24/10/2015
Imaynapim chikchiwan qasawan wayrawan rikhurimurqanku
Chikchimantanwan, Qasamantawan, Wayramantawan.
Huk puna ayllupis huk ikma warmi kinsa wawantin tiyakuq kasqa. Kay warmiqa suchutaqsi kanpas, wawan waynakunapas ancha qillas, chayraykutaqsi ancha muchuypi kawsanku.
Chay ayllupiqa paray pacha tukukuchkanñachari, hinas kay suchu warmiqa maqt’ankunata nisqa:
- Wawakuna, liwa (chakra allpa) rakinakuysi kanqa, mana chakrayuqtaq rikukusunman, usqhay riychis liwa hap’ikuq – Nispas wawankunata liwaman kachan.
Kay waynakunaqa rinkus chakra allpa rakinakuyman. Chaymanpas p’unchawsi chayanku, warmasapakunamanqa ñawpaqtañas allin hawapi allpataqa rakisqaku.
Hina kaptinqa qhipallatañas kay waynakunaqa huk kinraypi purun allpata chaskikunku. Chaypiwanpas ayllu masin runakunaqa ninsi:
- Chay maqt’akunamanqa amapas allpata qusunmanchu, chaykunari llank’aqchu, purun allpataqa aswanchari sasachanqakupas – nispas rimarparinku.
Chay p’unchawmantapachas runaqa chakra llank’ayta qallarin, tutantinsi runaqa liwanta ichhun, ayninarikuspa, mink’arinakuspa; chaqmaypi q’usñirinkuraq. Chaytachari kay sapan warmiqa rikun, hinaspas maqt’ankunataqa nin:
- Wawaykuna hayk’aqkaman qalaywa hina wasillapi sirinkichis, imata mikhuspan kawsasun ninkichistaq, manachu chaqmapakuqpas, nuqanchispaq chaqmaqpas riwaqchis – nispas wawankunata phiñarin.
Kay maqt’ankunataqa manas pipas mink’akunkuchu, chayqa riqsinkuñachari riki qillakasqankuta. Chaypiwanpas kay mamaqa wawankunapaqsi mikhunata wayk’urqapun, t’inkatas khipunapi wataykapun hinaspas chaqmaqta kacharparin. Waynakunaqa iskay takllantin huk marunantin chakramansi puririnku. Ñanpis qilla maqt’akunaqa pukllaykunku, hinaspas p’unchawllaña liwa allpamanqa chayanku.
Qhipañataq chayqa allpapas sinchiña kapusqa, chaqmanapaqqa manas allinñachu kasqa, chayraykus kay maqt’akunaqa asllata chaqmarispa samasqakupacha, paykunamantaqa hallpaytachari riki ruwanku. Chaypis llakhi mikhunku, hinaspas rimanakunku:
- Yanqapaq chaqmachkanchis. ¡ima muhutan kaypi tarpusun!
- Upa hina llank’achkanchis, sinchi kasqapas, kallpaypas mana kapunñachu.
- Amaña ruwasunchu, pinchayqa sasa kasqa. Munaptiykichisqa ñuqa chaqmasaq, qankunataq mayqinkaqpas rap’aychis – nispa
Chaymantaqa manañas llank’ankuchu. Chaykamaqa chawpi p’unchawñas kapun, yarqasqachari kallankutaq, hinas; sullk’akaqta kukata aparichispa huk awichapa wasinman kachanku. Riruspas awichata nin:
- Awichay, kay kukachatan mikhuypaq mamay apachimuchkawan – nispas chay wasiman chayan. Awichaqa khuyapayaspa mikhunata qunsi.
Kay waynakunaqa pukllaykunkus chay chaqmaykuna qayllapi, hinaspas ch’isillaña wasinkuman kutiykunku:
- Chayqa mamay, hatuntan ch’isiyaq p’unchaw chaqmarqamuyku – nisparaqtaqsi mamankuta llullayukunku.
Mamankuqa sayk’usqa uyayuqta rikuspa allin mikhunatas qaraykun “wawaykunaqa allinta uywawanqa” nispa.
Unay p’unchawmantas kay suchu warmiqa wakmanta wawankunata nillantaq:
- Wawaykuna, chaqmasqaykichista q’asurqamuychis, kunanqa allpapas qhapyaraq kachkan, asllatawanqa ch’akirinqa hinaspaqa aswan sasa kanqa, tarpuy pachapiqa mikhunapas mana kanñachu, intipas anchata ruphamun, kallpapas pisi, hukpaqkama chapallurqamuychis – nispas wawankunata nin.
