13/05/2026
KOŁO I JEGO ZABYTKI
Członkowie Akcji KATOLICKIEJ I POLSKIEGO TOWARZYSTWA SCHRONISK MŁODZIEZOWYCH w Łodzi podczas sobotniego majowego wędrowania zawitali do miejscowości Koło. Przewodniki z tej miejscowości zapoznał nas z historią i zabytkami Koła. Koło położone jest we wschodniej części województwa wielkopolskiego nad Wartą. Przewodnik powiedział nazwa wywodzi się prawdopodobnie od położenia w zakolu rzeki, która w tym miejscu zmienia kierunek z północnego na zachodni i tworząc szeroki łuk oblewa przestrzeń, gdzie usadowiła się znana już sprzed lokacji wieś królewska.
Koło ciekawostki z historii
Od XV wieku do 1716 r. w Kole odbywały się Sejmiki ziemskie czyli zjazdy szlachty wielkopolskiej. Mniejsze organizowano w refektarzu klasztoru bernardynów, liczniejsze na pobliskich błoniach nad rzeką Warta.W połowie XVIII w. Koło było największym miastem ówczesnego powiatu konińskiego. Mieszkało tu wówczas 1400 ludzi.
Koło, położone nad rzeką Wartą, ma bogatą historię, która sięga czasów średniowiecza. Pierwsza wzmianka o Kole pochodzi z 24 lutego 1330 r., kiedy to
w dokumencie lokacyjnym Osieka Wielkiego wystawionym przez Jaranda herbu Pomian, świadku Piotr z Koła. Koło przeszło do rąk królewskich, co miało miejsce
w 1362 r., kiedy to król Kazimierz Wielki lokował miasto na prawie magdeburskim.
Początkowo miasto rozwijało się na wyspie otoczonej rzeką Wartą, a w połowie XV stulecia było jednym z najbogatszych miast Wielkopolski. W 1616 r. Koło liczyło około 1.800 mieszkańców, a w 1661 r. zaledwie 1.140. W połowie XVII wieku miasto zaczęło podnosić się z wojennej pożogi za sprawą budowy fabryk przemysłowych. Po II rozbiorze Polski w 1793 r. Koło przeszło pod zabór pruski, a w 1918 r. odzyskało niepodległość. W czasie II wojny światowej miasto zostało zajęte przez Niemców,a po jej zakończeniu, 20 stycznia 1945 r., zostało wyzwolone przez żołnierzy radzieckich. Obecnie Koło jest ważnym ośrodkiem przemysłowym oraz ośrodkiem szkolnictwa i kultury.
W Kole pozostały liczne zachowane cenne zabytki przeszłości: ruiny zamku obronnego sprzed 1362 r., piękny gotycki kościół farny z przełomu XIV i XV wieku, wyróżniający się architekturą, polichromią oraz cennym wyposażeniem, równie niezwykły późnobarowkowy kościół i klasztor O.O. Bernardynów o rokokowym wystroju wnętrz, pięknej polichromii i ciekawych podziemiach, Ratusz Miejski, drewniany spichlerz
z początku XIX w., ewangelicki kościół neogotycki z 1882
W Kole przez niemal 150 lat funkcjonowała znana fabryka fajansu. Założył ją w 1842 roku Józef Freudenreich. Zakład położony był pomiędzy ulicami Sienkiewicza i Zieloną,
na terenie osiedla Warszawskiego.
Spichlerz zbożowy w Kole to historyczny pruski magazyn, który mieści się
w malowniczej lokalizacji nad rzeką Wartą. Obiekt ten, pochodzący z przełomu XVIII i XIX wieku, stanowi ważną część dziedzictwa kulturowego regionu.
