Centrum Edukacji Przyrodniczej UJ

🦋 Motyle Jerzego Heintzego w CEP UJ

Czy znacie atlas „Motyle Polski” Jerzego Heintzego? Dla wielu miłośników przyrody była to jedna z tych książek, które zmieniły ich sposób postrzegania tej grupy zwierząt. Nie tylko dorosłych, barwne owady, ale też ich gąsienic i poczwarek – często nawet bardziej zaskakujących niż same motyle.
Teraz możecie zobaczyć coś wyjątkowego: oryginalne rysunki i ilustracje Jerzego Heintze, prezentowane na wystawie czasowej w Centrum Edukacji Przyrodniczej UJ. To prace zachowane dzięki synowi artysty, śp. Wojciechowi Paszkowiczowi.

Jerzy Heintze urodził się w 1921 roku w Warszawie. Jego młodość przypadła na czas II wojny światowej. Był związany z Szarymi Szeregami, brał udział w powstaniu warszawskim, gdzie nosił pseudonim „Koko”. Jeszcze podczas wojny rozpoczął studia na tajnym Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Warszawskiego, ale ostatecznie jego droga zawodowa poprowadziła go w stronę sztuki.

Po wojnie studiował na Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, później pracował na uczelni, a przez blisko cztery dekady był związany z wydawnictwem Nasza Księgarnia jako redaktor graficzny. Ilustrował książki, atlasy, encyklopedie i publikacje popularnonaukowe. Najchętniej jednak sięgał po tematykę przyrodniczą. I nie był to przypadek. Największą pasją Jerzego Heintzego była entomologia. Hodował motyle, obserwował ich rozwój, prowadził badania nad ich życiem i należał do Polskiego Towarzystwa Entomologicznego. Dlatego jego ilustracje nie są tylko ładnymi obrazkami. To prace człowieka, który naprawdę znał owady, które portretował.

Na naszej wystawie możecie zobaczyć, jak niezwykle precyzyjnie potrafił oddać barwy, kształty i detale budowy motyli. Obok ilustracji umieściliśmy prawdziwe okazy w gablotach, dzięki czemu możecie porównać rysunek z naturą i przekonać się, jak uważnym obserwatorem był artysta. A warto, bo w pracach Jerzego Heintzego przyroda nie jest pretekstem do stworzenia efektownego obrazu. Przeciwnie – tutaj sztuka służy przyrodzie. To nie natura zostaje podporządkowana artystycznej wizji, lecz warsztat i wrażliwość artysty działają na rzecz opowieści o naturze – o jej różnorodności, osobliwości i pięknie.

W oryginalnych rysunkach widoczne są ulotne szczegóły, które łatwo giną podczas przygotowania ilustracji do druku. W pełni można obcować z nimi dopiero stojąc naprzeciwko oryginalnych dzieł. I właśnie dlatego warto zobaczyć tę wystawę na żywo.

Bo motyle, które czasem mijamy na łące, w ogrodzie, w lesie albo nawet w mieście, potrafią okazać się prawdziwymi klejnotami naszej przyrody. Trzeba tylko umieć je dostrzec.

📍 Wystawę „Motyle Jerzego Heintzego” możecie oglądać w sali wystaw czasowych Centrum Edukacji Przyrodniczej UJ.
📅 Do 11 lipca 2026 roku
🕘 Od wtorku do soboty, w godz. 9:00–15:00
🎟️ Wstęp na wystawę czasową jest bezpłatny – nie trzeba kupować biletu na wystawy główne.

Serdecznie zapraszamy!

[WK]

W najbliższą sobotę zapraszamy na spacer edukacyjny:
Czas nad wodę!

Czy wiedzieliście, że przodkowie wielorybów chodzili po stałym lądzie? Że istnieją ssaki z dziobem? Albo takie, które na stałe noszą ze sobą fajkę nurkową? Albo ryby nie rozstające się z latarką? Czy życie w ciągłym głodzie powoduje, że można zjeść posiłek większy od siebie? Która grupa zwierząt, mimo że najliczniejsza na świecie, boi się wody? Czy pod wodą można latać? Albo po niej chodzić a nawet biegać? Jak wygląda karmienie młodych, kiedy wokół jest tylko woda? Czy w Polsce naprawdę istnieją wodne potwory zdolne wciągnąć do wody małe dziecko? W środowiskach wodnych żyje co najmniej 300 tysięcy gatunków zwierząt, które nieraz muszą wykazywać się dużym sprytem, aby tam przetrwać. Podczas spaceru porozmawiamy sobie o niektórych z nich.

