748 r. nie było żadnych takich bractw (por. AV 33, s. 83) – przypuszczalnie pierwsza taka organizacja, Bractwo św. Trójcy (Confraternitas sss. Trinitatis), została założona dopiero w 1762 r.

Historia działającego przy mszańskim kościele parafialnym Bractwa św. Trójcy sięga 18 czerwca 1761 r., kiedy to dzierżawczyni mszańska Rozalia Sierakowska dokonała stosownego zapisu na sfinansowanie jego utworzenia i dalszej działalności (150 złp czynszu rocznego); do jego utworzenia przyczynił się również ówczesny pleban mszański Józef Markiewicz.

Erekcji Bractwa dokonał 24 maja 1762 r. sufragan krakowski Franciszek Potkański; w dokumencie erekcyjnym widnieją następujące zapisy odnośnie funkcjonowania tej organizacji:

1. Pleban mszański, na ten moment wieczysty promotor tegoż Bractwa św. Trójcy, zobowiązany jest dołożyć starań, aby we wszystkie niedziele i święta, o poranku, wierni zgromadzeni na nabożeństwie śpiewali koronkę do Trójcy Św., stopniowo i przy dźwiękach organów, a nabożeństwo to winno odbywać się w sposób właściwy dla innych podobnych bractw.

2. Główne święta związane z Bractwem, tj. uroczystości Trójcy Św. oraz poszczególnych jej osób, będą obchodzone bardziej uroczyście – z Najśw. Sakramentem wystawionym w monstrancji na głównym ołtarzu, a nie innym, oraz przy odpowiednim oświetleniu, tj. co najmniej 12 świecach z czystego wosku, oprócz zapalonych lamp.

3. Co kwartał dla założycieli, dobroczyńców i współbraci Bractwa odbywać będzie się czuwanie ('vigilia nocturna'), połączone z odśpiewaniem jutrzni ('Laudes') oraz mszy żałobnej ('missa Requiem') przy dźwiękach organów.

4. Co miesiąc, za życia fundatorki Rozalii – w jej intencji, a po jej śmierci – za spokój jej duszy, odśpiewywana będzie msza żałobna z udziałem organów. Podobnie będzie odprawiać inne msze, za życia fundatorki – w jej intencji, a po jej śmierci – za spokój jej duszy, w 20 wybranych dni w roku, które uzna za stosowne.

5. Za grę na organach podczas śpiewu Koronki do Trójcy Św. podczas mszy śpiewanych oraz za inne posługi świadczone na rzecz Bractwa przez organistę, pleban – jako Promotor Bractwa – będzie wypłacał tamtejszemu organiście corocznie z odsetek niniejszej fundacji 20 złp, bez uszczerbku dla jego zwyczajowego rocznego wynagrodzenia (tj. jako dodatek do pensji).

6. Raz na trzy lata zwoływane jest walne zebranie Bractwa, które – oprócz innych szczegółowych ustaleń, zależnie od potrzeb – ma na celu wybór seniora Bractwa.
Będzie on odnotowywał nazwiska fundatorów, dobroczyńców i wybranych na trzyletnią kadencję seniorów Bractwa w księdze przygotowanej w tym celu lub zapisze je na w osobnym miejscu.

Biskup zastrzegał sobie prawo dowolnego zmieniania powyższych postanowień, a także ustanawiania nowych.

Źródła:

AOff 194, k. 119r–122v:
* k. 119r – https://caak.upjp2.edu.pl/j/5f574181615c265040a6f94e/s/244/f
* k. 119v – https://caak.upjp2.edu.pl/j/5f574181615c265040a6f94e/s/245/f
* k. 120r – https://caak.upjp2.edu.pl/j/5f574181615c265040a6f94e/s/245/f
* k. 120v – https://caak.upjp2.edu.pl/j/5f574181615c265040a6f94e/s/247/f
* k. 121r – https://caak.upjp2.edu.pl/j/5f574181615c265040a6f94e/s/247/f
* k. 121v – https://caak.upjp2.edu.pl/j/5f574181615c265040a6f94e/s/249/f
* k. 122r – https://caak.upjp2.edu.pl/j/5f574181615c265040a6f94e/s/250/f
* k. 122v – https://caak.upjp2.edu.pl/j/5f574181615c265040a6f94e/s/251/f