12/07/2026
Ponad 110 lat wspólnej pracy. Historia Kółka Rolniczego i Spółdzielni Mleczarskiej w Woli Skromowskiej
Historia Woli Skromowskiej to nie tylko dzieje kolejnych pokoleń mieszkańców i ich codziennej pracy na roli. To również historia ludzi, którzy już na początku XX wieku potrafili się organizować, współpracować i wspólnie budować lokalne życie społeczne oraz gospodarcze. Zachowane dokumenty archiwalne pokazują, że ponad 110 lat temu mieszkańcy naszej miejscowości tworzyli organizacje służące rozwojowi rolnictwa, edukacji i wzajemnej pomocy.
Początki Kółka Rolniczego
Z odnalezionych dokumentów archiwalnych wynika, że Kółko Rolnicze w Woli Skromowskiej powstało prawdopodobnie w 1906 roku.
Najstarszym znanym dokumentem jest pismo Gubernatora Lubelskiego z 29 października 1906 r., skierowane do Naczelnika Powiatu Lubartowskiego. Wynika z niego, że mieszkańcy gminy Firlej zgłosili zamiar utworzenia stowarzyszenia pod nazwą „Wola-Skromowskie Kółko Rolnicze”, którego działalność miała obejmować teren całej gminy Firlej. Wśród inicjatorów wymieniono ks. Jana Zubrzyckiego, Grzegorza Latka, Macieja Dudka, Józefa Niedzielę oraz Seweryna Moczarskiego, a także innych mieszkańców. Gubernator poinformował, że nie dostrzega przeszkód do założenia organizacji zgodnie z obowiązującymi przepisami.
Zachowane pisma z końca 1906 roku obejmują również korespondencję władz gminnych i powiatowych oraz zawiadomienia skierowane do zainteresowanych mieszkańców. Dokumenty te stanowią najstarsze znane świadectwo działalności przyszłego Kółka Rolniczego i pozwalają przypuszczać, że właśnie wtedy rozpoczęła się jego historia.
Nowe możliwości po 1905 roku
Powstanie Kółka Rolniczego nie było wydarzeniem przypadkowym. Wpisywało się ono w szersze przemiany społeczne zachodzące po rewolucji 1905 roku na ziemiach Królestwa Polskiego.
Jak podkreśla historyk Wojciech Jaworski w opracowaniu „Legalne organizacje społeczne w powiecie radzyńskim do 1914 r.”, przełomowe znaczenie miały Tymczasowe przepisy o stowarzyszeniach i związkach z 4/17 marca 1906 r. Ułatwiły one zakładanie legalnych organizacji społecznych, a sprawy ich rejestracji przekazano urzędom gubernialnym do spraw stowarzyszeń i związków. Dzięki tym zmianom mieszkańcy wielu miejscowości mogli legalnie tworzyć kółka rolnicze, stowarzyszenia oświatowe czy organizacje społeczne. Wola Skromowska znalazła się w gronie miejscowości, których mieszkańcy wykorzystali nowe możliwości.
Działalność Kółka w świetle dokumentów
Zachowane materiały archiwalne z lat 1906–1914 dotyczą funkcjonowania Kółka Rolniczego, jego zebrań, korespondencji z władzami oraz używanej pieczęci. Są to przede wszystkim dokumenty urzędowe sporządzane przez administrację gubernialną, powiatową i gminną.
Na ich podstawie można stwierdzić, że organizacja prowadziła regularną działalność.
Źródła wskazują również, że w 1911 roku przedmiotem zainteresowania władz była pieczęć Kółka Rolniczego wykonana w języku polskim. Z zachowanych dokumentów wynika, że zarząd organizacji wyjaśniał, iż pieczęć została wykonana jeszcze w czasie powstania Kółka. Sprawa ta dobrze pokazuje realia funkcjonowania polskich organizacji społecznych pod zaborem rosyjskim, gdzie nawet tak pozornie drobne kwestie podlegały kontroli administracyjnej.
W lutym 1913 roku prezes Jan Całuch zwołał zebranie Kółka Rolniczego. Miało ono odbyć się w budynku spółdzielni spożywców w Woli Skromowskiej. Sam wybór miejsca spotkania pokazuje, że lokalne organizacje społeczne i gospodarcze były ze sobą ściśle związane i korzystały ze wspólnej infrastruktury.
Kolejne zachowane dokumenty pochodzą z czerwca 1914 roku. Wynika z nich, że podczas zebrania wybrano nowego prezesa Kółka Rolniczego, którym został Józef Dudek z kolonii Skromowice. O przebiegu zebrania zachował się również raport funkcjonariusza straży ziemskiej skierowany do władz powiatowych. Dokument ten jest przykładem sposobu, w jaki administracja carska monitorowała działalność legalnych organizacji społecznych.
Spółdzielnia Mleczarska
Wśród odnalezionych materiałów archiwalnych zachował się również raport dotyczący Spółdzielni Mleczarskiej w Woli Skromowskiej z 10 marca 1914 roku.
Z dokumentu wynika, że podczas zebrania członków spółdzielni wybrano starszych członków mleczarni. Zostali nimi:
• Jan Mitura z kolonii Wola Skromowska,
• Michał Kozioł z Wólki Rozwadowskiej,
• Szymon Zdunek z Woli Skromowskiej.
Podczas zebrania omawiano także zatwierdzenie sprawozdania za 1913 rok, co świadczy o regularnym funkcjonowaniu spółdzielni oraz prowadzeniu jej spraw zgodnie z przyjętymi zasadami organizacyjnymi.
Co wiemy z późniejszych opracowań?
Należy wyraźnie oddzielić informacje potwierdzone dokumentami archiwalnymi od ustaleń zawartych w późniejszych publikacjach.
W opracowaniach dotyczących historii miejscowości wskazuje się, że Włościańska Spółka Mleczarska w Woli Skromowskiej rozpoczęła działalność około 1909 roku. Zachowany raport z 1914 roku nie potwierdza daty jej powstania, ale jednoznacznie dowodzi, że spółdzielnia działała już przed wybuchem I wojny światowej i prowadziła regularną działalność organizacyjną. Dlatego informację o początku działalności około 1909 roku należy traktować jako ustalenie pochodzące z późniejszych opracowań historycznych.
Dziedzictwo, o którym warto pamiętać
Historia Kółka Rolniczego i Spółdzielni Mleczarskiej pokazuje, że mieszkańcy Woli Skromowskiej już ponad sto lat temu potrafili działać wspólnie dla dobra swojej społeczności. Organizowali zebrania, wybierali swoje władze, rozwijali nowoczesne rolnictwo, prowadzili działalność spółdzielczą i budowali lokalne instytucje społeczne.
Choć do naszych czasów zachowały się przede wszystkim urzędowe dokumenty, to właśnie one pozwalają odtworzyć obraz społeczności aktywnej, odpowiedzialnej i przedsiębiorczej. Są świadectwem ludzi, którzy rozumieli, że współpraca daje większe możliwości niż działanie w pojedynkę.
Być może w wielu domach wciąż przechowywane są fotografie, dokumenty, legitymacje, pieczęcie, księgi, rachunki lub rodzinne wspomnienia związane z Kółkiem Rolniczym, Spółdzielnią Mleczarską, spółdzielnią spożywców czy dawnym życiem społecznym Woli Skromowskiej.
Jeżeli posiadacie takie pamiątki, zachęcamy do ich udostępnienia lub pokazania. Każdy dokument i każda opowieść mogą pomóc uzupełnić historię naszej miejscowości oraz zachować pamięć o ludziach, którzy ponad 110 lat temu tworzyli fundamenty lokalnej wspólnoty.