Kościół i klasztor bernardynów - kompleks zabudowań klasztornych wzniesiono na wyspie rzecznej w połowie XV w., po sprowadzeniu do miasta przez starostę kolskiego Jana Hińczę z Rogowa zakonu bernardynów. Jego budowę ukończono w 1482 r. Kościół późnobarokowy został wybudowany w latach 1773 - 1782. Jest gmachem trzynawowym, halowym, z prostokątnym prezbiterium. Zewnętrzne elewacje rozczłonkowane są pilastrami. Dwie wieże wysunięto nieco przed lico fasady i zakończone hełami, posiadają wydatne gzymsy kordonowe. Kościół ma jednolite, rokokowe wyposażenie wnętrza z końca XVIII w.. Wystrój 7 ołtarzy jest wkomponowany w architekturę kościoła. Podobnie jak ołtarze -
w kolumny - jest ujęta ambona, z rzeźbą św. Franciszka ba baldachmie. Zdobnictwo rokokowe mają również 4 konfesjonały, stalle zakonne i prospekt organowy.
W lewej nawie znajduje się kamienny, późnorenesansowy nagrobek Stanisława Ruszkowskiego, chorążego kaliskiego, ostatniego z rządców kolskiego zamku, z postacią leżącego rycerza w zbroi, z buławą w ręku, mieczem u boku i szyszakiem z pióropuszem
u stóp. W nawie prawej jest umieszczone kamienne epitafium późnorenesansowe Bartłomieja Wilczyńskiego, z płaskorzeźbionym popiersiem zmarłego trzymającego w ręku książkę i rękawice.
Ruiny zamku w Kole Koło, będące miastem królewskim, tworzyło wraz z innymi miejscowościami tzw. tenutę kolską (niegrodowe starostwo kolskie) stanowiącą zespół dóbr o charakterze gospodarczym, oddawanych najczęściej w zastaw.
Blisko mostu na Warcie stoi betonowy obelisk z orłem na szczycie. To pomnik powstańców z 1863 roku. W 1905 r. usypano tu symboliczną mogiłę, pomnik stanął w 1924 r. Po zniszczeniu w 1940 r. przez hitlerowców, stanął tu ponownie w 1962 r., w 600-lecie Koła.
Ratusz Miejski-Budynek ratusza był i jest budowlą dwukondygnacyjną, podpiwniczoną. Ściany zewnętrzne ozdobione były pierwotnie ornamentem dużych rombów układanych
z ciemnych zendrówek.
Pierwotnie, na kolskim rynku stał dwór królewski (prawdopodobnie drewniany lub drewniano-gliniany), który służył monarchom podczas ich bytności w Kole.
Król Aleksander Jagiellończyk, przywilejem z dnia 6 lutego 1502 roku darował miastu pusty plac na rynku celem pobudowania ratusza (wcześniejszego, drewnianego dworu więc już nie było). Ratusz kolski został wybudowany w I poł. XVI wieku w stylu gotyckim, na planie prostokąta o wymiarach 21,8 x 11 m.
Kościół parafialny pw. Podwyższenia Krzyża Świętego
Gotycki Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego znajduje się na Starym Mieście. Ta najstarsza świątynia w Kole została wybudowana na przełomie XIV i XV wieku.
Kościół farny zbudowany został na podstawie dyspozycji królewskich, zawartych w akcie lokacyjnym miasta z 18 lipca 1362 r. Pierwszą wzmianką źródłową o kolskiej parafii jest dokument sędziego z ramienia Kurii papieskiej z 12 listopada 1414 r. Jest to ceglana, trójnawowa budowla halowa, orientowana, na rzucie prostokąta z wyodrębnionym dalszym i prosto zamkniętym prezbiterum.
Wydaje się, że najwcześniej pobudowaną częścią (II poł. XIV w.) jest dzisiejsze prezbiterium stanowiące pierwotną świątynię, do której później dobudowano resztę. Jak podaje Michał Rawita-Witanowski, stare opisy kościoła farnego podają, iż na belce oddzielającej część kapłańską od głównej nawy, była wyryta data 1409… Jest to prawdopodobnie data konsekracji kościoła.
W 1522 r. dobudowano od północy, z fundacji rodziny Sokołowskich, kaplicę Najświętszej Maryi Panny.
Migawki Marianna STRUGINSKA-FELCZYNSKA
