29/09/2024
بايوگرافي : ٿامس ايلوا ايڊيسن
ترجمي نگار؛ بلوچ صحبت علي
تبصرو : نياز سمون
ٿامس ايلوا ايڊيسن 11 فيبروري 1847 ۾ آمريڪا جي شھر ميلان ۾ ڄائو. ننڍي ھوندي کان ئي محنتي ۽ ذھيني ٻار ھو. ھن جي دماغ ۾ ”ڇا“ ،”ڇو“ ”ڪئين“ ۽ ”ڪڏھن“ وارا سوال گردش ڪندا رھندا ھئا. ھن تي سندس گھر وارن نالو بہ ” سوال ڪندڙ سائين“ رکي ڇڏيو هو. ڇو تہ ھي جيستائين شيءَ کي تجربي مان نہ گذاريندو ھو تيستائين ان کي قبول بہ ڪون ڪندو ھو. ھڪ دفعي ھن سندس گھر وارن کان سوال پڇيو تہ مرغي وارا چوزا ڪٿان ايندا آھن. گھر وارن جواب ڏنو بيضن مان، ھن ضد ڪيو تہ بيضن مان ڪئين، گھر وارن چيو تہ مرغي آري تي ويھندي آهي پوءِ ان بيضن مان چوزا نڪرندا آھن. ھي بہ تجربي ڪرڻ لاءِ پنھنجي مرغي فارم تي ھليو ويو جتي ھنن ھڪ مرغي جا ڪجھ بيضا کڻي پنھنجي ھيٺيان رکي مٿي پاڻ ويھي رھيو، گھر وارا پريشان تہ ٿامس ڪيڏانھن ويو اٿئي. نيٺ ڪجھ وقت ڳولڻ کانپوءِ مليو ھڪ جاءِ تي بيضن جي مٿي ويٺو ھو. گھر وارن پڇيو ڇو ويٺو آھين چيائين ڏسان بيضا ڦٽن ٿا يا نہ، گھر وارن چيو اھو مرغي جي ھيٺيان ڦٽندا اھي بہ ٽي ھفتن کان مسلسل مٿي ويھڻ جي ڪري. نيٺ هن جي ماءَ ھڪ مرغي جي ھيٺيان نرم بيضي کي ڪڍي ان کي ڦوڙي ان مان چوزو ٻاھر ڪڍي هن کي ڏيکاريو تڏھن ٿامس ايلوا ايڊيسن کي وڃي يقين ٿيو تہ واقعي بيضن مان مرغي جا چوزا ڦٽن ٿا.
اھڙي قسم جو تجربي تي ڀاڙيندڙ ٻار ھئڻ ڪري جڏھن ست سال جي عمر ۾ اسڪول ۾ داخل ڪرايو ويو تہ اتي هو اسڪول ۾ استاد کان سوال پڇڻ لڳندو ھو ان تي استاد تمام گھڻو ناراض ٿي چوندو ھو جيڪڏھن تون ايترو ھوشيار ۽ عقلمند آھين تہ ٻي درجي وارن ٻارن کي اچي پڙھا تڏھن مايوس ٿي ويندو ھو. اسڪول ۾ استاد جو مسلسل ڇڙٻون ڏيڻ ڪري ٿامس اسڪول ۾ ٽي مھينا مس ٽڪيو، استاد اھو چئي ٿامس ايلوا ايڊيسن کي اسڪول مان ٻاھر ڪڍي ڇڏيو تہ ھي ٻار ” بي وقوف“ آھي جڏھن ھن اھو ماءَ کي ٻڌايو تہ ماءُ هن جي پيءُ سان صلاح مشھورو ڪري ھن کي پاڻ ڇھ سال تائين پڙھائڻ شروع ڪيو جتي هو ڪيترائي اهڙا سوال ڪندو هو جنهن کي ماء ۽ پٽ گڏجي ڳولندا هئا. ايترو سائنس جي پڙهائي ۾ مشغول ٿي ويو جو پنهنجي 10 سالگره جي ڪجهه ڏينهن کان پوءِ هن کي رچرڊ گرين پارڪر جي ڪتاب "اسڪول آف نيچرل فلاسفي جو هڪڙو جلد" ملي ويو هو. هن ڪتاب ذريعي ٿامس ايلوا ايڊيسن سائنس خاص طور تي علم ڪيميا جي علم سان واقف ٿيو. هن ڪتاب م ڪيميا جي علم جو مختلف شيون پڙهي پنهنجي تجربيگاھ ٺاھڻ جي خواهش سندس گهر وارن جي اڳيان ظاهر ڪئي انهن هن کي موڪل ڏني. ٿامس ايلوا ايڊسن جو والد صاحب سائنس جا ڪتاب وٺي ھن کي پڙھڻ لاءِ ڏيندو ھو تہ جئين جيڪي سوال سائنسي جي حوالي سان ھن جي دماغ ۾ اڀري رھيا آھن اھي انھن سائنسي ڪتاب وسيلي مھيا ٿي سگھن ۽ ٿامس ڪتاب پڙھي پنھنجي والد صاحب کي خلاصو ٻڌائيندو ھو تہ جئين ڪھڙي شيءِ ان ڪتاب مان ھن حاصل ڪئي. جڏھن ھي خلاصو ٻڌائي پورو ڪندو ھو تہ ھن کي ھن جو والد صاحب ان جي بدلي ۾ خرچي ڏيندو ھو تہ جئين سندس پٽ جو اڃا بہ ڪتابن پڙھڻ ۾ چاھ وڌي. ائين ٿامس ايلوا ايڊيسن پنھنجي بنيادي تعليم سندس گھر م پنھنجي پيءِ ۽ ماءُ کان حاصل ڪئي. ھن جي اسڪول جي تعليم صرف ٽي مھينا ھئي.
