Ośrodek Studiów nad Historią i Kulturą Żydów Krakowskich UJ

21/09/2026

📖 40 książek na 40-lecie

19/40 Anna Jakimyszyn, „Mykwa. Dzieje żydowskiej łaźni rytualnej przy ul. Szerokiej w Krakowie”, Wydawnictwo i Księgarnia Austeria: Kraków-Budapeszt, 2012, 108 ss.

Na krakowskim Kazimierzu każdego dnia mijamy budynki, które wydają się dobrze znane. Czasem jednak za niepozorną fasadą kryje się historia, o której wie niewielu. Tak jest z dawną Wielką Mykwą przy ul. Szerokiej 6 – miejscem, które przez stulecia odgrywało ważną rolę w życiu żydowskiej społeczności Krakowa. A jaki temat będzie lepszy na upalne lato, jak nie zimna kąpiel?

To właśnie temu obiektowi poświęcona jest książka Anny Jakimyszyn-Gadochy. Autorka nie ogranicza się do opisania historii jednego budynku. Losy mykwy stają się punktem wyjścia do opowieści o krakowskich Żydach, ich codziennym życiu, religijności i funkcjonowaniu dawnej gminy żydowskiej. W tradycji judaizmu mykwa była czymś znacznie więcej niż łaźnią. Stanowiła przestrzeń rytualnego oczyszczenia, niezbędną dla zachowania wielu praktyk religijnych, a zarazem jedno z najważniejszych miejsc życia wspólnotowego. Historia budynku przy ul. Szerokiej pozwala więc spojrzeć na dzieje krakowskiego Kazimierza z perspektywy codzienności – tej, która rzadziej trafia na karty podręczników, ale najlepiej pokazuje, jak funkcjonowała dawna społeczność.

Publikacja przypomina również, jak wiele o przeszłości mogą opowiedzieć pojedyncze miejsca. Odtwarzając dzieje mykwy, autorka rekonstruuje zarazem losy ludzi, którzy z niej korzystali, dbali o nią, przebudowywali ją i nadawali jej kolejne znaczenia. W naszym jubileuszowym cyklu jest to przypomnienie, że judaistyka nie zajmuje się wyłącznie tekstami i wydarzeniami. To również badanie materialnego dziedzictwa – budynków, przestrzeni i miejsc pamięci, które do dziś pomagają opowiadać historię Żydów Krakowa.

21/09/2026

📖 40 książek na 40-lecie

23/40 „Żydzi w krakowskim Gimnazjum św. Anny (Nowodworskiego)”, pod red. Alicji Maślak-Maciejewskiej, Wojciecha Strokowskiego, Kamili Wasilewskiej-Prędki, Wydawnictwo i Księgarnia Austeria: Kraków-Budapeszt-Syrakuzy 2020, 404 ss.

Szkoła jest czymś więcej niż miejscem zdobywania wiedzy. To przestrzeń, w której spotykają się ludzie wywodzący się z różnych środowisk, kształtują się więzi i aspiracje, ale ujawniają się także społeczne podziały. W przypadku galicyjskich Żydów szkoła publiczna stała się jednym z najważniejszych miejsc zetknięcia z nowoczesnym społeczeństwem. Tom przypominany dziś w ramach cyklu 40/40 pozwala przyjrzeć się temu zjawisku przez pryzmat jednej z najstarszych i najbardziej prestiżowych krakowskich szkół.

Obecność żydowskich uczniów w jej murach jest częścią szerszej historii przemian zachodzących w XIX i XX wieku. Zdobycie świeckiego wykształcenia otwierało drogę na uniwersytety i do wolnych zawodów, sprzyjało awansowi społecznemu, a jednocześnie stawiało młodych ludzi wobec pytań o własną tożsamość i miejsce w polskim społeczeństwie. Historia szkoły pozwala więc obserwować w mikroskali procesy emancypacji, akulturacji i integracji krakowskich Żydów.

