Centrum Edukacji Przyrodniczej UJ

12 sierpnia 2026 r. po raz pierwszy od 1999 r. z kontynentalnej Europy można było obserwować całkowite zaćmienie Słońca. W północnej Hiszpanii i Islandii Księżyc całkowicie zasłonił tarczę naszej gwiazdy. W Polsce zaćmienie było częściowe, ale mimo to okazało się niezwykle efektowne — w niektórych rejonach kraju Księżyc zakrył około 85% powierzchni tarczy Słońca.

Poprzednie widoczne z Polski zaćmienie Słońca wystąpiło 29 marca 2025 r., ale było stosunkowo płytkie. Znacznie okazalsze zjawisko obserwowaliśmy 25 października 2022 r. Nad Krakowem Księżyc zakrył wtedy niemal połowę powierzchni tarczy Słońca — szkoda tylko, że obserwacje w wielu miejscach utrudniało duże zachmurzenie. Kolejne zaćmienie widoczne nad Polską nastąpi już 2 sierpnia 2027 r. Tym razem, zależnie od miejsca obserwacji, Księżyc zakryje około 30–40% powierzchni Słońca. Zaćmienie z 12 sierpnia 2026 r. było najgłębszym widocznym w Polsce od 1999 r. Porównywalne będzie zaćmienie częściowe z 21 czerwca 2039 r. Wyjątkowe zjawisko czeka nas także 13 lipca 2075 r. Przez południowo-wschodnią Polskę przebiegnie wtedy pas zaćmienia obrączkowego. Księżyc znajdzie się centralnie na tle Słońca, lecz jego pozorna tarcza będzie zbyt mała, aby zakryć je w całości. Wokół ciemnej tarczy Księżyca pozostanie więc widoczny jasny pierścień Słońca. Na całkowite zaćmienie widoczne z terytorium Polski przyjdzie nam natomiast poczekać do 7 października 2135 r.

Zaćmienia Słońca zdarzają się częściej niż zaćmienia Księżyca, są jednak znacznie bardziej lokalne. Każdego roku na Ziemi występuje od dwóch do pięciu zaćmień Słońca. Mogłyby następować podczas każdego nowiu, gdyby Księżyc obiegał Ziemię dokładnie w płaszczyźnie ekliptyki — tej samej, w której z naszej perspektywy Słońce wędruje po niebie. Orbita Księżyca jest jednak nachylona względem tej płaszczyzny o około 5°, dlatego jego cień najczęściej mija Ziemię. W Centrum możecie zobaczyć na własne oczy, jak działa ten mechanizm.

Najczęściej obserwujemy zaćmienia częściowe, podczas których Księżyc zakrywa jedynie fragment tarczy Słońca. Nawet gdy przechodzi centralnie przed naszą gwiazdą, zaćmienie nie zawsze jest całkowite. Orbita Księżyca jest elipsą, dlatego jego odległość od Ziemi się zmienia. Gdy znajduje się w pobliżu apogeum, czyli najdalej od naszej planety, jego pozorna tarcza jest mniejsza od tarczy Słońca. Nie zasłania jej wtedy całkowicie i powstaje zaćmienie obrączkowe. W pobliżu perygeum Księżyc znajduje się bliżej Ziemi i może wyglądać na niebie na większy od Słońca. Jeżeli ustawienie wszystkich trzech ciał jest odpowiednie, obserwujemy zaćmienie całkowite.

Całkowite zaćmienie można zobaczyć jedynie w stosunkowo wąskim pasie, którego szerokość wynosi od kilkudziesięciu do kilkuset kilometrów. Poza nim rozciąga się znacznie większy obszar zaćmienia częściowego.

Poszukiwaczom szczególnych wrażeń polecamy wyprawę do Egiptu 2 sierpnia 2027 r. Pas całkowitego zaćmienia przebiegnie przez okolice Luksoru i Doliny Królów. Faza całkowita potrwa tam około 6 minut i 22 sekund, co uczyni to zjawisko jednym z najdłuższych całkowitych zaćmień XXI wieku. Jeżeli wahacie się między Luksorem a piramidami w Gizie i Kairem, warto uwzględnić przebieg zaćmienia. Luksor znajdzie się niemal w centrum pasa całkowitości, natomiast Kair pozostanie poza nim. W stolicy Egiptu zaćmienie będzie częściowe, choć nadal bardzo głębokie — Księżyc zakryje około 95% powierzchni tarczy Słońca. Różnica między cienkim sierpem Słońca a ponad sześcioma minutami całkowitej ciemności, z widoczną koroną słoneczną, jest jednak zasadnicza.

