Kultura języka polskiego UŁ

Czy można powiedzieć "Erupcja radości Jana trwała ponad dwie godziny"?

Zgodnie ze znaczeniem ujętym w Słowniku języka polskiego PWN erupcja to:
1. «wydobywanie się na powierzchnię Ziemi produktów wulkanicznych»
2. «gwałtowny przejaw czegoś».

Mogłoby się wydawać, że w tym drugim znaczeniu możemy to słowo używać w dowolnym kontekście, ale tak nie jest. I dobrze ukazuje to podane w pytaniu zdanie, gdzie słowo "erupcja" zostało nadużyte. Lepiej w tym miejscu byłoby powiedzieć/napisać: "wybuch radości" albo nawet "szał radości". Niestety dość często słowo erupcja (niesłusznie) wypiera inne słowa, które odnoszą się do gwałtownego, spontanicznego okazywania różnych emocji.

Agnieszka Wierzbicka

Źródło zdjęcia: Pixabay.com

Skąd pochodzi przestarzałe słowo odkrytka (' pocztówka').

Wyraz odkrytka (czyli ‘karta pocztowa’, ‘pocztówka’) to zapożyczenie bezpośrednie z języka rosyjskiego открытка. Rzeczownik ten uznaje się za przestarzały już od ponad wieku – z takim kwalifikatorem występuje m.in. w Słowniku języku polskiego J. Karłowicza, A. Kryńskiego, W. Niedźwiedzkiego z 1904 r. Wtedy właśnie nazwa ta została wyparta przez określenie pocztówka, wymyślone przez Henryka Sienkiewicza na potrzeby konkursu na najlepszą jednowyrazową nazwę dla karty korespondencyjnej ogłoszonego podczas Pierwszej Wystawy Kart Pocztowych w Warszawie w 1900 r. Warto jednak zaznaczyć, że H. Sienkiewicz nie występował w tym konkursie pod swoim imieniem i nazwiskiem, a pod pseudonimem „Maria z B.”. Nazwa wymyślona przez pisarza została wybrana przez jury złożone z członków redakcji wspomnianego już Słownika języka polskiego wraz z innymi propozycjami: liścik, listówka, otwartka, pisanka. Po głosowaniu okazało się, że najwięcej głosów zebrała właśnie pocztówka, wypierając z polszczyzny zapożyczenie odkrytka.

Agnieszka Wierzbicka

Zdjęcie: źródło Pixaba

Czy można powiedzieć „chcę kupić kaszy mannej”? Czy to poprawnie?

Manna to potrwa znana nam z dzieciństwa, ale także utrwalona w naszej świadomości dzięki pochodzącemu z Biblii frazeologizmowi manna z nieba (cudowne pożywienie zesłane Izraelitom przez Boga podczas ich wędrówki przez pustynię). Warto zaznaczyć, że manna to rzeczownik, a więc jego odmiana powinna być realizowana zgodnie z paradygmatem dla tej właśnie części mowy:
M. kasza manna
D. kaszy manny
C. kaszy mannie
B. kaszę mannę
N. kaszą manną
Ms. kaszy mannie
W. kaszo manno!
Błędna odmiana, np. poproszę pół kilo kaszy mannej wynika prawdopodobnie z analogii do odmiany nazw innych gatunków kaszy i traktowania rzeczownika manna jako przymiotnika (np. poproszę pół kilo kaszy gryczanej).

Zdjęcie: źródło Pixabay

Dlaczego nazwę miejscową Kórnik zapisujemy przez ó?

Nazwa własna Kórnik nie ma jednoznacznie ustalonej etymologii. Eugeniusz Mośko w swoim artykule O nazwie miejscowej Kórnik zamieszczonym w „Poradniku Językowym” (nr 1 z 1958 roku) wskazał, że może ona pochodzić od formy *Kornik wywodzonej od imienia Korna lub – co bardziej prawdopodobne – że pierwotna forma brzmiała Kurnik i była określeniem osady służebnej, bowiem dawniej kurnik nie określał tylko ‘pomieszczenia, w którym hoduje się kury’, ale pierwotne znaczenie dotyczyło ‘handlarza drobiem’ (a ur przekształciło się w or).

