Inauguracja pierwszego roku akademickiego UŚ miała miejsce 1 października 1968 roku. Rektorem nowo powołanego uniwersytetu został uprzedni rektor filii UJ, K. Historia stała się jednym z kierunków studiów, które można było studiować w ramach utworzonego wraz z uniwersytetem w 1968 roku Wydziału Humanistycznego (obok niego u progu powstania UŚ istniały Wydziały: Matematyczny, Fizyki i Chemii, Prawa
i Administracji oraz Techniczny). W roku akademickim 1968/1969 historycy prowadzili swoją działalność w ramach Zespołowej Katedry Historii, a po wprowadzeniu w życie nowej organizacji uczelni wyższych (26 czerwca 1969 roku) w ramach Instytutu Historii [IH]. Katedra Historii w pierwszym okresie była niewielką jednostką organizacyjną, której kadra naukowo-dydaktyczna wywodziła się głownie z ośrodków współtworzących UŚ. Jej pierwszymi etatowymi pracownikami byli: K. Popiołek (jednocześnie pierwszy dyrektor IH), J. Radziszewska, Alfons Mrowiec, Kazimierz Sarna, Mieczysław Grzyb, Tadeusz Żerdziński oraz Tadeusz Kaszper. Podjęte starania, którym patronował rektor K. Popiołek, pozwoliły na rozbudowę organizacyjną i naukową jednostki. Osiągnięty stan kadrowy (dzięki pozyskaniu nowych uczonych) umożliwił utworzenie w ramach IH początkowo dwóch zakładów: Historii Starożytnej i Średniowiecznej (kierował nim przybyły z Uniwersytetu Łódzkiego znawca epoki Jagiellonów Stefan Maria Kuczyński) oraz Historii Nowożytnej i Najnowszej (na czele stanął J. Z powodu szczupłości kadr w najwcześniejszym okresie istnienia UŚ funkcjonowały jedynie studia historyczne wieczorowe (dla pracujących), studenci studiów stacjonarnych rozpoczęli tu studia dopiero w 1969 roku. Pierwsza grupa 37 absolwentów IH UŚ opuściła mury uczelni w 1974 roku. Początek dekady lat 70. XX wieku stanowił okres, w którym dzięki wsparciu wojewódzkich władz partyjno-państwowych w IH zatrudniono kolejnych naukowców, spośród których wielu na długie lata związało się z katowickim ośrodkiem. Poza wymienionymi dotąd byli to m.in.: Józef Szymański (specjalista z zakresu nauk pomocniczych historii), Wacław Długoborski (badacz zajmujący się historią gospodarczą i historia Śląska w XIX wieku), Henryk Zieliński (historyk badający dzieje Śląska w XX wieku), Jerzy Szydłowski (historyk starożytności na ziemiach polskich), Józef Chlebowczyk (historyk Europy Środkowo-Wschodniej), Andrzej Kunisz (historyk starożytności) i Henryk Rechowicz (historyk Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego w XX wieku). W grupie pierwszych asystentów IH znaleźli się przede wszystkim młodzi wówczas absolwenci historii UJ: Maria Kwaśny, Maciej Salamon, Anna Krupska, Barbara Trelińska, Antoni Barciak oraz Janusz Gruchała. Od samego początku IH mógł liczyć na zrozumienie i wsparcie ze strony władz rektorskich. Nie inaczej było po zmianie na stanowisku retora UŚ, która nastąpiła w 1972 roku. Następcą K. Popiołka został bowiem kolejny historyk, prof. Rechowicz. Do dokonań nowego rektora z pewnością zaliczyć można reorganizację struktury uczelni i powołanie do życia nowych jednostek (z początkiem roku akademickiego 1973/1974 Wydziałów: Filologicznego, Nauk Społecznych oraz Wydziału Biologii i Ochrony Środowiska). Prowadzone przezeń działania, oparte o głoszoną ideę rozwoju humanistyki (tłumaczoną „potrzebą humanizacji środowiska”) pozwoliły na systematyczne wzmacnianie potencjału Wydziału Nauk Społecznych [WNS], a w jego ramach IH. Dość podkreślić, że dzisiejsza struktura instytutowa WNS funkcjonuje w stanie niemal niemienionym od 1976 roku. Po krótkim okresie, gdy lokalizacja WNS (wcześniej Wydziału Humanistycznego) znajdowała się w budynku przy ul. Wita Stwosza 17/17a (dzisiejszy budynek Śląskiego Seminarium Duchownego), od roku akademickiego 1978/1979 swą siedzibę zyskała w nowo wybudowanym gmachu na ul. Bankowej 11 (budynek ten pozostaje siedzibą WNS do chwili obecnej). W dekadzie lat 70. IH wzmocnił i ustabilizował swoją pozycję. Kadra składała się z naukowców pochodzących z różnych środowisk: obok pracowników związanych uprzednio z UJ (J. Pachoński, J. Radziszewska, Henryk Kocój), były to osoby wcześniej pracujące w ŚIN (m.in. Rechowicz, J. Chlebowczyk, Maria W. Wanatowicz, Franciszek Serafin, Eugeniusz Kopeć), historycy związani z placówkami naukowymi Wrocławia (Michał Komaszyński, W. Długoborski, Stanisław Michalkiewicz), związany najsilniej z Uniwersytetm Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie J. Szymański czy wcześniej zatrudniony w Wojewódzkim Archiwum Państwowym w Katowicach Jerzy Jaros. Chęć wpływu władz partyjno-państwowych na proces kształcenia i badań naukowych w IH UŚ wpłynęła także na zatrudnienie w jego strukturach grupy historyków-marksistów, wśród których niewątpliwie najważniejszą postacią (obok H. Rechowicza) był Andrzej Werblan, dyrektor Instytutu Podstawowych Problemów Marksizmu i Leninizmu KC PZPR i przez wiele lat główny