[wk]

📣 Są jeszcze wolne miejsca na Sierpniowe Warsztaty dla Rodzin w Centrum Edukacji Przyrodniczej UJ!

🔸 26 sierpnia, godz. 12:00 – Skąd się biorą skamieniałości? 🦣
🔸 27 sierpnia, godz. 12:00 – Poznajemy owady 🦋
🔸 28 sierpnia, godz. 12:00 – Skały bez tajemnic 🪨

Warsztaty przeznaczone są dla dzieci i ich opiekunów. Dzieci mogą uczestniczyć w zajęciach wyłącznie pod opieką osoby dorosłej (rodzica lub opiekuna), która również bierze udział w warsztatach i zobowiązana jest do zakupu własnego biletu wstępu.
Czas trwania warsztatów: 45-60 minut.
Koszt warsztatów: 25 zł od uczestnika.
Liczba miejsc jest ograniczona, bilety do nabycia wyłącznie online na stronie www Centrum.
Serdecznie zapraszamy do wspólnego odkrywania przyrody!

Uprzejmie informujemy, że Centrum Edukacji Przyrodniczej UJ będzie nieczynne 14 i 15 sierpnia 2026 (w piątek i sobotę). Zapraszamy ponownie we wtorek 18 sierpnia 2026.

Nasz obiekt miesiąca.
Królowa termitów.

W tym miesiącu chcieliśmy Wam przedstawić jednego z najbardziej pracowitych owadów świata - królową termitów. Mimo że od pewnego momentu życia jest otoczona stałą opieką robotnic, każdy dzień z jej długiego, bo mogącego trwać aż 50 lat życia wypełniony jest ciężką pracą - składaniem jaj. A w kwiecie wieku może ich złożyć 20-40 tysięcy na dobę, czyli jedno j**o co około 3 sekundy!

Termity - te wyjątkowe i niewielkie owady są jednymi z najbardziej niesamowitych budowniczych w świecie zwierząt. Pomimo braku narzędzi są w stanie zbudować budowle o kilkumetrowej wysokości. Ich budowle są nie tylko schronieniem. To skomplikowane systemy złożone z korytarzy, komór hodowlanych i kanałów wentylacyjnych. A wszystko zaczyna się od jednej pary owadów. Samiec z młodą samicą chowają się w podziemnej norce, gdzie samica zaczyna znosić pierwsze jaja. Oboje opiekują się potomstwem zapewniając im pożywienie i bezpieczeństwo. Pierwsze młode zaczynają budowę gniazda i opiekują się kolejnymi młodymi termitami. Od tej pory zadaniem pary królewskiej jest tylko rozmnażanie. Samica przebywa w oddzielnej komorze królewskiej, gdzie jest karmiona i zaopiekowania przez specjalną kastę robotników. W tej jednej komorze przebywa przez całe swoje życie, które może trwać nawet 50 lat! Kolejne pokolenia zajmują się rozbudową gniazda. I tak termitiera rozrasta się do gigantycznych rozmiarów! Każdy termit ma ściśle określone zadanie: jedne dbają o budowę gniazda, inne dostarczają pożywienia a kasta żołnierzy broni gniazda. Robotnicy nigdy nie śpią! Przez całe swoje życie trwające od 1do 4 lat nie odpoczywają i dzielnie wykonują swoje obowiązki.

Pełny tekst znajdziecie na naszym profilu FB.

[JLB]

📣 Już od jutra nowa wystawa czasowa w Centrum Edukacji Przyrodniczej UJ!

🦑 Od piątku, 7 sierpnia 2026 r., w na sali wystaw czasowych Centrum Edukacji Przyrodniczej UJ prezentujemy wyjątkową kolekcję skamieniałości pochodzących z prywatnych zbiorów członków i sympatyków Krakowskiego Stowarzyszenia Paleontologicznego.

🦐 Ekspozycja ukazuje bogactwo życia jurajskiego morza, które około 160 milionów lat temu pokrywało obszar dzisiejszej Jury Krakowsko-Częstochowskiej.
Wystawa obejmuje zróżnicowany przekrój skamieniałości odnalezionych na terenie Jury, dokumentujących dawną faunę i środowisko tego regionu. Obok licznych bezkręgowców morskich zwiedzający mogą zobaczyć także rzadsze i szczególnie cenne znaleziska. Do najciekawszych eksponatów należą zęby oraz fragment czaszki gada morskiego, świadczące o obecności dużych drapieżników w jurajskich morzach.

⛏️ Prezentowane okazy są nie tylko świadectwem fascynującej historii geologicznej Polski, ale również efektem wieloletniej pasji i zaangażowania kolekcjonerów. Dzięki ich pracy wiele unikatowych znalezisk zostało zachowanych i udostępnionych szerokiej publiczności.

