Araling Panlipunan - Grade Five

𝗧𝗛𝗘 𝗔.𝗗. 𝗜𝗡 𝗧𝗛𝗘 𝗖𝗔𝗟𝗘𝗡𝗗𝗔𝗥 𝗗𝗢𝗘𝗦 𝗡𝗢𝗧 𝗠𝗘𝗔𝗡 ‘𝗔𝗙𝗧𝗘𝗥 𝗗𝗘𝗔𝗧𝗛’

Kadalasang napagkakamalan na ang A.D. sa kalendaryo ay “after death” ni Hesus, ngunit iba ang kahulugan nito. Alamin!

Ayon sa geology, higit 4.54 na bilyong taon na ang ating mundo, pero bakit nga ba nasa taong 2026 pa lang tayo ngayon? Ito ay dahil sa pinagbasehan ng kalendaryo natin.

Sa pagkakalendaryo na inilunsad ng monghe na si Dionysius Exiguus noong taong 525, inilista niya ang mga taon base sa sinasabing taon ng kapanganakan ni Kristo at tinawag ang panahong ito na '𝗮𝗻𝗻𝗼 𝗗𝗼𝗺𝗶𝗻𝗶' (𝗔𝗗) na salitang Latin na nangangahulugan na 'taon ng Panginoon' (in the year of the Lord).

Ang basehan ni Exiguus ay ginamit ng iba't ibang mga personalidad sa Europe hanggang sa ito ay hanguin na rin sa Gregorian Calendar na inilunsad ng Santo Papa na si Gregory XIII noong 1582.

Kinalaunan, ginamit na rin ang Ingles na BC (Before Christ) upang tukuyin ang mga taon bago ang kapanganakan ni Kristo.

Mula pa noong ika-9 na siglo sa China, naka-detalye na ang buong lahi ni Domingo Lam-Co, ang great-great-grandfather ni Francisco Mercado (ama ni Jose Rizal).

Si Domingo ay anak ng mga Chinese immigrants sa Pilipinas noong 1600s. Ang kanyang mga magulang ay sina Cua Siong Co at Zun-Nio Nio. Ang linya ng kanyang lahi na mula sa amang si Cong-You Ke, na anak ni Cai-Jin Ke, na anak ni Cai King Ke, na anak ni He-Fu Ke, na anak ni Bo-Xia Ke, na anak ni Jion Zuo Ke, na anak ni Hui Ke, na anak ni Hong Ke ng Fukien, China, at nagpapatuloy pa ang iba pang mga pangalan sa kanilang linya.

Napangasawa ni Domingo Lam-Co ang Ines dela Rosa, isang Fil-Chinese. Isa sa kanilang mga anak ay si Francisco Mercado, na napangasawa si Cirilia Bernarda Vargas Monica, at sila ang mga magulang ni Juan Mercado.

Napangasawa naman ni Juan si Cirilia Alejandro, at sila ang mga magulang ni Francisco (Ricial) Mercado, na asawa ni Teodora Alonso Realonda.

Si Teodora ay anak nina Lorenzo Alberto Alonso at Brigida de Quintos, na hindi kasal. Mula kay Brigida, ang kanyang mga magulang ay sina Manuel Quintos at Regina Ursua, na parehong may lahing Spanish mestizo. Ang kanilang mga anak ay sina Eugenio Ursua at Benigna Ochua.

Dahil sa pinaghalong lahi na ito, ang lahi ni Jose Rizal at ng kanyang mga kapatid ay tinatayang:
• 40.625% Filipino
• 40.625% Chinese
• 10.9375% Spanish
• 6.25% Malaysian
• 1.5625% Japanese

Dalawampu’t tatlong (23) taong gulang si Teodora Alonso at tatlumpu’t dalawa (32) naman si Francisco Mercado nang isilang ang kanilang panganay na anak na si Saturnina Mercado noong 1850. Sumunod na isinilang si Paciano Mercado noong 1851, at makalipas ang isang taon, noong 1852, ipinanganak ang ikatlong anak nila na si Narcisa Mercado.

Matapos ang halos tatlong taong pahinga upang alagaan ang kanilang unang tatlong anak, muling nanganak si Teodora noong 1855, isinilang ang kanilang ikaapat na anak na si Olympia Mercado. Sa panahong ito, 28 taong gulang si Teodora at 37 taong gulang na si Francisco. Makalipas ang humigit-kumulang isang taon at kalahati, isinilang ang kanilang ikalimang anak na si Lucia Mercado.

Pagkaraan ng dalawang taon, isinilang ang ika-anim nilang anak na si Maria Mercado. Sinundan ito ng kapanganakan ng kanilang ikapitong anak, si Jose Protacio Rizal Mercado y Alonso Realonda, noong Hunyo 19, 1861, panahon kung saan 34 na taong gulang na si Teodora at 43 na taong gulang naman si Francisco.

