19/08/2025
๐
ฆ๐
๐
ร ๐
๐
๐
รณ๐
๐
๐
๐
-๐
รณ๐
๐
๐
๐
ni Virgilio S. Almario
๐๐ก๐ ๐ง๐๐ ๐๐ช๐ฬ ๐ก๐ข๐ข๐ก ๐๐ฌ ๐ ๐๐๐๐ก๐๐๐ช๐
SA NOBELANG ๐ผ๐ฃ๐ ๐๐ช๐ก๐ฬ๐ฃ๐ ๐๐๐ข๐๐ฌ๐ฬ ay may bida na malayร ng mag-isip at kumilos, kayรข mapagkakamalan mong mayabang at walรขng pakikisรกma. Gรกling siyรก sa US at waring nasagap niya roon ang kamulatang Kano at kontra tradisyonal na bรบhay at mga kaugalian sa inuwiang nayon. Nakatakda siyรกng dumanas ng pighati at kayรข siyรก ang tinutukoy na โhulรญng timawร โ sa pamagat.
Bakit โ๐๐ถ๐บ๐ฎ๐๐ฎฬโ? Hindi naman siyรก matakaw o sakim. Walรข siyรกng ninakaw na pagkain o ari-arian. Dahil ganoon ang ibig sabihin ng โtimawร โ sa ating panahonโisang tรกo na dahop sa makakain o kinabubuwisitan ng komunidad dahil napakalakas kumain kahit nakikikain lang.
Ngunit sa panahong kรณpong-kรณpong, hindi tulad ngayon ang ibig sabihin ng โtimawร .โ Sang-ayon sa ilang historyan, ang timawร (o ๐๐ถ๐บ๐ฎฬ๐ด๐๐ฎ sa ibรกng ulat) ay isang kagรกlang-gรกlang na miyembro ng balangay. Hindi siyรก maralita, lalong hindi siyรก pakaรญnin. Sa isang libro, tinawag siyรกng โ๐ณ๐ฟ๐ฒ๐ฒ๐บ๐ฎ๐ปโ sa Ingles at bagaman nakapailalim sa kapangyarihan ng datu ay hindi alipin o oripun. Sa ibรกng ulat, sinasabi na katulad siyรก ng โ๐บ๐ฎ๐ต๐ฎ๐ฟ๐น๐ถ๐ธ๐ฎโ at โ๐บ๐ฎ๐ด๐ถ๐ป๐ผ๐ผโ sa lipunan. May sarili siyรกng tahanan at pamilya; bagaman kailangang maglingkod sa hukbo ng datu kung kailanganin siyรก sa digmaan at pangangayaw.
Kayรข nang sakupin ang Filipinas ng mga Espaรฑol, itinuring na parang malayร ng mamamayan ang timawร . Sapagkat walรขng salitรข sa Tagalog, Bisaya, at ibang pangunahing wika na katumbas ng โlayร โ (kalayร an at malayร ), ginรกmit itong pantumbas sa โ๐น๐ถ๐ฏ๐ฒ๐ฟ๐๐ฎ๐ฑโ ng Espaรฑol o freedom ng Ingles. Hanggang noong ika-19 ay may ganoong tungkulin ang salitรขng โtimawร .โ Sa pasyon, ang ๐ฟ๐ฒ๐ฑ๐ฒ๐ป๐ฐ๐ถ๐ผ๐ปโpaglayร o pagsagip sa kasalanan ng tรกoโay malimit isรกling โpagkatimawร โ o โpagkamaharlika.โ Sa isang tula ni ๐ .๐. ๐ฑ๐ฒ๐น ๐ฃ๐ถ๐น๐ฎ๐ฟ tungkol sa paglayร ng mga Filipino sa kamay ng mga Espaรฑol ay ginamit pa niya ang โtimawร โ:
Ualang ๐ป๐ฎ๐๐ถ๐บ๐ฎ๐๐ฎ sa pagca dohagui,
Na di namuhunan ng pamamayani
Kun hindi mo kayang frayleโy ma iuaksi
Magtiis ka, irog, da palad mong imbi.
Ika-70 saknong ito ng mahabร ng โSagot nang Espaรฑa sa Hibik nang Filipinasโ at kunwaโy nagsasalitรข ang Inang Espaรฑa sa anak na Filipinas kung bakit hindi nitรณ matulungang lumayร ang kolonya. Kailangan daw ang Filipinas mismo ang kumilos para makawalรข sa pagkaalipin. Gayunman, si M.H. del Pilar din ang isa sa unang gumamit ng salitรขng โlayร โ noong 1886 nang isรกlin niya ang sanaysay na โAmor Patrioโ ni Rizal at ilathala sa ๐๐ถ๐ฎ๐ฟ๐ถ๐ผ๐ป๐ด ๐ง๐ฎ๐ด๐ฎ๐น๐ผ๐ด. Ito ang ugat ng pagbabandila sa โkalayร anโ bilang pangunahing mithiin ng Katipunan.
Ngunit sa panahong iyon ay nagbabago na rin ang kabuluhan ng salitรขng โtimawร .โ Mula sa isang kagรกlang-gรกlang ay naging busabos ang uring timawa sa panahon ng kolonyalismo. Paano nangyari iyon? Ayon din sa ilang historyan, nang alisan ng kapangyarihan ang mga datu sa balangay ay nawalan din ng silbi ang mga timawร . Nawalan silรก ng paglilingkuran at sa gayoโy nawalรข din sa pagkupkop at pangangalaga ng datu. Anupaโt marami sa mga timawร ang naging pakainin sa nayon at naging palaboy. Sa gayon, lumaganap ang kahulugan ng timawa bรญlang matakaw.
Ang timawร ay maituturing nating isa sa biktima ng pagbabagong dulot ng kolonyalismo sa sinaunang lipunan ng mga Filipino. Nagbago ang kahulugan ng tawag sa timawร sa ating wika dahil sa naturang naganap na pagbabagong pampolitika sa lipunan.
Ferndale Homes
26 Hulyo 2025