Warto także przywołać legendy dotyczące pisowni. Według pierwszej pisownia została wprowadzona około połowy XIX wieku przez hrabiego Tytusa Działyńskiego, aby odróżnić nazwę miasta od pospolitego kurnika. Druga legenda wskazuje, że oryginalną pisownię wprowadził hrabia Zamoyski, aby utrudnić germanizację i życie zaborcy pruskiemu (informacja za: prof. Tomaszem Jasińskim, dyrektorem Biblioteki Kórnickiej PAN).

Zdjęcie: źródło Wikipedia

W jaki sposób, nie wprost można o kimś powiedzieć, że jest łysy?

We wskazanej sytuacji warto użyć eufemizmów. Te figury stylistyczne pozwalają w łagodny sposób określić kogoś tak, aby nie poczuł się on urażony. Jeśli nie chcemy użyć słowa 'łysy' możemy powiedzieć, że ktoś: ma wysokie czoło, czesze się na Kojaka lub ma fryzurę na Kojaka, ma ministerskie czoło albo że na jego mądrej głowie włos się nie trzyma.

Agnieszka Wierzbicka

Zdjęcie: źródło pixabay.com

Obwarzanek czy obarzanek? A może obie formy są poprawne?

Znana wszystkim Polakom nazwa wyrobu z ciasta wytrawnego, uformowanego w wałek i zwiniętego w kółko, to zarówno obwarzanek, jak i obarzanek. Poprawne są obie formy!

Początkowo w polszczyźnie funkcjonowała nazwa obarzanek – pojawiła się ona już dawno, bo na już przełomie XIV i XV wieku. Określenie późniejsze, obwarzanek, powstało od czasownika obwarzać, czyli ‘obgotowywać’, bowiem ten typ pieczywa zanurza się najpierw we wrzątku, a dopiero potem piecze.

Zdjęcie źródło: Portal spożywczy.

Jak powinno się nazywać czarne jagody rosnące w lesie? Borówki czy jagody?

Borówka czarna (łacińska nazwa Vaccinium myrtillus L.) jest rośliną występującą pospolicie na terenie całej Polski. Podobnie jak w przypadku borówki brusznicy mamy w jej wypadku do czynienia ze znacznym zróżnicowaniem nazw: jagoda, czarna (modra, ciemna, sina, jasna, leśna) jagoda, jagodzina, czernica, czernina czy borówka. W znacznej części regionów (Wielkopolska, Mazury, Mazowsze) pojawia się określenie czarna jagoda, w centralnej Polsce, w pn. Małopolsce, na Górnym Śląsku, na Pomorzu określenie jagoda, w płd. Małopolsce borówka, a na wschodnim pograniczu czernica, czernina.
Warto podkreślić, że zarówno borówka, jak i jagoda, to powszechnie uznane regionalizmy – aprobowane przez ogólnopolską normę. Aby uniknąć nieporozumień warto używać formy typowej dla danego regionu.

A jak Państwo nazywacie te owoce - zachęcam do podawania nazw i terenu, z którego pochodzicie!

Agnieszka Wierzbicka

Zdjęcie: źródło pixabay.com

Urządź dom z... Ikea czy Ikeą?

Oglądając reklamy telewizyjne, możemy spotkać materiały, w których prezentuje się nam piękne salony, łazienki, niezwykle przestrzenne kuchnie, a potem zachęca się - jak to w reklamie - byśmy sami sobie taki wyjątkowy dom urządzili. W reklamie pewnej znanej szwedzkiej firmy meblowej usłyszymy: "Urządź swój dom z Ikea". Dlatego też później stoimy w korku do Ikea, myślimy o Ikea i kierujemy się ku Ikea. Zdawać więc by się mogło, że wyraz ten jest nieodmienny- nic bardziej mylnego!