ideolog Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Wśród wykładowców w latach 70. pojawili się także pierwsi absolwenci IH UŚ, by wymienić tylko związanych z IH przez kolejne dekady: Wiesława Kaczanowicza, Idziego Panica, Annę Glimos-Nadgórską, Norberta Rogosza, Sylwestra Fertacza i Urszulę Zgorzelską. Przypadająca na lata 70. XX wieku rozbudowa IH przejawiała się także w rozszerzeniu struktury organizacyjnej (pojawiały się kolejne zakłady), wiązała się także ze zwiększeniem nacisku na badania nad historią XX wieku (zwłaszcza "historią ruchu robotniczego"). Wszystkie te działania wpłynęły na wzrost znaczenia IH UŚ w skali kraju, czego wymiernym dowodem było przyznanie mu organizacji XII Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich (17-20 września 1979 roku). Był to pierwszy w historii tego typu zjazd, który miał miejsce na Górnym Śląsku. Istotną cezurą w dziejach IH UŚ pozostaje okres „karnawału Solidarności”. Ożywienie polityczne przełomu lat 70. i 80. XX wieku przyniosło również aktywizację instytutowej społeczności: we wrześniu 1980 roku pierwsza na uczelni grupa Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność” została zarejestrowana właśnie na WNS (działała przy Międzyzakładowym Komitecie Strajkowym – Huta Katowice, reprezentantem historyków we władzach był Marek Nita). W listopadzie tego samego roku na WNS powstało Niezależne Zrzeszenie Studentów, z silnym udziałem studentów IH. Mimo posiadanej „łatki” jednego z bardziej zideologizowanych wydziałów „czerwonego” Uniwersytetu historycy UŚ weszli w skład wielu „odwilżowych” formacji, przede wszystkim aktywnie współtworząc Wszechnicę Górnośląską – podmiot zajmujący się upowszechnianiem efektów badań naukowych bez narzucanych dotąd przez władze ograniczeń cenzorskich. Wśród członków i konsultantów Rady znaleźli się m.in. Barciak, J. Gruchała oraz S. Fertacz. Warto wskazać także, że wydarzenia Sierpnia 1980 przyniosły zmiany na szczeblach władz UŚ: odsunięcie z funkcji rektora H. Rechowicza. Ważnym także dla studentów historii aspektem Sierpnia 1980 roku był szeroki dostęp do trudno dotychczas dostępnej literatury zagranicznej i wydawnictw drugiego obiegu. W wyniku wprowadzenia stanu wojennego zostało aresztowanych i internowanych kilkudziesięciu studentów i pracowników UŚ (wśród nich studenci IH: Tomasz Jankowski, Jan Jurkiewicz, Maciej Klich, Piotr Lazar, Jędrzej Lipski i Zbigniew Skurzok). Podobnie jak w całej uczelni również IH poddany został procesowi weryfikacji pracowników pod względem politycznym. Skutkiem przeobrażeń dekady lat 80. była stagnacja widoczna także w działalności Instytutu. Osłabła działalność badawcza pracowników, zahamowane zostały też ich awanse naukowe. Niemniej także w dekadzie lat 80. IH pojawili się cała generacja nowych badaczy-wykładowców, którzy odtąd stanowili o sile katowickiego ośrodka (wśród nich m.in.: Piotr Boroń, Zbigniew Hojka, Joanna Januszewska-Jurkiewicz, Ryszard Kaczmarek, Kazimierz Miroszewski, Dariusz Nawrot, Krzysztof Nowak czy Jerzy Sperka). Transformacja systemowa 1989 roku spowodowała znaczące zmiany w niemal wszystkich sfe-rach życia, w tym także w zakresie szkolnictwa wyższego. Postępujący proces tzw. skolaryzacji przyniósł niespotykany dotąd wzrost liczby studentów historii, wymuszając niejako rozwój struktury UŚ, a w jego strukturach także IH. Przełom wieków przyniósł także zmianę wymuszoną demograficznie zmianę pokoleniową. W miejsce osób ustępujących z IH w związku z osiągnięciem wieku emerytalnego, często pracujących niemal od początku istnienia Instytutu (choć część pracowników opuściła mury IH z powodu nie uzyskania w wyznaczonym terminie awansów naukowych), pojawiali się kolejni badacze (w grupie, która zasiliła IH w ostatniej dekadzie XX wieku znaleźli się m.in.: Bożena Czwojdrak, Maciej Fic, Agata Kluczek, L**h Krzyżanowski, Tomasz Pawelec, Dariusz Rolnik oraz Aleksandra Skrzypietz). Dołączyli do nich zatrudnieni już w XXI wieku kolejni naukowcy (m.in. Wacław Gojniczek, Dorota Malczewska-Pawelec, Jarosław Tomasiewicz czy Ryszard Skowron), powodując, że kadrę naukowo-badawczą IH (według stanu z końca 2015 roku liczącą 24 samodzielnych pracowników nauki), uznać należy za jedną z najsilniejszych w jego historii. Jej trzon stanowią aktualnie absolwenci IH UŚ, ale wśród pracowników są także byli studenci UJ, Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu czy Uniwersytetu im. Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Do silnych stron IH zaliczyć należy także bez wątpienia zainicjowanie dwóch serii czasopism parametryzowanych (od 1999 roku rocznika „Średniowiecze Polski i Powszechne”, a od 2000 rocznika „Wieków Starych i Nowych”), a także współpracę w wydawaniu międzynarodowego półrocznika „Insterstitio-East European Review of Historical and Cultural Anthropology”, wydawanego przez Institute of Social History „ProMemoria” Moldova State University.