Wystawa potrwa do końca roku, ale już we wrześniu planujemy spacery po ekspozycji z jej kuratorami.

Zapraszamy!

W najbliższą sobotę zapraszamy na spacer edukacyjny:
🐣Rodzice idealni? Opieka nad potomstwem w świecie zwierząt

🐣Czy wszystkie zwierzęta są troskliwymi rodzicami? Dlaczego pingwiny godzinami wysiadują jaja, koniki morskie "zachodzą w ciążę", a żółwie po złożeniu jaj odchodzą bez oglądania się za siebie?

🐣Podczas spaceru odkryjemy niezwykłe strategie wychowywania młodych i przekonamy się, że w świecie przyrody nie istnieje jeden przepis na bycie dobrym rodzicem. Poznamy zaskakujące przykłady opieki nad potomstwem, dowiemy się, dlaczego jedne gatunki inwestują w niewielką liczbę młodych, a inne stawiają na ilość. Sprawdzimy, jakie rozwiązania wypracowała ewolucja, by zwiększyć szanse na przetrwanie kolejnych pokoleń.

🐣Zapraszamy wszystkich młodych odkrywców i miłośników zwierząt na fascynującą podróż po świecie rodzicielstwa - pełną ciekawostek, zagadek i niesamowitych historii prosto z natury!

⏰Spacery odbędą się w sobotę o 10:00 oraz 12:00. Mogą w nich wziąć udział zwiedzający indywidualni, którzy wcześniej zakupili bilet wstępu na ekspozycję CEP UJ.

⏰W soboty Centrum Edukacji Przyrodniczej UJ czynne jest w godzinach od 9:00 do 15:00. Kasa otwarta jest do 14:15. Bilety na ekspozycję CEP w cenie 22 zł (normalny), 15 zł (ulgowy) lub 62 zł (rodzinny), do nabycia w kasie Centrum.

Od września 2026 dostępne będą nowe warsztaty w ofercie CEP! Zapraszamy!

🧬DNA pod lupą
👨‍🎓Dla szkół podstawowych (klasy 4–8)
🕐Czas trwania: 45–60 minut

Czy banan ma DNA? Czy można zobaczyć materiał genetyczny gołym okiem? I dlaczego w DNA występują tylko cztery „litery”?
Podczas warsztatów uczestnicy poznają podstawy budowy DNA i dowiedzą się, dlaczego jest ono nazywane nośnikiem informacji genetycznej. Wspólnie zbudują model podwójnej helisy, poznają zasadę parowania zasad azotowych oraz przekonają się, że DNA występuje nie tylko u ludzi, ale również u roślin.
Najbardziej emocjonującą częścią zajęć będzie samodzielna ekstrakcja DNA z owocu. Uczestnicy wykonają doświadczenie laboratoryjne i zobaczą materiał genetyczny wyizolowany z komórek banana lub truskawki.
Warsztaty mają formę interaktywnych zajęć, podczas których dzieci samodzielnie budują modele, wykonują eksperyment i odkrywają, jak fascynujący jest świat biologii.

Serdecznie zapraszamy!

☀️Skóra kontra słońce – dlaczego się opalamy?

☀️Bez wątpienia lato i wakacje kojarzą nam się z większą ilością słońca. Dla jednych to czas intensywnego opalania, dla innych próba uniknięcia bardzo szybko pojawiających się oparzeń słonecznych. Dlaczego u różnych ludzi skóra różnie reaguje? Jak to się dzieje, że nasza skóra ciemnieje pod wpływem światła?

☀️Poza światłem widzialnym wraz z promieniowaniem słonecznym do powierzchni Ziemi dociera również niewidzialne dla ludzkiego oka promieniowanie ultrafioletowe, które dzielimy na trzy typy – UVA, UVB i UVC. Jako że najbardziej szkodliwe promieniowanie UVC w większości jest pochłanianie przez warstwę ozonową atmosfery, na co dzień jesteśmy głównie narażeni na działanie UVA i UVB. Ultrafiolet A przenika do głębszych warstw skóry prowadząc do przyspieszenia jej starzenia, natomiast działający bardziej powierzchniowo ultrafiolet B z jednej strony stymuluje skórną syntezę witaminy D3, ale z drugiej w nadmiarze może powodować oparzenia słoneczne. Niezależnie od typu promieniowania ultrafioletowego wszystkie prowadzą do uszkodzeń materiału genetycznego komórek naskórka – keratynocytów.