Prezentowana w naszym jubileuszowym cyklu książka przypomina, że dzieje Żydów w Krakowie można poznawać nie tylko poprzez historię Kazimierza. Są one również integralną częścią historii szkół i uczelni – a tym samym historii całego miasta.

21/09/2026

📖 40 książek na 40-lecie

25/40 “Nie tylko Kroke. Historia Żydów krakowskich”, red. Edyta Gawron, Michał Galas, Wydawnictwo Literackie: Kraków 2022, 640 ss.

Tej publikacji właściwie nie trzeba szerzej przedstawiać. Edyta Gawron i Michał Galas (z pomocą zespołu autorów) zamknęli tysiąc lat dziejów krakowskiej społeczności żydowskiej w liczącej nieco ponad sześćset stron, bogato ilustrowanej i starannie wydanej monografii. Badacze prowadzą czytelnika od średniowiecznych początków obecności Żydów w Krakowie, przez okoliczności ich przenosin na Kazimierz i rozkwit tamtejszej wspólnoty w „złotym wieku” epoki jagiellońskiej, aż po czasy rozbiorów, kiedy Żydzi uczestniczyli w polskim ruchu narodowym, oraz okres odradzania się niepodległego państwa.

Przez stulecia krakowskie ulice rozbrzmiewały wyjątkową polifonią jidysz, hebrajskiego i polskiego. Dramatycznemu przerwaniu tej wielojęzycznej i wielokulturowej tradycji poświęcone są rozdziały dotyczące Zagłady. Książkę zamyka opowieść o powojennych próbach odbudowy życia żydowskiego oraz o działaniach zmierzających do przywracania pamięci o żydowskim Krakowie i jego mieszkańcach.

Nieustannie gorąco polecamy!

21/09/2026

📖 40 książek na 40-lecie

26/40 “Jews in Kraków, Polin - Studies in Polish Jewry”, vol. 23, red. Michał Galas & Antony Polonsky, Littman Library of Jewish Civilization: Oxford - Portland 2011, 584 ss.

Już wiemy, że Kraków zajmuje szczególne miejsce na mapie żydowskiej historii Europy. Przez stulecia był ważnym ośrodkiem życia religijnego i intelektualnego, miejscem działalności wybitnych rabinów i uczonych. Tej wielowiekowej i niezwykle różnorodnej przeszłości poświęcony został 23. tom prestiżowej serii "Polin. Studies in Polish Jewry", pod redakcją Michała Galasa i Antony’ego Polonsky’ego.

Warto zatrzymać się przy samej serii "Polin. Studies in Polish Jewry" ukazuje się od 1986 roku i przez cztery dekady stał się jednym z najważniejszych międzynarodowych forów badań nad historią i kulturą Żydów polskich oraz szerzej – Europy Środkowo-Wschodniej. Powstanie rocznika było związane z odradzaniem się w latach osiemdziesiątych XX w. międzynarodowego zainteresowania dziejami polskich Żydów i potrzebą stworzenia przestrzeni spotkania badaczy pracujących po obu stronach żelaznej kurtyny. Kolejne tomy, przygotowywane przez uczonych z wielu krajów i reprezentujących różne dyscypliny, poświęcane są wybranym problemom, okresom, regionom i ośrodkom życia żydowskiego. Obecnie rocznik ukazuje się pod egidą Liverpool University Press.

W naszym jubileuszowym cyklu trudno byłoby pominąć tom poświęcony miastu, z którym historia naszego Instytutu jest nierozerwalnie związana. Badamy żydowski Kraków, ponieważ bez jego żydowskich mieszkańców nie sposób w pełni opowiedzieć historii Krakowa. Jednocześnie staramy się to robić w dialogu z interdyscyplinarną nauką w wydaniu międzynarodowym.

21/09/2026

Polecamy!