Chayta uyarispas waynakunaqa mamanta ninku:
- Ama llakikuychu mamay, chaqmasqaykuqa ima sumaq chapallusqañan – nispas yukaykunku.
Agosto killapis kay warmiqa wawankunata kamachin:
- Wawaykuna, Apukunaman haywaq rirquychis, t’inkata Allpa Mamaman kikin chakrapi haywarimuychis. Allinta kanankichis, Apukunamanta mañakunkuchis, paqtataq mana mikhunayuq ima qhipasunman – nispas ch’allakuqta wawankunataqa kachan.
Kay qilla maqt’akunaqa yapamantas pukllaykullankutaq, ñanpis waqachinakunku, hinaspas sayk’usqa uyantin wasinkuman kutinku. Mamanqa ninsi:
- Wawaykunaqa allinta uywawanqa – nispas ancha kusisqa kachkan.
Mikhuychari kay warmipa wasinpiqa pisin, hinas wawankunata llank’apakuqta kachan, maqt’akunaqa rinkus, ichaqa manas pitapas yanapankuchu. Llank’ana kachkaqtinpas manas kay qilla waynakunataqa mink’akunkuchu, hinaspaqa purisqankupi pukllaspallas ch’isiyanku, mayupis challwapa qhipanta phawakachanku. Hinaspaqa tutayuqllataña wasinkuman kutiykunku.
- Mamay, manan imallatapas qumuwankuchu, aynallapaqmi yanapakamuchkayku – nispa.
Kay waynakunapa mamankuqa anchatas llakikun, pay kikinsi wanu rayku papa muhu rayku puchkapakuq q’ipichikun. Chay purimisqankunapiqa tarimunpunis imallatapas, chaywansi wawankunataqa uywan. Qhipamansi wawankunata nin:
- Waynakuna, wanuta chakraman astarquychis, kankantaqa k’upankichis – nispas maqt’akunataqa kacharparin.
Maqt’akunaqa rinkus, ichaqa huk q’ipi wanullatas ch’isiyaq p’unchaw apanku, chaytapas hich’aspa hich’aspa, pukllaspa pukllaspa.
Tarpuy killa chayamuptinsi kay mamaqa wakmanta wawankunata huñuspa kamachillantaq:
- Wawaykuna, qhiparquchkanchischuna, muhupas manan tarikunchu, kayllatapas tarpurqamuychis, allintapuni ruwankichis, Taytachamanta, Apukunamanta ima mañaykukuspa – nispas muhu papata kuraqkaqman q’ipiykuchin, chawpi kaqsi quqawata apan, chana kaqtaqsi t’inkata apan.
Kay waynakunaqa puklla pukllaspas chaqmay laymiman chayanku, chaypis sirinku. Huch’uy chaqmasqankuqa sinchis kapusqa, chaypiqa manas imatapas tarpunkuchu, aswanpas muhu papa apasqankutaqa wathiyarukunkus, puchunwantaqsi paykuna pura warak’anakunku, chayhinatas muhu papataqa tukurqunku, hinaspas ch’isinmanqa sayk’usqa uyantin wasinkuman ripunku. Mamankuqa allin mikhunatas maqt’akunamanqa qaraykun. Paykunaqa manas imatapas tarpunkuchu, manas Apukunamanpas t’inkataqa haywankuchu, quqawallatas qichunakuspa qichunakuspa mikhurqunku.
Kay suchu warmiqa qaylla wasikunatas yanapakuq rin, chaykunapi kallpakamusqallawansi wawankunata mikhuchin. Maqt’ankunataqa manas pipas munanchu, manataqsi mink’akunkumanpaschu. Chay purikusqankunapichari kay warmiqa wawankunapa ruwasqanta yachamun, hinas huk p’unchaw wawankunata nin:
- Wawaykuna manachuna allintachu puriykachankichis, manachuna imatapas allintachu ruwachkankichis, chaytaq llullakuwachkaqchis – nispas anyan.
- Manan llullakuykuchu, nuqaykuqa allintan llank’amuchkayku – nispas maqt’akuna ninku.
- Hinaqa, chakrataq qurawan pisiparquchkanman, wawaykuna rirquychis, ñawpaqtaqa qurarqunkichis, qhipamantaq hallmankichis – nispas maqt’akunata chakraman qatirparin.
