03/02/2023
Bienvenidos
Asociación de Docentes de Educación Intercultural Bilingue de la provincia de Canchis, Cusco, Peru
03/02/2023
Bienvenidos
Los días 29 y 30 de noviembre de este año la UMC evaluará en quechua y castellano a los niños de cuarto grado de las escuelas EIB. En el jurisdicción de la UGEL Canchis serán evaluadas las siguientes escuelas:
56030 de Sullca, Marangani
56071 de Quisini, Marangani
56084 de Patatinta, Tinta
56101 de Karwi, Pitumarca
56104 de Janchipacha, Pitumarca
56128 de Sausaya, Ch**ca
Según la RM Nº 069-2016-MINEDU, existen 193 docentes bilingues acreditados y 56 escuelas están registradas como EIB y reciben los bonos correspondientes. A que se debe estas inconsistencias? Se debe a negligencias o indiferencias?
Quieres diccionarios en quechua que puedas utilizar en tu computadora? Descarga de esta web el software y los diccionarioa. Hay muchos, de quechua, aymara y algunas otras lenguas originarias.
http://www.illa-a.org/wp/diccionarios/todos-los-diccionarios/
Todos los diccionarios | ILLA Hemos formateado varios diccionarios de lenguas nativas para publicar en el internet y/o funcionar en GoldenDict y StarDict, que son diccionarios electrónicos que funcionan en Windows, Linux, BSD y Mac OS. También, hemos ayudado desarrollar SimiDic, que es una aplicación de Android e iOS (iPhone/iPa...
Los padrones oficiales de escuelas EIB y docentes EIB acreditados para el año 2016 lo pueden descargar acá:
http://escale.minedu.gob.pe/rm036
RM Nº 036-2015-MINEDU - ESCALE - Unidad de Estadística Educativa Portal de la Unidad de Estadística Educativa del Ministerio de Educación del Perú
Kay munay harawichata ñawinchaykuychis
Pichus
Kawsayniy tukukuchkaptin,
Wañuy chimpamuwachkaptin,
Ukhuy chiriyapuchkaptin,
Pichus ñuqawan kachkanqa.
Makiyta aysakuchkaptiy,
Pichus q'apiykuriwanqa.
Ñawisniy tikayachkaptin,
Pichus wisq'aykapuwanqa.
Ayay wikch'urayachkaptin,
Pichus k'anchaykuriwanqa.
Wak pachaman ripuchkaptiy
Pichus kacharpariwanqa.
Kay pachapi kawsasqayta
Pipis yuyarikunqachus,
Hallp'a urapiña kaptiy
Pipis waqariq kanqachus.
Emma Paz Noya mamapa harawisqan.
Cochabamba, Bolivia suyumanta
Texto en quechua para que puedan enseñar sobre nuestras deidades y antepasados
Qanchi Machumanta
Qanchi Machus mamay, kasqa
Hinaspas, chaysi maytacha urqukunantinta ratuchallas muyuramuq.
Munayniyuqsi kay taytacha hina kasqa.
Hinaspas ratuchalla kay hina pampa ukhuman chinkayrapun, huk muqu patapiñas ikhurirun, suchuspa, pampanta suchuspa. Ari mamay.
Hinaspas chiqaq qanchis chay Qanchi kasqa.
Kunanpas huk llaqtapi chay Qanchi Machu kawsachkansi. Kawsachkansi, mamay.
Hinaspas chaypi tapukamun: “Wawaykuna imaynallan kachkan? Allillantam saqimurqani, allin qullqiyuq, allin bastantepin wawaykunata saqimuni. Imaynan kachkanpas? Saqimusqay hinalla ch’awchiykuna kachkan, wawaykuna kachkan”, nispas tapukamun. Ari mamay.
Chaysi maynantintaraqcha, urquntintaraqcha, hap’ikamuqpas wawankunarayku, bastante hallp’ata. Ari mamay chay hinan. “Wawaykunapaq kanqa” nispas.
Ratuchallas rumitapas rawkharuq. Munayninpi ratuchallas imayniraq kay hinan qaqa, tremendo qaqakunatas chikchiwan lazowan suq’achkaspalla, ratuchalla kikillansi paypaqqa rumi rawkharukuq, mamay. Ari. Chayqa rawkhasqankuna munay chayhina urqukunapi, mamay, kachkanraqmi. Kachkanmi mamay, chay machulapa rawkhasqan. Ari, mamay. Chaysi munayllansi, mamay, kaq chay machukunaq kay hinan lazowan, anchay chikchiwansi chay hina suq’ayullaqtinsi runaqa kikillan phawaq. Ari, mamay, hinatas ruwaq.