️Tom „Żydzi w Polsce. Kraków” rzuca nowe światło na historię, kulturę i życie codzienne społeczności żydowskiej w Krakowie – od symboliki malowideł synagogalnych, przez trudne powojenne losy nekropolii aż po lata 80. XX w.

Spis treści:

▫️Zvi Orgad „Noah’s Ark. Despair and Hope in Synagogue Paintings”

▫️Krzysztof Bielawski „Działalność Żydowskiego Zrzeszenia Religijnego w Krakowie i Kongregacji Wyznania Mojżeszowego w Krakowie w zakresie opieki nad cmentarzami żydowskimi w latach 1945–1989”

▫️Janina Naskalska-Babik „Historia wyryta w kamieniach. Opis podgórskich cmentarzy żydowskich na podstawie zachowanych fotografii macew i ich odnalezionych fragmentów”

▫️Leszek Hońdo „Nowy cmentarz żydowski w Krakowie. Wizualizacja topograficznych struktur (wybrane przykłady)”

▫️Maciej Tomal „Przyczynek do historii życia codziennego Żydów na krakowskim Kazimierzu – przestrzeń życiowa”

▫️Sean Martin „Kraków in Cleveland. The Family of Sandra Amsterdam Lowy”

▫️Ewa Węgrzyn „Inwigilacja wizyt izraelskich dyplomatów w Krakowie w okresie PRL (wybrane przykłady)”

▫️Monika Stępień „«Jesteśmy takimi Żydami, jakimi możemy być». Religijna społeczność Żydów krakowskich w latach 70. i 80. XX w.”

Tom zredagowali Leszek Hońdo i Łukasz Tomasz Sroka.

03/07/2026

2 VII 2026 r. w Żydowskie Muzeum Galicja odbyło się współorganizowane przez Ośrodek Studiów nad Historią i Kulturą Żydów Krakowskich UJ spotkanie pt. "Bramy wiedzy. O najnowszych badaniach nad Żydami krakowskimi w telegraficznym skrócie". Formuła spotkania zakładała krótkie prezentacje kilku projektów dotyczących krakowskich Żydów, realizowanych w ostatnich latach. Usłyszeliśmy o badaniach nad Związkiem Krakowian w Izraelu (prof. Łukasz T. Sroka), cmentarzem żydowskim przy ul. Miodowej (prof. Leszek Hońdo), dziejami Żydów krakowskich w latach 70. i 80. XX w. (dr Monika Stępień), krakowskim gettem (dr Alicja Jarkowska) i społecznością żydowską w Podgórzu (mgr Janina Naskalska-Babik). Zostały także krótko zaprezentowane projekty realizowane przez OSHKŻK UJ, w tym zainicjowany w tym roku projekt bazy zawierającej nazwiska żydowskich uczniów szkół Krakowa (mgr Zofia Domagalska), którego wykonawcami są praktykanci i praktykantki OSHKŻK UJ. Prelegenci i prelegentki reprezentowali(ły) kilka instytucji, w tym Instytut Historii i Archiwistyki UKEN, Instytut Judaistyki UJ oraz Instytut Historii UJ.

Spotkanie cieszyło się dużym zainteresowaniem. To już drugi raz, gdy spotkaliśmy się w takiej formule podczas Festiwalu Kultury Żydowskiej – mamy nadzieję, że telegraficzne przeglądy badań staną się tradycją kontynuowaną w kolejnych latach.

Serdecznie dziękujemy Żydowskiemu Muzeum Galicja za gościnę i współpracę!

Zapraszamy do zapoznania się z fotorelacją.

fot. Alicja Maślak-Maciejewska, Ada Kopeć-Pawlikowska.

30/06/2026

Dziś w cyklu 40 książek na 40-lecie krakowskiej judaistyki publikacja dr Moniki Stępień poświęcona powojennemu Krakowowi w świetle żydowskiej literatury dokumentu osobistego (Wydawnictwo i Księgarnia Austeria).

