26/08/2025
𝐒𝐢 𝐌𝐚𝐦𝐚𝐥𝐮: 𝐁𝐚𝐲𝐚𝐧𝐢 𝐧𝐠 𝐊𝐚𝐭𝐮𝐭𝐮𝐛𝐨𝐧𝐠 𝐏𝐚𝐦𝐚𝐲𝐚𝐧𝐚𝐧
Sa isang malayong panahon, bago dumating ang mga banyaga at bago pa mabago ang mukha ng Mindanao; bago pa pumasok ang Islam noong ika-12 hanggang ika-15 siglo, bago dalhin ng mga Kastila ang Kristiyanismo, bago ipakilala ng mga Amerikano ang mga pananampalatayang Ebanghelikal, at bago pa man maitatag ang Sultanato, Bangsamoro at ang mismong Republika ng Pilipinas namuhay na ang mga katutubo sa kanilang sariling kaayusan, pananampalataya, at kultura.
may isang pinunong kinikilala ng kanyang mga tao sa kabundukan at kapatagan. Siya ay si Mamalu, isang taong nakaugat ang pagkatao sa lupaing kanyang pinagmulan, sa Fusaka Ingëd na nagbigay ng pagkain, sa ilog na pinagmumulan ng buhay, at sa kalangitan na kanyang sinasamba o ritwal bilang tahanan ng mga espiritu ng kalikasan. Bata pa lamang siya ay kilala na sa kanyang katatagan at malasakit sa kanyang mga kasama. Hindi lamang siya isang pinuno; siya’y isang ama ng tradisyon, tagapangalaga ng kultura, at tagapagtanggol ng karapatan ng kanyang mga tao sa kanyang kumunidad.
Dumating ang araw na ang kanilang pamayanan ay nakatagpo ng bagong pananampalataya na dinala ng isang dakilang dayuhan, si Shariff Kabunsuan. Kasama ng kanyang mga tauhan, ipinangaral niya ang relihiyon ng Islam sa mga pook ng Mindanao. Ang kanyang mga aral ay nakatawag ng pansin sa maraming tao, kabilang na ang kapatid ni Mamalu na si Tabunaway, na buong puso itong tinanggap. Ngunit si Mamalu ay nag-isip nang malalim, hindi lamang para sa sarili kundi para sa kanyang buong pamayanan. Batid niyang ang bagong pananampalataya ay maaaring magdala ng pagbabago, ngunit nakikita rin niyang maaaring mawala ang kanilang kinagisnang kaugalian, mga ritwal, at ugnayan sa kalikasan kung sila’y tatalikod sa kanilang sariling paniniwala.
Sa harap ng kanyang mga tao, buong tapang na nagsalita si Mamalu:
“𝘔𝘨𝘢 𝘬𝘢𝘴𝘢𝘮𝘢, 𝘥𝘶𝘮𝘢𝘵𝘪𝘯𝘨 𝘴𝘢 𝘢𝘵𝘪𝘯 𝘢𝘯𝘨 𝘪𝘴𝘢𝘯𝘨 𝘣𝘢𝘨𝘰𝘯𝘨 𝘭𝘢𝘯𝘥𝘢𝘴. 𝘚𝘶𝘣𝘢𝘭𝘪𝘵 𝘩𝘶𝘸𝘢𝘨 𝘯𝘢𝘵𝘪𝘯𝘨 𝘬𝘢𝘭𝘪𝘮𝘶𝘵𝘢𝘯 𝘯𝘢 𝘮𝘢𝘺𝘳𝘰𝘰𝘯 𝘵𝘢𝘺𝘰𝘯𝘨 𝘴𝘢𝘳𝘪𝘭𝘪𝘯𝘨 𝘭𝘢𝘯𝘥𝘢𝘴 𝘯𝘢 𝘮𝘪𝘯𝘢𝘯𝘢 𝘮𝘶𝘭𝘢 𝘱𝘢 𝘴𝘢 𝘢𝘵𝘪𝘯𝘨 𝘮𝘨𝘢 𝘯𝘪𝘯𝘶𝘯𝘰. 𝘈𝘯𝘨 𝘢𝘵𝘪𝘯𝘨 𝘮𝘨𝘢 𝘦𝘴𝘱𝘪𝘳𝘪𝘵𝘶 𝘢𝘵 𝘬𝘢𝘶𝘨𝘢𝘭𝘪𝘢𝘯 𝘢𝘯𝘨 𝘣𝘶𝘮𝘶𝘰 𝘴𝘢 𝘢𝘵𝘪𝘯𝘨 𝘱𝘢𝘨𝘬𝘢𝘵𝘢𝘰. 𝘒𝘶𝘯𝘨 𝘢𝘵𝘪𝘯𝘨 𝘪𝘪𝘸𝘢𝘯 𝘢𝘯𝘨 𝘭𝘢𝘩𝘢𝘵 𝘯𝘨 𝘪𝘵𝘰, 𝘴𝘪𝘯𝘰 𝘱𝘢 𝘵𝘢𝘺𝘰? 𝘈𝘯𝘰 𝘱𝘢 𝘢𝘯𝘨 𝘢𝘵𝘪𝘯𝘨 𝘮𝘢𝘨𝘪𝘨𝘪𝘯𝘨 𝘶𝘨𝘢𝘵? 𝘏𝘪𝘯𝘥𝘪 𝘢𝘬𝘰 𝘵𝘶𝘵𝘶𝘵𝘰𝘭 𝘴𝘢 𝘱𝘪𝘯𝘪𝘭𝘪𝘯𝘨 𝘭𝘢𝘯𝘥𝘢𝘴 𝘯𝘨 𝘪𝘣𝘢, 𝘯𝘨𝘶𝘯𝘪𝘵 𝘢𝘬𝘰 𝘢𝘵 𝘢𝘯𝘨 𝘢𝘬𝘪𝘯𝘨 𝘮𝘨𝘢 𝘬𝘢𝘴𝘢𝘮𝘢 𝘢𝘺 𝘮𝘢𝘯𝘢𝘯𝘢𝘵𝘪𝘭𝘪 𝘴𝘢 𝘢𝘵𝘪𝘯𝘨 𝘱𝘢𝘯𝘢𝘯𝘢𝘮𝘱𝘢𝘭𝘢𝘵𝘢𝘺𝘢, 𝘴𝘢 𝘢𝘵𝘪𝘯𝘨 𝘬𝘶𝘭𝘵𝘶𝘳𝘢, 𝘢𝘵 𝘴𝘢 𝘢𝘵𝘪𝘯𝘨 𝘬𝘢𝘨𝘶𝘣𝘢𝘵𝘢𝘯.”
Ang mga salitang ito ay hindi panawagan ng pagkakawatak-watak kundi ng paggalang at kapayapaan. Kaya’t sila ni Tabunaway ay nagkasundo. Si Tabunaway, kasama ng kanyang mga tao, ay bumaba sa kapatagan at nagpatuloy sa buhay bilang bahagi ng pamayanang Moro. Si Mamalu naman, kasama ng kanyang mga tauhan, ay umakyat sa kabundukan, dala ang lahat ng paniniwala at kaugalian ng kanilang mga ninuno. Doon, sa piling ng luntiang kagubatan at malinaw na mga ilog, ipinagpatuloy nila ang kanilang tradisyunal na pamumuhay pangingisda, pangangaso, pagtatanim, at higit sa lahat, ang pagbabantay sa kanilang kultura laban sa pagkalimot.
Mula noon, si Mamalu ay naging haligi ng katutubong identidad. Siya ay kinikilalang simbolo ng katatagan ng mga Lumad yaong mga piniling manatiling tapat sa kanilang pinagmulan sa kabila ng malalakas na alon ng pagbabago. Sa kanyang pamumuno, ipinakita niya na ang pagiging matapat sa sariling ugat ay hindi nangangahulugang pakikipaglaban laban sa iba, kundi isang paraan ng pagpapanatili ng dangal at sariling pagkatao.
Ang kwento ni Mamalu ay nagsilbing ilaw sa mga katutubong pamayanan hanggang ngayon. Siya ang paalala na ang kultura at lupaing ninuno ay yaman na hindi matutumbasan ng anumang panlabas na impluwensya. Siya ang patunay na ang kapayapaan ay maaaring mabuo sa pamamagitan ng pagkakaunawaan, at na ang tunay na kalayaan ay nagmumula sa pagtataguyod ng sariling pagkakakilanlan.
Hanggang sa kasalukuyan, binibigkas ng mga matatanda ang kanyang pangalan sa mga epiko at alamat. Sa tuwing may pagtitipon ng mga katutubo, muling binabalikan ang kasunduang ginawa niya upang mapanatili ang pagkakaunawaan sa kabila ng pagkakaiba.
Si Mamalu ay nananatiling buhay sa alaala ng kanyang mga anak at mga apo, at sa bawat pamayanang katutubo na patuloy na lumalaban para sa karapatan sa lupa, kultura, at sariling pamamahala.