Chaysi chay Qanchi Machu kunan huk lado llaqtapi kawsachkan, tiyachkallan, Ari, mamay.
Chaysi khuyayta llakikamun: “Wawaykunaqa, imaynan kachkan? Wawaykuna hayk’aynan kachkan? Allillantam, qhapaqtan saqimurqani. Allillanpunicha kachkan riki”, nispas khuyayta sintimun, tapupakamun, mamay.
Ari, mamay, anchayllata mamay yachani.
Pascuala Mama
Pumaqanchi ayllumanta
1982 watapi willakusqan
Adaptación de:
Margit Gutman.“Visión andina del mundo y conceptos religiosos en cuentos orales quechuas del Perú. En Mito y simbolismo en los andes,(comp.) Cusco, CBC., 1993. pp. 239-258
Imaynapim chikchiwan qasawan wayrawan rikhurimurqanku
Chikchimantanwan, Qasamantawan, Wayramantawan.
Huk puna ayllupis huk ikma warmi kinsa wawantin tiyakuq kasqa. Kay warmiqa suchutaqsi kanpas, wawan waynakunapas ancha qillas, chayraykutaqsi ancha muchuypi kawsanku.
Chay ayllupiqa paray pacha tukukuchkanñachari, hinas kay suchu warmiqa maqt’ankunata nisqa:
- Wawakuna, liwa (chakra allpa) rakinakuysi kanqa, mana chakrayuqtaq rikukusunman, usqhay riychis liwa hap’ikuq – Nispas wawankunata liwaman kachan.
Kay waynakunaqa rinkus chakra allpa rakinakuyman. Chaymanpas p’unchawsi chayanku, warmasapakunamanqa ñawpaqtañas allin hawapi allpataqa rakisqaku.
Hina kaptinqa qhipallatañas kay waynakunaqa huk kinraypi purun allpata chaskikunku. Chaypiwanpas ayllu masin runakunaqa ninsi:
- Chay maqt’akunamanqa amapas allpata qusunmanchu, chaykunari llank’aqchu, purun allpataqa aswanchari sasachanqakupas – nispas rimarparinku.
Chay p’unchawmantapachas runaqa chakra llank’ayta qallarin, tutantinsi runaqa liwanta ichhun, ayninarikuspa, mink’arinakuspa; chaqmaypi q’usñirinkuraq. Chaytachari kay sapan warmiqa rikun, hinaspas maqt’ankunataqa nin:
- Wawaykuna hayk’aqkaman qalaywa hina wasillapi sirinkichis, imata mikhuspan kawsasun ninkichistaq, manachu chaqmapakuqpas, nuqanchispaq chaqmaqpas riwaqchis – nispas wawankunata phiñarin.
Kay maqt’ankunataqa manas pipas mink’akunkuchu, chayqa riqsinkuñachari riki qillakasqankuta. Chaypiwanpas kay mamaqa wawankunapaqsi mikhunata wayk’urqapun, t’inkatas khipunapi wataykapun hinaspas chaqmaqta kacharparin. Waynakunaqa iskay takllantin huk marunantin chakramansi puririnku. Ñanpis qilla maqt’akunaqa pukllaykunku, hinaspas p’unchawllaña liwa allpamanqa chayanku.
Qhipañataq chayqa allpapas sinchiña kapusqa, chaqmanapaqqa manas allinñachu kasqa, chayraykus kay maqt’akunaqa asllata chaqmarispa samasqakupacha, paykunamantaqa hallpaytachari riki ruwanku. Chaypis llakhi mikhunku, hinaspas rimanakunku:
- Yanqapaq chaqmachkanchis. ¡ima muhutan kaypi tarpusun!
- Upa hina llank’achkanchis, sinchi kasqapas, kallpaypas mana kapunñachu.
