16/09/2026
Literatura jako świadectwo pamięci na podstawie „Innego świata” Gustawa Herlinga-Grudzińskiego oraz literatura kontekstowa. To temat wykładu, jaki odbył się 8 września 2026 w Kieleckim Centrum Kultury. Wydarzenie miało miejsce w ramach VI Festiwalu Naukowego Gustawa Herlinga-Grudzińskiego w Kielcach.
Duża scena KCK wypełniła się prawie po brzegi maturzystami kieleckich szkół średnich. Obecne były także trzy klasy czwarte (4A, 4G i 4H) III Liceum Ogólnokształcącego im. C. K. Norwida wraz z wychowawcami i opiekunami (Teresą Jakubowską, Magdaleną Palacz, Moniką Skoczylas i ks. Ireneuszem Maciołem).
Wykład wygłosił prof. Rafał Habielski, wykładowca Uniwersytetu Warszawskiego.
Gustaw Herling- Grudziński, po agresji ZSRR na Polskę, w 1940 roku, podczas próby przedostania się na Litwę, został aresztowany i skazany na 5 lat pobytu w sowieckich obozach pracy. Trafił do łagru w Jercewie. W 1942 roku, po dramatycznej głodówce protestacyjnej, został stamtąd zwolniony na mocy obowiązującego już od niemal pół roku układu Sikorski-Majski. Wstrząsający opis rzeczywistości obozowej zawarł w książce „Inny świat”.
Na początku wykładu prof. Habielski przypomniał, że powieść Herlinga-Grudzińskiego zaliczana jest do tzw. literatury zsyłkowej, która przedstawia świadectwa osób wywiezionych w głąb ZSRR i więzionych w sowieckich obozach pracy. Podał przykłady innych znanych utworów takich jak Archipelag Gułag Aleksandra Sołżenicyna czy Na nieludzkiej ziemi Józefa Czapskiego.
Zadania tej literatury to przede wszystkim pamięć o tych, co zostali w Związku Radzieckim – umarli, zginęli, zostali zabici. Opowiedzenie o tym, co do tej pory było nieznane, pokazanie funkcjonowania sowieckiego reżimu w kontekście władza a jednostka. I wreszcie przedstawienie światu prawdy o Związku Radzieckim. Ci, którzy przeżyli stali się materiałem dowodowym o sowieckim systemie represyjnym. Prof. Habielski nazwał to martyrologią szlachetną.
W dalszej części wykładu prof. Habielski podkreślił, że Herling-Grudziński nie chciał, aby jego powieść traktowano jedynie jako relację tego co przeżył. Dla niego było to świadectwo przetworzone literacko. Jak powiedział prelegent, Herling-Grudziński jest przede wszystkim pisarzem, który był świadkiem, dla którego nie ma twórczości bez cierpienia i samotności.
Inny świat to świadectwo o zachowaniu się człowieka w sytuacji bezlitosnej represji, w warunkach obozowych, gdzie nie istniały żadne ludzkie zasady. Prof. Habielski przytoczył ostatni rozdział powieści, będący zwieńczeniem książki. Nazwał go traktatem moralnym, w którym Herling-Grudziński jest orędownikiem bycia człowiekiem, bez względu na warunki w jakich się jest lub żyje. Porównał postawę pisarza do Pana Cogito Zbigniewa Herberta i nazwał tym, który idzie wyprostowany wśród tych, co na kolanach.
W 1989 roku wznowiono wydruk Innego świata, przekładając powieść na wiele języków. Dopiero wtedy, jak powiedział prof. Habielski, zaczęto właściwie interpretować utwór, zwracając uwagę na wszystkie aspekty, na których zależało Herlingowi- Grudzińskiemu – jego kunszt pisarski, świadectwo oraz przesłanie moralne.
Wykład prof. Habielskiego został nagrodzony przez zgromadzoną w KCK młodzież wielkimi brawami.
