Archiwum Sybiraków UŁ

Zgodnie z zapowiedzią z nowym rokiem powróciliśmy do współpracy z Areszt Śledczy w Łodzi. Dzisiaj odbyło się pierwsze spotkanie. Wkrótce kolejne :)

Do nowego, 2026 roku pozostały jedynie godziny. Mijający rok 2025 - mimo że Archiwum Sybiraków działało jedynie przez kilka jego ostatnich miesięcy - obfitował w wiele znaczących wydarzeń. Nasze zbiory wzbogaciły się o bezcenną kolekcję Stanisława Ochockiego - urodzonego w Pabianicach adwokata, w czasie wojny szefa sądownictwa wojskowego Okręgu Wileńskiego AK. Będąc na czele wojskowego sądu specjalnego w Wilnie Ochocki wydawał wyroki śmierci na agentów Gestapo i konfidentów radzieckich i litewskich. Pod koniec wojny, w porozumieniu z polskim rządem w Londynie i pozostając w konspiracji, Ochocki wszedł do administracji Generalnego Pełnomocnika Rządu ds. Ewakuacji. Odpowiadał za organizację przesiedlenia ludności polskiej z Litewskiej SRR, ale w rzeczywistości w tajemnicy przed Sowietami umożliwiał ucieczkę przed terrorem NKWD ludności polskiej z Wileńszczyzny - w tym żołnierzom i oficerom AK, obsadom wileńskich teatrów, a także naukowcom, którzy trafili potem m.in. do Uniwersytet Łódzki. Uratował życie tysięcy ludzi. Wiosną 1945 r. został aresztowany przez NKGB, a potem osadzony w łagrze na Workucie. Do Polski wrócił dopiero w 1956 r. Zamieszkał w Olsztynie, gdzie zmarł w 1977 r. Wśród materiałów pochodzących od ostatnich żyjących członków rodziny S. Ochockiego znajdują się jego wspomnienia, wiersze, liczne fotografie, a także listy do matki pisane z łagrów.

Do Archiwum Sybiraków UŁ trafił wyjątkowy eksponat - oryginalny sztandar Związku Sybiraków w Łodzi z 1928 r. Ten niezwykły zabytek służył łódzkim Sybirakom aż do 1939 r. W czasie wojny oraz w okresie powojennym był ukrywany przez ks. Kazimierza Gawrońskiego, który w 1989 r. przekazał go odradzającemu się środowisku byłych zesłańców i łagierników. To także materialny zabytek dziejów Związek Sybiraków Zarząd Główny.

Wzięliśmy udział w wielu uroczystościach patriotycznych. Były to m.in. uroczystości przed Pomnikiem Pękniętego Serca (10 września) oraz z okazji Dnia Sybiraka w łodzkiej Archikatedrze i na cmentarzu Zarzew (17 września). 7 listopada uczestniczyliśmy w akademii szkolnej i w warsztatach w Zespole Szkół Geodezyjno-Technicznych im. Sybiraków w Łodzi.

Jedną z najważniejszych dla Archiwum spraw mijającego roku było uzyskanie nowej siedziby. Pozostajemy w Instytucie Historii, ale przeprowadzamy się do nowej sali, w której planowana jest wystawa stała. Dziękujemy Panu Dziekanowi Wydział Filozoficzno-Historyczny Uniwersytet Łódzki prof. Markowi Genslerowi i Pani Dyrektor Instytut Historii Uniwersytetu Łódzkiego prof. Annie Kowalskiej-Pietrzak za skuteczne wsparcie naszych długoletnich starań o godną siedzibę.

Po Nowym Roku wracamy do współpracy z Areszt Śledczy w Łodzi w ramach programu resocjalizacyjnego. Będziemy także prowadzili działalność edukacyjną w szkołach, a zaczniemy od wizyty w Szkoła Podstawowa nr 16 im. Tadeusza Kościuszki w Pabianicach.

Więcej o naszej działalności znajdziecie w materiale poniżej :)

Ratujmy TVP Wilno! Archiwum Sybiraków przyłącza się do inicjatywy Pani Doktor Barbara Jundo Kaliszewska i apeluje do Pana Ministra Marcin Bosacki o uchronienie TVP Wilno od finansowej degradacji, która znacząco osłabi opór wobec rosyjskiej propagandy. To także apel do Panów Premierów Donald Tusk i Radosław Sikorski - nie odbierajcie Polakom na Litwie dostępu do polskiego medium, nie odbierajcie Polakom w kraju okna informacyjnego o Rodakach na Litwie!

Serdecznie zapraszamy do zapoznania się z artykułem dra Wojciecha Marciniaka dotyczącym pamięci o repatriacji obywateli polskich z Sybiru.