- Amaña ruwasunchu, pinchayqa sasa kasqa. Munaptiykichisqa ñuqa chaqmasaq, qankunataq mayqinkaqpas rap’aychis – nispa
Chaymantaqa manañas llank’ankuchu. Chaykamaqa chawpi p’unchawñas kapun, yarqasqachari kallankutaq, hinas; sullk’akaqta kukata aparichispa huk awichapa wasinman kachanku. Riruspas awichata nin:
- Awichay, kay kukachatan mikhuypaq mamay apachimuchkawan – nispas chay wasiman chayan. Awichaqa khuyapayaspa mikhunata qunsi.
Kay waynakunaqa pukllaykunkus chay chaqmaykuna qayllapi, hinaspas ch’isillaña wasinkuman kutiykunku:
- Chayqa mamay, hatuntan ch’isiyaq p’unchaw chaqmarqamuyku – nisparaqtaqsi mamankuta llullayukunku.
Mamankuqa sayk’usqa uyayuqta rikuspa allin mikhunatas qaraykun “wawaykunaqa allinta uywawanqa” nispa.
Unay p’unchawmantas kay suchu warmiqa wakmanta wawankunata nillantaq:
- Wawaykuna, chaqmasqaykichista q’asurqamuychis, kunanqa allpapas qhapyaraq kachkan, asllatawanqa ch’akirinqa hinaspaqa aswan sasa kanqa, tarpuy pachapiqa mikhunapas mana kanñachu, intipas anchata ruphamun, kallpapas pisi, hukpaqkama chapallurqamuychis – nispas wawankunata nin.
Chayta uyarispas waynakunaqa mamanta ninku:
- Ama llakikuychu mamay, chaqmasqaykuqa ima sumaq chapallusqañan – nispas yukaykunku.
Agosto killapis kay warmiqa wawankunata kamachin:
- Wawaykuna, Apukunaman haywaq rirquychis, t’inkata Allpa Mamaman kikin chakrapi haywarimuychis. Allinta kanankichis, Apukunamanta mañakunkuchis, paqtataq mana mikhunayuq ima qhipasunman – nispas ch’allakuqta wawankunataqa kachan.
Kay qilla maqt’akunaqa yapamantas pukllaykullankutaq, ñanpis waqachinakunku, hinaspas sayk’usqa uyantin wasinkuman kutinku. Mamanqa ninsi:
- Wawaykunaqa allinta uywawanqa – nispas ancha kusisqa kachkan.
Mikhuychari kay warmipa wasinpiqa pisin, hinas wawankunata llank’apakuqta kachan, maqt’akunaqa rinkus, ichaqa manas pitapas yanapankuchu. Llank’ana kachkaqtinpas manas kay qilla waynakunataqa mink’akunkuchu, hinaspaqa purisqankupi pukllaspallas ch’isiyanku, mayupis challwapa qhipanta phawakachanku. Hinaspaqa tutayuqllataña wasinkuman kutiykunku.
- Mamay, manan imallatapas qumuwankuchu, aynallapaqmi yanapakamuchkayku – nispa.
Kay waynakunapa mamankuqa anchatas llakikun, pay kikinsi wanu rayku papa muhu rayku puchkapakuq q’ipichikun. Chay purimisqankunapiqa tarimunpunis imallatapas, chaywansi wawankunataqa uywan. Qhipamansi wawankunata nin:
- Waynakuna, wanuta chakraman astarquychis, kankantaqa k’upankichis – nispas maqt’akunataqa kacharparin.
Maqt’akunaqa rinkus, ichaqa huk q’ipi wanullatas ch’isiyaq p’unchaw apanku, chaytapas hich’aspa hich’aspa, pukllaspa pukllaspa.
Tarpuy killa chayamuptinsi kay mamaqa wakmanta wawankunata huñuspa kamachillantaq:
- Wawaykuna, qhiparquchkanchischuna, muhupas manan tarikunchu, kayllatapas tarpurqamuychis, allintapuni ruwankichis, Taytachamanta, Apukunamanta ima mañaykukuspa – nispas muhu papata kuraqkaqman q’ipiykuchin, chawpi kaqsi quqawata apan, chana kaqtaqsi t’inkata apan.