🏙️ 40 książek na 40-lecie

14/40 Monika Stępień, ”Miasto opowiedziane. Powojenny Kraków w świetle żydowskiej literatury dokumentu osobistego”, Wydawnictwo i Księgarnia Austeria: Kraków-Budapeszt-Syrakuzy 2018, 416 ss.

Kraków od dawna zajmuje szczególne miejsce w literaturze. Opisywany przez pisarzy i poetów, utrwalił się jako miasto artystów, dziedzictwa kulturowego i historycznej pamięci. W tej wielogłosowej opowieści coraz częściej dostrzega się również perspektywę żydowskich twórców, choć najczęściej przywoływana jest ona w kontekście Krakowa okresu międzywojennego lub doświadczenia Zagłady. Łatwo odnieść wrażenie, że właśnie na Holokauście kończy się literacka historia żydowskiego miasta. Tymczasem jest inaczej. Po wojnie powstały kolejne świadectwa i narracje, które przez długi czas pozostawały na marginesie badań. To właśnie one odsłaniają dalszy ciąg opowieści o mieście – zapisanej we wspomnieniach, autobiografiach i innych formach literatury dokumentu osobistego.

W tygodniu Festiwalu Kultury Żydowskiej (Jewish Culture Festival in Krakow) przypominamy książkę Moniki Stępień. To nie jest historia Krakowa opowiedziana przez pryzmat dat i wydarzeń. To historia miasta przeżywanego – pełnego miejsc naznaczonych pamięcią, nieobecnością i próbami odbudowy życia po Zagładzie. W indywidualnych świadectwach Kraków staje się przestrzenią codzienności, powrotów, rozstań, odbudowy więzi, ale również konfrontacji z bolesną rzeczywistością. Książka pokazuje, że literatura dokumentu osobistego jest nie tylko cennym źródłem historycznym, lecz także sposobem zachowania doświadczeń, których nie da się odnaleźć w urzędowych dokumentach. Dzięki niej można lepiej zrozumieć, jak pamięć kształtuje obraz miasta i jak miasto staje się częścią ludzkich biografii.

27/06/2026

Polecamy wystawę w Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN „Helena Rubinstein. Piękno jest twoim przeznaczeniem” oraz cykl wydarzeń jej towarzyszących.

Czy Helena Rubinstein była pierwszą influencerką?

Zanim powstał Instagram, doskonale wiedziała, jak budować własny wizerunek.

Starannie dobierane stroje. Charakterystyczna fryzura. Sesje fotograficzne. Luksusowe wnętrza. Kolekcja sztuki. A przede wszystkim – spójna opowieść o sobie samej.

Helena Rubinstein nie sprzedawała wyłącznie kosmetyków. Sprzedawała wizję nowoczesnej kobiety: niezależnej, ambitnej i świadomej własnej wartości.

Dziś nazwalibyśmy to personal brandingiem.

Na wystawie „Helena Rubinstein. Piękno jest twoim przeznaczeniem” można zobaczyć nie tylko historyczne kosmetyki i archiwalia, ale także świat, który stworzyła wokół siebie – z rozmachem godnym największych współczesnych marek.

Jak powstaje legenda? O tym opowiada nie tylko sama wystawa, ale także cykl spotkań „Za kulisami legendy”, podczas których przyglądamy się Helenie Rubinstein z różnych perspektyw:

Moda na sukces. Helena Rubinstein i siła wizerunku

W poszukiwaniu piękna. Helena Rubinstein

Siła, talent, imperium. O kobietach, które zmieniały zasady gry

📌 Program wydarzeń towarzyszących: link w komentarzu

📍 Muzeum POLIN
📅 do 7 września 2026
🎟 Wstęp wolny

A Wy jak sądzicie – Helena Rubinstein była przede wszystkim przedsiębiorczynią, wizjonerką czy mistrzynią budowania marki osobistej?