☀️Opalenizna to nic innego jak mechanizm obronny naszej skóry uruchamiany właśnie przez pojawiające się w keratynocytach uszkodzenia DNA, o których informacja przesyłana jest dalej do komórek barwnikowych (melanocytów). Występują one w warstwie podstawnej naskórka, a ich rolą jest produkcja melaniny – barwnika odpowiedzialnego za pigmentację naszej skóry. Melaniny są następnie transportowane w specjalnych pęcherzykach (melanosomach) do keratynocytów gdzie ustawiają się nad jądrami komórkowymi tworząc swego rodzaju „parasole” pochłaniające i rozpraszające szkodliwe promieniowanie UV. Jako że część z produkowanych melanin ma ciemne zabarwienie ich zwiększona obecność przekłada się na pojawienie się opalenizny. Natomiast jej późniejsze stopniowe zanikanie wynika z cyklicznego złuszczania się naszego naskórka, a tym samym komórek zawierających więcej ochronnej melaniny.

☀️Skoro już wiemy jaki mechanizm stoi za opalaniem, zastanówmy się jeszcze z czego wynikają różnice w reakcji skóry różnych ludzi na tak samo intensywne promieniowanie słoneczne. Wszystko zależy od ilości oraz proporcji produkowanych typów melanin. Wyróżniamy dwa rodzaje melanin – eumelaninę o barwie od brązowej do czarnej oraz feomelaninę o kolorze od czerwonego do żółtego. Im więcej produkujemy eumelaniny tym ciemniejszy odcień naszej skóry i tym samym większy jej naturalny poziom ochrony przed promieniowaniem UV. Natomiast jeśli dominuje u nas feomelanina mamy większe skłonności do oparzeń słonecznych i raczej małe szanse na długotrwałą opaleniznę.

☀️Na podstawie różnej odpowiedzi skóry na promieniowanie słoneczne, ale również koloru włosów i oczu, w latach 70 ubiegłego wieku amerykański dermatolog Thomas Fitzpatrick stworzył klasyfikację, w której wyróżnił sześć fototypów skóry. Osoby z fototypem I bardzo łatwo ulegają oparzeniom słonecznym i bardzo trudno się opalają, natomiast fototyp VI charakteryzuje się wysoką zawartością eumelaniny, dzięki czemu skóra rzadko ulega oparzeniom. Skala Fitzpatricka nie tylko okazała się przydatna w kontekście leczenia pacjentów, ale również może być cenną informacją dla nas, ponieważ znając swój fototyp skóry mniej więcej wiemy jak długo możemy polegać na naturalnej ochronie naszego organizmu, a kiedy jednak warto sięgnąć po krem z filtrem przeciwsłonecznym. W końcu nie możemy zapominać, że tak pożądana przez niektórych opalenizna ostatecznie nie jest oznaką zdrowia, lecz skutkiem uruchomienia naturalnych mechanizmów ochronnych skóry w odpowiedzi na działanie promieniowania UV.

[PZ]

W najbliższą sobotę zapraszamy na spacer edukacyjny:
🦋Motyl niejedno ma imię

🦋Wakacyjne wędrówki to doskonała okazja do spotkań z niezwykłymi zwierzętami. Wśród nich szczególne miejsce zajmują motyle – zachwycające feerią barw i różnorodnością kształtów. Ile gatunków potraficie rozpoznać? Czy wiecie, jak wiele motyli żyje w Europie, Azji, Afryce czy Ameryce Południowej? A przede wszystkim – ile gatunków tych fascynujących owadów zamieszkuje naszą planetę?

🦋Zapraszamy na sobotni spacer edukacyjny, podczas którego odkryjecie miejsca na co dzień niedostępne dla zwiedzających. Zajrzycie do zakamarków Centrum Edukacji Przyrodniczej i poznacie wyjątkowy zbiór naukowy motyli, tworzony przez dziesięciolecia. Kolekcja liczy setki tysięcy okazów pochodzących ze wszystkich krain zoogeograficznych świata i stanowi prawdziwy skarbiec różnorodności przyrody.

🦋🔎Podczas zwiedzania przekonacie się, jak wygląda praca badaczy i dowiecie się, czy we współczesnym świecie wciąż można poczuć dreszcz emocji towarzyszący XVIII-wiecznym przyrodnikom i odkrywcom.

⏰Spacery odbędą się w sobotę o 10:00 oraz 12:00. Mogą w nich wziąć udział zwiedzający indywidualni, którzy wcześniej zakupili bilet wstępu na ekspozycję CEP UJ.

⏰W soboty Centrum Edukacji Przyrodniczej UJ czynne jest w godzinach od 9:00 do 15:00. Kasa otwarta jest do 14:15. Bilety na ekspozycję CEP w cenie 22 zł (normalny), 15 zł (ulgowy) lub 62 zł (rodzinny), do nabycia w kasie Centrum.