Rzeczowniki własne określające nazwy sklepów, sieci handlowych podlegają deklinacji podobnie jak inne rzeczowniki. I stąd mówić powinniśmy, że dom urządziliśmy z Ikeą, jedziemy do Ikei po meble, a jedzenie kupujemy w Carrefourze, książki zaś w Empiku. Tak samo postąpić powinniśmy z każdą inną nazwą sklepu, która pojawia się nam w zdaniu. Wyjątkiem jest jednak popularna sieć sklepów Auchan- tej nazwy nie odmieniamy, wszak brzmiałoby to zabawnie i nienaturalnie ze względu na zawiłości francuskiej fonetyki połączonej z polską fleksją 🙂

Bartłomiej Rosiak

Fot. Pixabay.com

(Między) Bogiem a prawdą?

W codziennej komunikacji używamy często fraz, które mają potwierdzić słuszność naszych słów. Niejednokrotnie usłyszeć można, jak rozmówca poprzedza swoje wieści słowami: wiesz, prawdę mówiąc, tak szczerze mówiąc, ale niekiedy i: wiesz, między Bogiem a prawdą, to…. I oto powstaje problem.

Okazuje się, że problematyczny jest tam przyimek między. Spojrzeć warto, w jakich połączeniach on występuje – między czymś a czymś, czyli między jednym i drugim, najczęściej zupełnie przeciwnym. Wracając teraz do omawianego zwrotu – czy jest różnica między istotą Boga a prawdą? Zapewne według naszego rozmówcy – nie. Inaczej nie powoływałby się na samego Niego, by potwierdzić prawdziwość swoich słów. Dlatego tak Bogiem a prawdą warto pominąć przyimek między, by nasze słowa miały sens😊
Bartłomiej Rosiak

Fot. źródło Pixabay.com

„Daj, ać ja pobruczę, a ty poczywaj”.

Tak brzmi pierwsze zapisane polskie zdanie. Znaleziono je w łacińskojęzycznych Księgach Henrykowskich niemieckiego autora.
Podobno wypowiedział te słowa pochodzący z Dolnego Śląska Boguchwał, który swoją popularność zawdzięcza żonie, której lubił pomagać w “bruczeniu” zboża. Boguchwał był z tego znany w całym Henrykowie, stąd podobno nadano najpierw przydomek jemu, później jego dzieciom a na końcu nawet miejscowości, która zmieniła nazwę na Brukalice.

To pierwsze zapisane zdanie w tłumaczeniu na współczesny język polski brzmi: „Pozwól, abym ja mełł, a ty odpocznij” lub inaczej: „Kochanie, pozwól, żebym to ja pozmywał, a ty odpocznij”.

Chłopcy czy chłopacy? Druga możliwość wydaje się dziwna, prawda? 🙂 Musimy Was mile zaskoczyć, jest poprawna! Według Mirosława Bańki „Liczba mnoga od chłopak brzmi chłopaki albo chłopacy. Ta druga forma jest tak rzadka, że wielu osobom wydaje się niepoprawna. Słowniki jednak nie mają do niej zastrzeżeń. Zauważmy, że pierwszej formy używa się w kontekstach niemęskoosobowych (Te głupie chłopaki mnie przezywały), drugiej zaś w męskoosobowych (Ci głupi chłopacy mnie przezywali). Obie formy są więc potrzebne”. Czasami sami stwarzamy sobie bariery przed niektórymi wyrazami, a chyba nie są takie straszne. Leksem „chłopacy” został ośmieszony w kreskówce dla dorosłych pt. „Władcy móch”, może wpływ tej przeciętnej produkcji wywarł na nas taki wpływ? 😉

Założyć, ubrać czy włożyć sweter?
Konstrukcje typu: „założyć sweter” są błędne. Jest to małopolski regionalizm, powstały pod wpływem języka niemieckiego.
Zatem nie powinniśmy używać takich zwrotów jak: „założyć płaszcz”, „założyć sukienkę”, „ubrać sweter”, „ubrać buty”.
W polszczyźnie ogólnej należy używać zwrotów: „włożyć sweter” lub „ubrać się w sweter”.