07/10/2025
حيدر بخش جتوئي 7 آڪٽوبر 1901ع تي لاڙڪاڻي ضلعي جي ڳوٺ بَکوديرو (ويجهو موئن جي دڙو) ۾ جنم ورتو. ننڍپڻ کان ئي پڙهائيءَ ۾ شاندار، ذهن تيز ۽ نظم و ادب سان لاڳاپيل هو. 1918ع ۾ سنڌ جي پرتدرج ورنيڪيولر امتحان ۾ پهريون نمبر آندو ۽ 1923ع ۾ بمبئي يونيورسٽي کان ميٽرڪ ۾ پهرين پوزيشن حاصل ڪئي. ڊي. جِي. سائنس ڪاليج ڪراچي مان ادب ۾ آنرز حاصل ڪيا ۽ فارسيءَ ۾ امتيازي نمبراڻي سان نمايان ٿيو. شاگرديءَ دوران ئي هن شاعرانه ذوق ڏيکاريو ۽ پنهنجي نظم “ڪاليج ڪبوتر” سان پروگرامن ۾ ڌيان ڇڪايو.
حيدر بخش جتوئي تعليمي ۽ فڪري انسان هو، پر سندس دل هميشه هارين جي تڪليف ۽ زميندار نظام جي بيٺل تشدد تي ڌڙڪندي رهي. جڏهن هن ڏٺو ته سنڌ جا هاري استحصال، بي زميني، جبري لابارو ۽ بي روزگاريءَ سان تڙپندا پيا وڃن، ته هن پنهنجو سرڪاري رستو ڇڏي انقلابي عوامي تحريڪ کي اپنائڻ جو فيصلو ڪيو.
1930ع جي ڏهاڪي ۾ ٺهيل سنڌ هاري ڪميٽي جي قيادت جلد ئي حيدر بخش جتوئي جي هٿن ۾ آئي. هن تحريڪ کي هڪ مضبوط نظم سان اڳتي وڌايو ۽ هارين ۾ شعور، گڏيل تنظيم ۽ تحفظ جو احساس پيدا ڪيو. هن نعري کي سڄي سنڌ ۾ مشهور ڪيو:
"جو کيري ڪري، سو کائي!"
(He who tills, has the right to eat.)
حيدر بخش جتوئي جي قيادت ۾ هاري ڪميٽي هزارين هارين کي گڏ ڪري ڪراچي تائين آئي، سنڌ اسمبلي جو گهيرو ڪيو ۽ عوامي دٻاءَ هيٺ صوبائي حڪومت کي هارين جا حق ڏيندڙ قانون آڻڻ تي راضي ڪيو. هن جدوجهد جي نتيجي ۾ سنڌ ٽيننسي ايڪٽ 1950ع جهڙو اهم قانون آيو، جنهن هارين کي ڪجهه قانوني تحفظ ۽ حصي جي ضمانت ڏني — جيتوڻيڪ ان جي عملدرآمد ۾ خاميون رهنديون رهن، پر اهو سنڌ جي زرعي سياست ۾ هڪ تاريخي سنگ ميل ثابت ٿيو.
1955ع ۾ جڏهن ون يونٽ پاليسي ذريعي سنڌ کي وسطي سياسي حجم ۾ ضم ڪيو ويو، ته حيدر بخش جتوئي، مرڪزي مرڪزي پاليسي جي خلاف نه صرف هارين جي طبقاتي جدوجهد جاري رکي، پر سنڌ جي قومي خودمختياريءَ ۽ ثقافتي سڃاڻپ جا آواز پڻ بلند ڪيا. هن چيو:
"سنڌ جي زمين کي ون يونٽ ڪري سگهو ٿا، پر سنڌ جي شعور کي ڪڏهن به نه."
حيدر بخش جتوئي نه صرف سياسي اڳواڻ هو، پر هڪ شاعر، اديب ۽ فڪري استاد به هو. سندس تقريرون، مضمون ۽ نظم عوام جي دلين ۾ انقلاب ۽ خود اعتمادي جا نشان ڇڏي ويا. هن جو اندازِ بيان سادو، عوامي ۽ بي باڪ هو — هر ٻوليءَ جي انسان لاءِ سمجهه ۾ ايندڙ. هن جي زندگيءَ جو مقصد واضح هو: زمين تي ڪم ڪندڙ انسانن کي سندن جائز حق ڏيارڻ ، انهن جي عزت ۽ مرتبي کي بحال ڪرڻ.
حيدر بخش جتوئي جي جدوجهد جي بدولت سنڌ جي هارين ۾ هڪ نئون سياسي شعور پيدا ٿيو — جيڪو بعد ۾ ٻين تحريڪن، حقن جي جدوجهدن ۽ قومي آواز جو بنياد جو سبب بڻيو. جيتوڻيڪ هو 21 مئي 1970ع تي حيدرآباد ۾ لاڏاڻو ڪيو، پر سندس فڪري ۽ عملي ورثو زنده آهي. سنڌ جي ڳوٺن ۾ اڄ به جتوئي جي تقريرن جا حوالا ملن ٿا، سندس نظم پڙهيا وڃن ٿا ۽ سندس نعرو هر احتجاج ۾ گونجي ٿو.
حيدر بخش جتوئي جو پيغام سڌو ۽ لازوال آهي: انصاف، زميندارن جي استحصال خلاف جدوجهد، ۽ عوامي خوداراديت۔ هي پيغام اڄ جي سنڌ جي نوجوانن، مزدورن ۽ هارين لاءِ مشعل راهه آهي.