03/05/2026
📅 3 MAJA 1791 📅
📜 Konstytucja 3 maja. Majowa jutrzenka dla Polski 📜
Był to akt bez precedensu w Europie: pierwsza nowoczesna konstytucja na naszym kontynencie i druga na świecie, po amerykańskiej. Jej twórcy – m.in. Stanisław August Poniatowski, Hugo Kołłątaj, Ignacy Potocki – próbowali uratować Rzeczpospolitą przed rozpadem, proponując reformę państwa zamiast jego dalszego dryfowania ku anarchii. 3 maja 1791 r., w sali Zamku Królewskiego w Warszawie, posłowie Sejmu Czteroletniego uchwalili „Ustawę Rządową”, znaną dziś jako Konstytucja 3 maja.
Jej przepisy znosiły liberum veto i wolną elekcję, wzmacniały władzę wykonawczą, wprowadzały trójpodział władzy oraz zasadę suwerenności narodu (rozumianego jako wspólnota polityczna szlachty i mieszczan). Mieszczanom przyznawała nowe prawa polityczne, a chłopów brała „pod opiekę prawa i rządu krajowego”. To sformułowanie – choć ostrożne – było wyraźnym sygnałem zmiany myślenia o relacjach społecznych. Rzeczpospolita miała stać się monarchią konstytucyjną, opartą na odpowiedzialnym rządzie i wspólnym interesie obywateli.
Samo uchwalenie konstytucji miało charakter starannie przygotowanego działania politycznego. Zwolennicy reform, obawiając się zerwania obrad przez opozycję, przyspieszyli termin posiedzenia. Część posłów sprowadzono wcześniej do Warszawy, a poparcie mieszkańców stolicy zgromadzonych przed zamkiem wzmacniało presję na przeciwników zmian. Euforia była ogromna – mówiono o odrodzeniu ojczyzny, a 3 maja szybko zaczęto postrzegać jako symbol ogólnonarodowej nadziei.
Choć konstytucja obowiązywała krótko i została obalona przez konfederację targowicką oraz interwencję Rosji, jej znaczenie okazało się trwałe. Stała się jednym z najważniejszych punktów odniesienia w polskiej kulturze politycznej – symbolem nowoczesności, odpowiedzialności i odwagi reform. Dlatego też do dziś 3 maja jest nie tylko datą w kalendarzu, lecz przypomnieniem, że nawet w czasach kryzysu potrafimy myśleć o państwie w kategoriach wspólnego dobra.
🎨 Konstytucja 3 maja 1791 roku, Jan Matejko, 1891, Zamek Królewski w Warszawie, domena publiczna.