ٻارانھن سالن جي عمر ۾ 1859 ڌاري پنھنجي پيءِ ۽ ماءٌ کان اھو بھانو ڪيو تہ پورٽ ھورون جي لائبريري م جيڪي ڪتاب آھن اھي مون پڙھي ڇڏيا آھن ھاڻي آئون وڌيڪ سائنس جا ڪتاب پڙھڻ لاءِ ڊاٽراءِ جي پبلڪ لائبري ويندس جنھن جي ڪري مونکي ريل ۾ مٺائي ۽ ٻيون کاڌي جون شيون وڪڻيون پونديون جنھن سان نہ صرف منهنجو خرچو بہ نڪرندو پيو پر اوھان کي ھڪ ڊالر روزانو ڏيندس. اتي ريل واري کاتي سان ھن جي اھڙي دوستي ٿي جو سگريٽ ڇڪڻ واري دٻي ۾ ھن پنھنجي ليباٽري قائم ڪري ڇڏي جتي ھر اڌ ڪلاڪ ريل جي دٻن مان چڪر ڏيڻ کانپوءِ اتي ٺاھيل ليباٽري ۾ پيو تجربا ڪندو ھو. ان سان گڏوگڏ اخبارون بہ کپائيندو ھو ۽ ڪاروبار وڌائڻ لاءِ سندس والد جي ٻني مان ڀاڄيون ۽ ميوا بہ کڻي ويندو ھو. اسٽيشن تي اخبار ۾ جيڪي خبرون ھونديون اھي تار ذريعي اڳ ۾ بورڊ تي لکرائي ڇڏيندو ھو جئين ريل اسٽيشن تي پھچندي ھئي ائين اخبار وٺڻ وارن جو قطارون لڳي وينديون ھيون. ايئن ئي اخبار وڌيڪ وڪرو ٿيڻ ڪري هن ھڪ پراڻي پريس وٺي پاڻ پنھنجي اخبار جو رپوٽر، ايڊيٽر، ڇاپيندڙ ۽ وڪرو ڪندڙ ٿي ويو جنھن مان ھن جھجھو پسئو ڪمايو. ھڪ دفعي ريل واري تجريگاھ ۾ ريل جو موڙ م جھٽڪو اچڻ ڪري ٿامس ايلوا ايڊيسن جي ھٿ مان فاسفورس ھيٺ ڪري پيو ان کي باھ لڳي پئي. ھن ڪوٽ سان ھوا ھڻي باھ وسائڻ جي ڪوشش ڪئي پر اڌ ڪوٽ سڙي ويو باھ نہ وسامي. نيٺ ھن دانھون ڪيون ڪنڊڪٽر آيو ان باھ کي وسائي ۽ اڳي اسٽيشن تي اھو چئي لاھي ڇڏيو تہ تون منھنجي ريل کي اڃا وڌيڪ نقصان ڏيندي.
1868 ڌاري ھن اليڪٽرڪ ووٽ ريڪارڊر ايجاد ڪئي جنھن جي رجسٽريشن 1869 ۾ ڪرائي ھي ان کي وڪڻڻ لاءِ واشنگٽن ھليو ويو. اتي پارلامينٽ جي نمائدن اھو چئي ٿامس ايلوا ايڊيسن کي مايوس ڪري ڇڏيو تہ اسين نٿا چاھيون تہ پارلامينٽ ۾ هي مشين استعمال ڪري اسان جو ووٽ ٻيو ڪو ڏسي. ھن جي پھرين ايجاد مالي حساب سان ناڪام ثابت ٿي. ھاڻي ھن وڌيڪ ٽليگراف واري ايجاد ڌيان ڏنو. ٽليگراف سان گڏوگڏ ھن اسٽاڪ ٽريڪر ايجاد ڪئي اسٽاڪ ايڪسچينگ جي اندر ڪم ڏيندي ھئي. جئين ھن جي سائنس جي تجربن ۾ دلچسپي وڌندي وئي ائين ھن جي ھاڪ ھر ھنڌ ھورڻ لڳي. 1870 ع ڌاري گولڊ ائنڊ اسٽاڪ ٽليگراف ڪمپني جي صدر جنرل مارشل ليفرٽس ٿامس ايلوا ايڊيس کي عرض ڪيو تہ ان جي ڪمپني جي اسٽاڪ ٽريڪر مشين ۾ مناسب رودوبدل ڪري وڌيڪ ڪارآمد بڻائي ڏي. ھن کي ان جو معاوضو 30 ھزار ڊالر مليو ھن صرف 3 ھزار ڊالر جو سوچيو ھو پر ھيترا پسئا جڏھن ھن وٽ آيا تڏھن ھن کي ننڊ بہ نہ اچي متان ڪير پئسا چوري نہ ڪري وڃي. صبح جو ان ڊپ جي ڪري پسئا بينڪ ۾ جمع ڪرائي آيو.