⏰Spacery odbędą się w sobotę o 10:00 oraz 12:00. Mogą w nich wziąć udział zwiedzający indywidualni, którzy wcześniej zakupili bilet wstępu na ekspozycję CEP UJ.

⏰W soboty Centrum Edukacji Przyrodniczej UJ czynne jest w godzinach od 9:00 do 15:00. Kasa otwarta jest do 14:15. Bilety na ekspozycję CEP w cenie 22 zł (normalny), 15 zł (ulgowy) lub 62 zł (rodzinny), do nabycia w kasie Centrum.

🦋🦋🦋

Nie do końca krokodyl

Krokodylomorfy, to grupa gadów obejmująca współczesne krokodyle i ich wymarłych krewnych. Choć do pewnego stopnia podobne, jednak wymarłe krokodylomorfy czasem znacznie różniły się od swoich współczesnych kuzynów. Z mezozoiku znamy długonogich biegaczy, takich jak jurajski Hallopus czy kredowego roślinożercę - simozucha.

Osobną dużą grupę stanowiły, żyjące głównie w morzach i oceanach od wczesnej jury do wczesnej kredy, talatozuchy. Były tak bardzo związane z morzem, że u niektórych z nich kończyny przekształciły się w cztery płetwy! Do tej grupy należy żyjący we wczesnej jurze Macrospondylus, którego skamieniałe szkielety znajdowane są w tych samych skałach, z których pochodzą prezentowane na ekspozycji geologicznej ichtiozaur i kolonia liliowców oraz Pan Ząbek (plezjozaur Meyerasaurus victor) „pływający” w hallu na pierwszym piętrze. Gipsowy trzymetrowy odlew szkieletu makrospodylusa znajdziecie w Gabinecie Historycznym w Centrum.

Gipsowa kopia krokodylomorfa ze zbiorów Uniwersytetu została wykonana w pracowni Johanna Baptista Scholla młodszego w Darmstadt i zakupiona do Gabinetu Mineralogicznego w 1847 roku. Scholl był uznanym rzeźbiarzem, a dodatkowo prowadził w Darmstadt warsztat odlewów gipsowych (Gipsformerei). Wykonywano tam gipsowe kopie skamieniałości, preparatów anatomicznych, rzeźb antycznych i ornamentów architektonicznych. Scholl współpracował z wieloma przyrodnikami, szczególnie z Johannem Kaupem, paleontologiem z Darmstadt, który wprowadził odlewy Scholla do zbiorów muzealnych.

Zidentyfikowanie oryginalnej skamieniałości, z której w XIX wieku wykonano odlew, było karkołomne. Kontakty ze specjalistami oraz z muzeami w Europie długo nie dawały rezultatów. Dopiero niedawno okazało się, że oryginalna skamieniałość wisi na ekspozycji Muzeum Historii Naturalnej w Londynie. Co ciekawe, londyński okaz został zakupiony od doktora Kaupa w tym samym roku, co nasza gipsowa kopia, ale ogon oryginału jest skierowany w drugą stronę.

[BK]

--------

Chociaż w ten czwartek i piątek Centrum Edukacji Przyrodniczej jest nieczynne, to w sobotę jesteśmy otwarci i czekamy na Was.

W najbliższą sobotę zapraszamy na spacer edukacyjny:
Wakacje nad morzem – ale co naprawdę kryje się pod powierzchnią?

Czy krab naprawdę „kradnie” muszle i dlaczego musi to robić? Jak rozgwiazdy potrafią odrastać - czy to znaczy, że są nieśmiertelne? Czy wszystkie kolorowe zwierzęta rafy są bezpieczne? Dlaczego niektóre stworzenia morskie mają kolce, a inne są miękkie jak galaretka? Czy morze to tylko ryby - czy raczej świat zupełnie innych organizmów? Czy stożek to tylko figura geometryczna - czy może jedno z najbardziej niebezpiecznych zwierząt morskich? Jak działa jad ślimaków stożków i czy mogą być groźne dla człowieka? Czy rekiny naprawdę zasługują na swoją złą sławę? Na te pytania odpowie Kamila Zając-Garlacz podczas sobotniego spaceru edukacyjnego! Przyjdź koniecznie, jeśli interesują Cię ciekawostki o zwierzętach, jakie można spotkać w morzach!

⏰Spacery odbędą się w sobotę o 10:00 oraz 12:00. Mogą w nich wziąć udział zwiedzający indywidualni, którzy wcześniej zakupili bilet wstępu na ekspozycję CEP UJ.