Maqt’akunaqa manchasqa manchasqallas puririnku. Ñanpiña kaspataqsi kayhinata yuyaychanakunku:
- Wak runapa chakranta ankacharqukusun, chaytataq “kaymi llankasqayku” nispa mamanchisman apasun – ninsi kuraqkaq.
- Chakrataqa suwan allarqusqa nisun – ninsi chawpikaq maqt’aqa.
- Nuqaqa chiqaqta willasaq – ninsi sullk’akaqqa. Paytaqa maqayapunkus.
Kay maqt’akunaqa manas qurankupaschu, manas hallmankupaschu, manas kutipankupaschu. Pukllaspas ch’isiyanku. Tutayaymansi runakunapa allichaq papa yuranta aysarqunku, chaytataqsi mamankuman aparqunku.
Mamanku rikuspa nin:
- Kaywanqa kawsasaqkupunichari, allinpuni Taytachay, allinpuni Apukuna, wakcha wawaykikunata qhawaykuchkawankiku – nispas musuq papataqa qunquriykukuspa much’aykun, wakintataqsi waykurqun.
Kay killakunapiqa hatun yarqaysi chayqa, kikin warmis wawankunata nin:
- Nuqata chakraman aparquwaychis – nispa.
- Qan q’ipiytaqa manan atiykumanchu – ninkus wawankunaqa.
- ¿Mayqintaq chakranchisri? – nispas warmiqa tapukun.
- Chakranchisqa sut’in, mayqinchus llapanmanta aswan allin, chaymi – nikus llulla maqt’akunaqa.
Chay qhipamantas kay warmiqa wak runata mink’akuspa asnupi chaqnarquchikuspa chakraman rin. Chakra patapiqa allinkaq papatas ankachayta qallarin. Ñas huk q’ipitaña allarquchkaqtin, chayllamansi chakrayuq runa rikhuriramusqa. Paysi kay warmitaqa maqan.
- ¿Imanasunkitaq taytay? Nuqaqa wawaykunapa tarpusqan papatan allakuchkani – nispas warmiqa tupapakun.
- Yaw qilla warmi, chay qilla maqt’aykikunari hayk’aqtaq chakrata ruwarqan. Hamunku chaypas pukllaqlla hamunku – nispas musuq papa allasqantaqa qichun.
Kay sapan warmiqa sunqun ancha k’irisqas wasinta kutirin, chaypis wawankunata maqayta qallarin. Kuraqkaq churinpa chaki tullunta p’akirqun, chawpi kaqtas maqaspa ñawinta t’uqyarquchin, qhipa kaqtataqsi chukchanta t’irarqun. Qhipamanqa waqaspa chaka aychanta kuchukuspas wawankunapaq mikhunata wayk’upun. Chaytataqsi wawankunaman qaraykun. Chayta mikhurquspas kay waynakunaqa kayhinata rimanakunku.
- Chay millay runakunapuni kayhinata ruwachiwanchis. Kunanqa pichus maychus kanchis chayta riqsichikusun. Kunanqa llank’aq puririsun. Nuqa chikchi kasaq – Ninsi kuraqkaq.
- Chay runakuna huchayuq kayhina rikukunanchispaq, nuqaqa ñawsa kani, nuqaqa qasaman tukuspa ruwanayta ruwasaq – ninsi chawpi kaq.
- Nuqataq wayra kasaq. Umayqa q’ara, chayman rikch’akuqta chakrakunata phukurparisaq – ninsi chana kaq.
Hinatas kay kimsantin qilla waynakunaqa chayraq llank’ayta qallarinku. Chay p’unchawsi ch’isinmantapacha chikchiykun, llapa yurakunatas mast’arqun. Kuska tutamantanmantas qasaykun, llapa yurakunatas rupharqun. Pacha paqariymantaqsi wayra lliw raphikunata phukurparipun.
Chay ayllu runaqa mana chakrayuqsi rikukun. Chayqa chay waynakuna mana kuskachasqankumantas hatun muchuypi rikunku. Chay p’unchawmantas nuqanchispaqqa chikchi, qasa, wayra ima hatun llakikunata, hatun muchuykunata apamun. Chayqa chay qilla maqt’akuna mana allin uywaysisqanchismanta. Nispa Kuraq Runakuna rimakun.
Nonato Chiquimamani y Nancy Quispe. Algunas prácticas en la agricultura andina. En Dinámicas del descanso de la tierra en los Andes. (comp.) La Paz: ORSTOM- IBTA, 1994. pp. 73-88