1871 ع ۾ والدہ جي مرڻ کانپوءِ، ھن سورھن سالن جي ڇوڪري اسٽل ويل مِري سان شادي ڪئي جنھن مان ھن کي ھڪ ڇوڪريءِ ڄائي جنھن جو نالو ميرين رکيو ويو، ان کانپوءِ ھن کي ھڪ ڇوڪرو ڄائو جنھن جو نالو ٿامس جونيئر رکيو ويو. اسٽل ويل مِري جي مرڻ کانپوءِ ٿامس ايلوا ايڊيسن ٻي شادي ڪئي جنھن مان ھن کي ٽي ٻار ٿيا. 24 ڊسمبر 1877 ع ۾ ھن ڪيترين ئي سالن جي تجربي کانپوءِ ھڪ مشين ايجاد جيڪو آواز ريڪارڊ ڪندي ھئي جنھن جو ھن ”فونوگرام“ نالو رکيو. ھن ٻيون بہ ننڍيون وڏيون ڪيتريون ئي ايجادون ڪيون جنھن م بجلي پار ڪرائيندڙ تار، ٽائيپ رائٽر ۾ ردوبدل، تار جو پيغام ھڪ ريل ٻي ريل تائين بغير تار جي پھچائڻ، رول ڪميرا فلم لاءِ، چاڪليٽ لاءِ پني ۽ ٻي مھاڀاري جنگ دوران آمريڪي بحري فوج توڙي هوائي فوج لاءِ نيون شيون . ھن جي وڏي ۾ وڏي ايجاد جنهن ھن کي سڄي دنيا مشھور ڪيو ۽ ھُل مچايو اھو بلب جي ايجاد آھي. 21 آڪٽوبر 1879 ع ٿامس ايلوا ايڊيسن وليم واليس جي اڳ م ڪيل بلب واري ايجاد کي نئي سر عملي جامو پھرايو جيڪو ھن کان سستو، پائيدار ۽ وڌيڪ روشني ڏيندڙ ھو. پھرين 19 ھين صدي م وليم واليس ليمپ تي تجربو ڪيو جيڪو روشني صرف ڪجھ ڪلاڪ ڏيندو ھو ان م آواز وڌيڪ ٿيندا ھئا ۽ ٻرڻ کانپوءِ بدبوءِ ايندي ھئي جنھن ڪري اوزار ھر ڪلاڪ تي تبديل ڪرڻا پوندا ھئا. 21 آڪٽوبر 1910 ع ۾ روشني جي 36 سالگرھ جي موقعي تي يوم ايڊيسن ”ايڊيسن جو ڏھاڙو“ ملھايو ويو. 21 آڪٽوبر 1929 ع ۾ روشني 50 سالگرہ ”جوبلي“ ملھائي وئي. ٿامس ايلوا ايڊيسن سادي قسم جو ماڻھو ھو جڏھن بلب جي ايجاد واري جوبلي جي وقت ھن کان پڇيو ويو تہ کاڌي م ڪھڙي شيءِ پسند آھي ھن چيو ”سڀڪھ“ ۽ سندس دوست ھينري فورڊ جنھن گيس تي ھلندڙ ڪاري ايجاد ڪئي ھئي ان کي ھن تنبيہ ڪئي تہ ھي بہ ان خاني ۾ ”سڀڪجھ“ لکي. ايتري شھرت ماڻڻ جي ڪري ماڻھن سان ائين سادگي ۽ عاجزي سان ملندو ھو جھڙوڪر ھن ڪجھ بہ حاصل نہ ڪيو ھجي. آخرڪار انسان جي بلب واري ضرورت پوري ڪري سڄي دنيا کي روشن ڪري، پاڻ 11 آڪٽوبر 1931 ۾ 84 سال 8 مھينن جي عمر م وفات ڪيائين. ٿامس ايلوا ايڊيسن جو نالو پوري دنيا ۾ بلب جي ايجاد جي ڪري مشھور آھي.
روزانو حلال پاڪستان اخبار 27/09/2024
ھفتيوار ميگزين سنڌ واسي حيدرآباد 22/09/2024