Pamięć o kresie zesłańczej tułaczki. W osiemdziesiątą rocznicę umowy repatriacyjnej - ŚWIAT SYBIRU - Portal popularnonaukowy 9 i 22 września 1944 r. PKWN zawarł z rządami radzieckich republik Białorusi, Ukrainy i Litwy tzw. „układy republikańskie”. Zapowiadały one wysiedlenie obywateli polskich z ziem wcielonych do ZSRR i osiedlenie ich na obszarach włączonych do Polski po wojnie. Z głębi ZSRR mogli wyjecha...

W rocznicę napaści ZSRR na Polskę 17 września 1939 r. wspólnie z Sybirakami z Łódzkiego Oddziału Związek Sybiraków Zarząd Główny oddaliśmy hołd zmarłym, zamordowanym, poległym, zaginionym, ale także żyjącym ofiarom stalinowskich wywózek. Uroczystości odbyły się przed Pomnikiem Ofiar Komunizmu, w łódzkiej Archikatedrze oraz przed Symbolicznym Grobem Sybiraków na cmentarzu Zarzew. Towarzyszył nam niezawodny ksiądz Jacek Łągwa, a transport jak co roku zapewniło MPK. Wspominając atak wschodniego sąsiada na nasz kraj sprzed dekad z obawami przyglądaliśmy się współczesności..... Uniwersytet Łódzki Instytut Historii Uniwersytetu Łódzkiego Wydział Filozoficzno-Historyczny Uniwersytet Łódzki

W "Narodowy Dzień Pamięci Polskich Dzieci Wojny" uczciliśmy pamięć o dzieciach - ofiarach totalitaryzmów - niemieckiego i radzieckiego. Przed pomnikiem "Pękniętego Serca" w Łodzi z reprezentowaliśmy świat nauki Uniwersytet Łódzki Instytut Historii Uniwersytetu Łódzkiego i oddaliśmy hołd m.in. dzieciom wywiezionym na Sybir. Dziękujemy za zaproszenie Muzeum Dzieci Polskich - ofiar totalitaryzmu.

11 lipca szczególnie wspominamy ofiary ludobójstwa, dokonanego przez ukraińskich nacjonalistów na Polakach na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej. Echa tamtej zbrodni wciąż krzyczą z bezimiennych mogił, rozsianych na terytoriach dzisiejszej Ukrainy. Pomordowanym i ich rodzinom winni jesteśmy jednak nie tylko pamięć, ale godne pochówki, rzetelne badania naukowe i edukację. Bez nich bowiem pamięć jest jedynie pustym hasłem wypowiadanym przy okazji rocznic historycznych.

Jak ważne jest wspieranie pamięci przez edukację i naukę widać zwłaszcza teraz, gdy w przededniu rocznicy wołyńskiej "krwawej niedzieli" z 1943 r. polski poseł Grzegorz Braun publicznie zanegował nazistowskie zbrodnie, dokonywane w niemieckim obozie koncentracyjnym Auschwitz Memorial / Muzeum Auschwitz. Jego haniebne kłamstwa spotkały się z potępieniem ze strony rozmaitych środowisk politycznych, a także naukowych, społecznych i publicystycznych. My również przyłączamy się do tego protestu. Nie ma i nie może być zgody na takie postawy.

80 lat temu - 6 lipca 1945 r. w Moskwie została podpisana polsko-radziecka umowa o repatriacji Sybiraków. W imieniu Polski podpisał ją Zygmunt Modzelewski - reprezentant Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej, który dzień wcześniej uzyskał międzynarodowe uznanie. Lipcowa umowa miała umożliwić obywatelom polskim, przebywającym w głębi ZSRR, powrót do ojczyzny, ale w większości już nie na ojcowizny na Kresach Wschodnich. Ludzie ci w większości byli ofiarami stalinowskich deportacji oraz aresztowań z lat 1939-1941. Niestety porozumienie dotyczyło jedynie Polaków i Żydów, a zatem z możliwości repatriacji wykluczono przedwojennych obywateli polskich narodowości ukraińskiej, białoruskiej bądź innej (albo uznanych przez Sowietów za przedstawicieli tych nacji), którzy przecież za polskość zostali deportowani na Sybir. Jesienią 1945 r. na pomocy porozumienia rozpoczęła się procedura opcji, czyli zmiany obywatelstwa z radzieckiego na polskie. Była to nowość - zawarte we wrześniu 1944 r. przez PKWN przesiedleńcze układy z radzieckimi republikami Białorusi, Ukrainy i Litwy nie zawierały zapisów o zmianie obywatelstwa. Tymczasem w głębi ZSRR to państwowa administracja jednostronnie decydowała kto mógł odzyskać polskie obywatelstwo i wyjechać do Polski. Władze radzieckie czyniły wówczas wiele przeszkód i mnożyły przeciwności przed pragnącymi jechać do Polski zesłańcami. Pomoc w rozwiązywaniu tych trudności niosła Ambasada RP w Moskwie oraz działacze Związku Patriotów Polskich. Po trwających wiele miesięcy przygotowaniach wiosną i latem 1946 r. w zorganizowany sposób do Polski z głębi ZSRR powróciło około 250 tys. byłych zesłańców, łagierników i więźniów. "Biletem do Ojczyzny" było zaświadczenie Polsko-Radzieckiej Komisji Mieszanej ds. Ewakuacji - dla Sybiraków prawdziwa relikwia, bo to często jedyny urzędowy dokument poświadczający pobyt na zesłaniu.

