22/07/2026
Po dłuższej przerwie wracamy z postami merytorycznymi - dziś wyjaśniamy, czym jest wydziedziczenie, jakie są jego skutki, przesłanki, sposoby dokonania i jaką rolę odgrywa przebaczenie 🔎
✒️Wydziedziczenie polega na pozbawieniu określonych osób prawa do zachowku. Wbrew powszechnemu przekonaniu nie polega ono na pominięciu danych osób w testamencie, a co za tym idzie odsunięciu ich od dziedziczenia.
Zachowek jest z kolei instytucją, która przyznaje zstępnym (dzieciom, wnukom itd.), małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, roszczenia o zapłatę, czyli możliwość uzyskania określonej sumy pieniężnej. Ta suma wynosi połowę lub dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który przypadłby im przy dziedziczeniu ustawowym. Dwie trzecie wartości udziału dotyczy tylko osób trwale niezdolnych do pracy lub małoletnich zstępnych. Celem zachowku jest zapewnienie ochrony interesów osób najbliższych spadkodawcy, gdy w testamencie nie zostały one powołane do spadku albo w inny sposób nie uzyskały korzyści kosztem majątku spadkodawcy. Te same osoby, które mogą żądać zachowku, mogą też zostać wydziedziczone.
Wydziedziczenie może być dokonane tylko w określonych sytuacjach wskazanych w art. 1008 Kodeksu cywilnego (KC). Są to przypadki, gdy uprawniony do zachowku:
🔹 wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego. Chodzi tu o sytuacje, gdy uprawniony do zachowku w sposób długotrwały prowadzi naganny tryb życia. Przykładami takich zachowań mogą być alkoholizm, narkomania, przestępczy tryb życia, znęcanie się nad bliskimi. Spadkodawca musi za życia wyraźnie wskazać, że nie akceptuje nagannego postępowania uprawnionego, a ten to wskazanie ignoruje.
🔹 dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci. Przykładami przestępstw, które mogą stanowić podstawę do wydziedziczenia mogą być: znęcanie się fizyczne lub psychiczne, naruszenie nietykalności cielesnej, spowodowanie uszczerbku na zdrowiu, publiczne znieważanie, fałszywe oskarżanie o popełnienie przestępstwa. Podstawy do wydziedziczenia nie będą stanowiły inne przestępstwa np.: przestępstwa gospodarcze, przeciwko mieniu, środowisku naturalnemu. Warto zauważyć, że popełnienie przestępstwa nie musi być potwierdzone wyrokiem sądu karnego, ponieważ sąd cywilny może ustalić ten fakt samodzielnie. Jeśli jednak wydano już prawomocny wyrok skazujący, to sąd cywilny musi go respektować.
🔹 uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych. Chodzi tu o sytuacje, gdy uprawniony do zachowku nie wypełnia obowiązków wynikających z przepisów prawa np. obowiązku alimentacyjnego, powinności moralnych tzn. opieki lub pomocy w trakcie choroby. Niedopełnienie obowiązków rodzinnych musi mieć charakter powtarzalny, długotrwały.
Do skutecznego wydziedziczenia może dojść tylko w testamencie, niezależnie od formy jego sporządzenia. Najbezpieczniej dokonać wydziedziczenia w testamencie notarialnym, ponieważ notariusz dopilnuje, aby prawidłowo i skutecznie dokonać wydziedziczenia. Sporządzenie testamentu przez notariusza znacząco zminimalizuje ryzyko obalenia testamentu, ponieważ testament nieważny powoduje także bezskuteczność wydziedziczenia zawartego w jego treści.
Wydziedziczenie może też nastąpić w testamencie sporządzonym w innej formie. Wówczas w treści testamentu należy jednoznacznie wskazać osobę wydziedziczoną, aby jej tożsamość nie budziła wątpliwości (najlepiej podać jej imię i nazwisko). Warto również wskazać, że wydziedziczenie dotyczy wyłącznie osoby wskazanej przez sporządzającego testament i nie wpływa na inne osoby. W związku z tym w przypadku wydziedziczenia syna, jego dzieci, a więc wnuki spadkodawcy, w dalszym ciągu są uprawnione do żądania zachowku.
Ponadto w treści testamentu musi znaleźć się konkretna przyczyna wydziedziczenia i jej dokładny opis. Samo wskazanie jednej z wyżej wymienionych ustawowych przesłanek wydziedziczenia nie będzie wystarczające. Do skutecznego wydziedziczenia dojdzie, jeśli sporządzający testament konkretnie opisze przejawy nagannego zachowania, które spełniają warunki wskazane w art. 1008 KC. Przejawy tego zachowania muszą przy tym dotyczyć osoby, która ma zostać wydziedziczona. Bezskuteczne będzie pozbawienie zachowku osoby małoletniej, jeżeli przyczyna wydziedziczenia wynika wyłącznie z działań jej rodzica. Wydziedziczenie dotyczy konkretnej osoby i jej niewłaściwego zachowania.
Osoba pozbawiona zachowku może podważyć decyzję spadkodawcy dot. wydziedziczenia, aby w ten sposób odzyskać prawo do zachowku. Bezskuteczność wydziedziczenia stwierdza sąd, najczęściej w toku procesu o zachowek. Możliwe jest także ustalenie bezskuteczności wydziedziczenia w ramach postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, ponieważ jeśli przed sądem dojdzie do skutecznego podważenia ważności testamentu, spowoduje to też bezskuteczność wydziedziczenia.
W przypadku, gdy osoba dokonująca wydziedziczenia zmieni zdanie i zechce, aby wydziedziczona wcześniej osoba odzyskała prawo do zachowku, może zmienić testament albo jej przebaczyć. Przebaczenie określane jest w nauce prawa jako akt uczuciowy, polegający na puszczeniu w niepamięć doznanej krzywdy. Warto podkreślić, że w chwili przebaczenia spadkodawca nie musi mieć pełnej zdolności do czynności prawnych, wystarczy, że rozumie swoje postępowanie i w dowolny sposób wyraża wolę puszczenia w niepamięć doznanej krzywdy. Przebaczenie może zostać dokonane zarówno przed jak i po sporządzeniu testamentu.
Przebaczenie jest nieodwołalne. Jeśli spadkodawca wybaczy uprawnionemu do zachowku, nie może go z tego samego powodu ponownie wydziedziczyć.
Jeśli po przebaczeniu pojawią się nowe okoliczności, które mieszczą się w katalogu przyczyn określonych w art. 1008 KC, to można ponownie dokonać wydziedziczenia takiej osoby. Taka dyspozycja będzie skuteczna, ponieważ wynika z innych powodów, niż te na których opierało się wcześniejsze przebaczenie.