Ilang buwan lamang matapos isilang si Jose, muling nagbuntis si Teodora at ipinanganak ang kanilang ikawalong anak na si Concepcion Mercado, na pumanaw sa murang edad na tatlong taon.

Matapos ang tatlong taon, isinilang ang ika-siyam na anak na si Josefa Mercado noong 1865. Noong 1868, ipinanganak ang ikasampung anak na si Trinidad Mercado. Ang bunso at huling anak ng mag-asawa ay si Soledad Mercado, na isinilang noong 1870, panahong 43 taong gulang na si Teodora at 52 na taong gulang si Francisco.

Noong 1887, namatay si Olympia Mercado sa panganganak, dahilan upang siyam na lamang ang buhay sa magkakapatid. Naging walo na lamang sila nang bitayin ng mga Kastila si Jose Rizal noong 1896.

Nabalo si Teodora Alonso noong 1898 nang pumanaw si Francisco Mercado sa edad na 80, kasabay ng taong idineklara ang kalayaan ng Pilipinas mula sa Espanya. Makalipas ang labintatlong taon, pumanaw na din si Teodora noong 1911 sa edad na 84. Sa panahong ito, walo na lamang ang natitirang magkakapatid na Rizal.

Sa panahon ng pananakop ng mga Amerikano, pumanaw sina:
• Saturnina (1913)
• Lucia (1919)
• Soledad (1929)
• Paciano (1930)
• Narcisa (1939)

Sa panahon naman ng pananakop ng mga Hapones, pumanaw sina:
• Maria (1945)
• Josefa (1945)

Ang huling nabuhay sa magkakapatid ay si Trinidad Mercado, na pumanaw noong 1951 sa edad na 83.

Walang naipagpatuloy na linya ng pamilya mula kina Trinidad, at Josefa, sapagkat hindi sila nag-asawa. Bagama’t nagkaroon ng anak si Jose Rizal kay Josephine Bracken, ito ay namatay agad dahil kulang sa buwan, kaya’t walang naiwang magmana ng 'Mercado'.

Ang angkan ng pamilya Rizal ay ipinagpatuloy sa pamamagitan ng:

• Mga Hidalgo – mula sa linya ni Saturnina
• Mga Decena-Lopez - mula sa anak ni Paciano (Emiliana)
• Mga Lopez – mula sa linya ni Narcisa
• Mga Ubaldo – mula sa linya ni Olympia
• Mga Herbosa – mula sa linya ni Lucia
• Mga Cruz – mula sa linya ni Maria
• Mga Quintero – mula sa linya ni Soledad

Bakit nga ba sila naging Rizal?

Dahil ang dating pangalan ni Francisco Mercado ay Ricial Mercado, nang pinayagan muli itong gamitin ang 'Francisco' bilang First name alinsunod sa utos ng gobyerno, dito na s'ya nakilala mula noon.

Bumalik na lamang ang pangalang ito bilang pamalit sa 'Mercado' nang mag-aral si Jose Rizal. Itinago ang kanyang pagkakakilanlan noon sa dahilang ang kanyang pamilya ay mainit sa mata ng mga Kastila, ang kanyang kuya Paciano ay malapit sa tatlong paring martir ng ginarote dahil sa bintang na pag-aalsa.

Mula noon, naiduktong na ng bawat miyembro ng Mercado ang 'Rizal' sa kanilang mga buong pangalan sa mga papeles matapos ang 1898, bilang pagkilala sa nagawa ni Jose Rizal na may kapita-pitagang pangalan sa ating kasaysayan.

Selfie baka n'yo? Nagawa na ito ni Jose Rizal noon pang 1877, isa sa assignment n'ya noon sa Ateneo na iguhit ang sarili mula sa salamin gamit ang lapis.

Bilang paggunita sa World Teachers' Month naririto muli ang isang natatanging g**o sa kasaysayan ng Pilipinas.

Ito si Teodoro Asedillo. Isa siyang g**o, labor leader at rebolusyonaryo. Sa kabila ng pagbabawal noong Panahon ng Amerikano sa paggamit ng Wikang Filipino bilang medium ng pagtuturo, patuloy siyang nagturo gamit ang nasabing wika. Dahil doon ay tinugis siya at siya naman ay napilitang mamundok sa kabundukan ng Sierra Madre. Matapos ang mahaba-habang panahon ng pakikibaka, siya ay nahuli at napatay ng Philippine Constabulary.

Ang kanyang buhay ay isinapelikula na pinagbidahan ng maalamat na aktor na si Fernando Poe Jr. Ang kanyang pagganap sa nasabing pelikula ay nagbigay daan upang makamit ni FPJ ang Best Actor Award sa FAMAS.

"Kayong mga tao ang batis, ang ilog at ang dagat. Ako ay ang isda. Paano ako mabubuhay kung wala kayo?"

-Teodoro Asedillo