⏰W soboty Centrum Edukacji Przyrodniczej UJ czynne jest w godzinach od 9:00 do 15:00. Kasa otwarta jest do 14:15. Bilety na ekspozycję CEP w cenie 22 zł (normalny), 15 zł (ulgowy) lub 62 zł (rodzinny), do nabycia w kasie Centrum.

Informujemy, Centrum Edukacji Przyrodniczej UJ będzie nieczynne 4 i 5 czerwca 2026. Zapraszamy ponownie w sobotę, 6 czerwca 2026.

🍼Dlaczego młode ssaki piją mleko?

🍼🥳Pierwszego czerwca obchodzimy Dzień Dziecka — w CEP świętujemy także jutro, 30 maja — ale czy wiecie, że tego samego dnia przypada również 🍼Światowy Dzień Mleka🍼?
Ssaki to gromada kręgowców, której nazwa wzięła się od tego, że młode osobniki odżywiają się ssąc mleko matki. Zastanawialiście się kiedyś, dlaczego akurat mleko? Co takiego wyjątkowego niesie ze sobą ta substancja i jak w ogóle powstała ta adaptacja?

🍼Prawdopodobnie już u naszych jajorodnych przodków wykształcił się płyn przypominający mleko. Ich jaja składane na lądzie były pokryte jedynie cienką, pergaminową osłonką, więc te samice, które zaczęły produkować nawilżającą substancję chroniącą jaja przed wysychaniem znacznie zwiększyły swój sukces rozrodczy. Przypuszcza się, że produkcja tego płynu nie ustawała w momencie wyklucia się potomstwa i z czasem młode zaczęły zlizywać go z ciała matki. Dalsza specjalizacja doprowadziła do powstania sutków, które znaczenie zwiększyły efektywność karmienia. Jednak nie wszystkie współczesne ssaki posiadają sutki. Nie znajdziemy ich u stekowców – młode dziobaki i kolczatki dalej zlizują mleko z brzuchów swoich matek.

🍼Na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać, że w składzie mleka nie ma nic ciekawego – głównie woda, tłuszcze, cukry i białka. Jednak okazuje się, że mleko nie jest jedynie źródłem pokarmu. Znajdziemy w nim również wiele bioaktywnych czynników takich jak przeciwciała wspierające rozwój odporności czy bakterie zasiedlające układ pokarmowy młodego ssaka. Co więcej, skład mleka nie jest stały. Zmienia się w trakcie laktacji, dostosowując się do potrzeb rozwijającego się młodego organizmu.

🍼Pomiędzy gatunkami ssaków również obserwujemy różnice w składzie mleka. Najtłustsze mleko, bo składające się nawet w 60% z tłuszczu, produkują kapturniki morskie. Te foki nie tylko karmią swoje potomstwo mlekiem przypominającym masło, ale również robią to najkrócej w świecie zwierząt. Mimo to laktacja trwająca zaledwie kilka dni wystarcza, aby młode podwoiły swoją masę ciała i były w stanie przeżyć w zimnym klimacie. Najsłodsze mleko znajdziemy wśród torbaczy. Walabie produkują mleko zawierające nawet do 14% cukru, podczas gdy mleko krowie ma tylko około 5%. Młode torbacze rodzą się bardzo wcześnie, więc tak duża ilość łatwo przyswajalnej energii umożliwia im szybki rozwój. Natomiast specjalistami w produkcji mleka wysokobiałkowego są mrówniki afrykańskie. W porównaniu do mleka krowiego ich mleko zawiera 4 razy więcej białka, co w ciągu zaledwie trzech miesięcy umożliwia im osiągnięcie 30% masy dorosłego osobnika.

🍼Ludzi też coś wyróżnia w kontekście mleka. Jako jedyny gatunek pozyskujemy mleko innych ssaków i pijemy je po zakończeniu okresu niemowlęctwa. Jednak nie zawsze tak było, a obecnie uznawana za zaburzenie nietolerancja laktozy jest tak naprawdę stanem wyjściowym dla naszego gatunku. Laktoza to główny cukier występujący w mleku i wszystkie młode ssaki posiadają enzym trawienny umożlwiający jej rozkładnie - laktazę. Wraz z wiekiem aktywność laktazy spada, jako że mleko nie stanowi już głównego źródła pokarmu. Tak też było u ludzi do momentu, w którym u części z nas pojawiła się mutacja prowadząca do stałej aktywności tego enzymu. W obliczu udomowienia zwierząt i spożywania ich mleka okazała się ona korzysta i utrwaliła się w populacji. Jeśli więc po wypiciu szklanki mleka nie odczuwacie żadnych dolegliwości, możecie śmiało uznać się za mutantów posiadających niezwykłą w świecie ssaków zdolność trawienia mleka w dorosłości.

[PZ]