W czerwcu 1945 r. prof. Bolesław Wilanowski - jeden z organizatorów Uniwersytet Łódzki - podjął starania o uratowanie życia prof. Stefana Ehrenkreutza (ostatniego rektora Uniwersytetu Stefana Batorego) i dra Czesława Kudzinowskiego (specjalizującego się w językach ugrofińskich) - aresztowanych w Wilnie przez NKWD. Profesor Wilanowski przez 20 lat był wykładowcą wileńskiej uczelni. W sprawie kolegów-naukowców interweniował w Zarządzie Centralnym Państwowego Urzędu Repatriacyjnego, którego siedziba mieściła się w Łodzi. Sprawę podjął wicedyrektor PUR - mgr Mścisław Olechnowicz - urodzony w Grodnie, ale związany z Wilnem późniejszy wybitny profesor UŁ. Losami uczonych zainteresowano Ambasadę RP w Moskwie (ambasadorem był wówczas prof. Henryk Raabe - organizator i pierwszy rektor UMCS w Lublinie), która pod koniec listopada 1945 r. podjęła interwencję w Ludowym Komisariacie Spraw Zagranicznych ZSRR. Niestety w przypadku prof. Ehrenkreutza było już za późno - 21 lipca 1945 r. ten wybitny uczony wycieńczony głodem i torturami zmarł w szpitalu więzienia na wileńskich Łukiszkach. Udało się natomiast uratować dra Kudzinowskiego, który na krótko związał się z naszą Uczelnią. Takie były jej początki i takie łódzko-wileńskie historie związanych z nią naukowców. Pamiętajmy o nich przy okazji 80-lecia UŁ. Na zdjęciach: prof. Stefan Ehrenkreutz i dr Czesław Kudzinowski, a także współczesny widok więzienia Łukiszki (fot. W. Marciniak).

"10 luty będziem pamiętali
przyszli Sowieci, gdy my jeszcze spali...". 85 lat temu, 10 lutego 1940 r. odbyła się pierwsza z czterech masowych deportacji obywateli polskich w głąb Związku Radzieckiego. Był to element szerokiej fali represji wymierzonych w naszych rodaków pod radziecką okupacją z lat 1939-1941. Pierwsza wywózka była największa i najtragiczniejsza. Na Syberię i do Kazachstanu Sowieci wywieźli przeszło 140 tys. osadników wojskowych i leśników wraz z rodzinami. "Specprzesiedleńców" rozlokowano w prymitywnych i strzeżonych osiedlach, w których czekała ich walka o przeżycie i mordercza praca. Wywózka rozpoczęła się o świcie, gdy do domów przestraszonych i wyrwanych ze snu ludzi wtargnęli uzbrojeni żołnierze i funkcjonariusze. Pod lufami karabinów, wśród krzyków, bicia i upokarzania Polacy musieli w pośpiechu pakować podstawowe rzeczy i opuścić swoje domy. Na zawsze. "10 luty będziem pamiętali..." - dziś już tych, którzy przeżyli tę straszną noc jest wśród nas niewielu. Ale my tę pamięć kultywujemy i nie pozwolimy, by uległa zatarciu bądź wypaczeniu! Uniwersytet Łódzki Wydział Filozoficzno-Historyczny Uniwersytet Łódzki Instytut Historii Uniwersytetu Łódzkiego Związek Sybiraków Zarząd Główny

Dzisiaj spotkaliśmy się z członkami pabianickiego Koła Związku Sybiraków. Popłynęły wspomnienia z dawnych lat, a do Archiwum Sybiraków trafiła pierwsza partia dokumentów i pamiątek. To dla nas skarby i relikwie. Będziemy o nie dbali i udostępniali dla Was. Dziękujemy za zaufanie!