Kay waynakunaqa puklla pukllaspas chaqmay laymiman chayanku, chaypis sirinku. Huch’uy chaqmasqankuqa sinchis kapusqa, chaypiqa manas imatapas tarpunkuchu, aswanpas muhu papa apasqankutaqa wathiyarukunkus, puchunwantaqsi paykuna pura warak’anakunku, chayhinatas muhu papataqa tukurqunku, hinaspas ch’isinmanqa sayk’usqa uyantin wasinkuman ripunku. Mamankuqa allin mikhunatas maqt’akunamanqa qaraykun. Paykunaqa manas imatapas tarpunkuchu, manas Apukunamanpas t’inkataqa haywankuchu, quqawallatas qichunakuspa qichunakuspa mikhurqunku.
Kay suchu warmiqa qaylla wasikunatas yanapakuq rin, chaykunapi kallpakamusqallawansi wawankunata mikhuchin. Maqt’ankunataqa manas pipas munanchu, manataqsi mink’akunkumanpaschu. Chay purikusqankunapichari kay warmiqa wawankunapa ruwasqanta yachamun, hinas huk p’unchaw wawankunata nin:
- Wawaykuna manachuna allintachu puriykachankichis, manachuna imatapas allintachu ruwachkankichis, chaytaq llullakuwachkaqchis – nispas anyan.
- Manan llullakuykuchu, nuqaykuqa allintan llank’amuchkayku – nispas maqt’akuna ninku.
- Hinaqa, chakrataq qurawan pisiparquchkanman, wawaykuna rirquychis, ñawpaqtaqa qurarqunkichis, qhipamantaq hallmankichis – nispas maqt’akunata chakraman qatirparin.
Maqt’akunaqa manchasqa manchasqallas puririnku. Ñanpiña kaspataqsi kayhinata yuyaychanakunku:
- Wak runapa chakranta ankacharqukusun, chaytataq “kaymi llankasqayku” nispa mamanchisman apasun – ninsi kuraqkaq.
- Chakrataqa suwan allarqusqa nisun – ninsi chawpikaq maqt’aqa.
- Nuqaqa chiqaqta willasaq – ninsi sullk’akaqqa. Paytaqa maqayapunkus.
Kay maqt’akunaqa manas qurankupaschu, manas hallmankupaschu, manas kutipankupaschu. Pukllaspas ch’isiyanku. Tutayaymansi runakunapa allichaq papa yuranta aysarqunku, chaytataqsi mamankuman aparqunku.
Mamanku rikuspa nin:
- Kaywanqa kawsasaqkupunichari, allinpuni Taytachay, allinpuni Apukuna, wakcha wawaykikunata qhawaykuchkawankiku – nispas musuq papataqa qunquriykukuspa much’aykun, wakintataqsi waykurqun.
Kay killakunapiqa hatun yarqaysi chayqa, kikin warmis wawankunata nin:
- Nuqata chakraman aparquwaychis – nispa.
- Qan q’ipiytaqa manan atiykumanchu – ninkus wawankunaqa.
- ¿Mayqintaq chakranchisri? – nispas warmiqa tapukun.
- Chakranchisqa sut’in, mayqinchus llapanmanta aswan allin, chaymi – nikus llulla maqt’akunaqa.
Chay qhipamantas kay warmiqa wak runata mink’akuspa asnupi chaqnarquchikuspa chakraman rin. Chakra patapiqa allinkaq papatas ankachayta qallarin. Ñas huk q’ipitaña allarquchkaqtin, chayllamansi chakrayuq runa rikhuriramusqa. Paysi kay warmitaqa maqan.
- ¿Imanasunkitaq taytay? Nuqaqa wawaykunapa tarpusqan papatan allakuchkani – nispas warmiqa tupapakun.
- Yaw qilla warmi, chay qilla maqt’aykikunari hayk’aqtaq chakrata ruwarqan. Hamunku chaypas pukllaqlla hamunku – nispas musuq papa allasqantaqa qichun.
Kay sapan warmiqa sunqun ancha k’irisqas wasinta kutirin, chaypis wawankunata maqayta qallarin. Kuraqkaq churinpa chaki tullunta p’akirqun, chawpi kaqtas maqaspa ñawinta t’uqyarquchin, qhipa kaqtataqsi chukchanta t’irarqun. Qhipamanqa waqaspa chaka aychanta kuchukuspas wawankunapaq mikhunata wayk’upun. Chaytataqsi wawankunaman qaraykun. Chayta mikhurquspas kay waynakunaqa kayhinata rimanakunku.
- Chay millay runakunapuni kayhinata ruwachiwanchis. Kunanqa pichus maychus kanchis chayta riqsichikusun. Kunanqa llank’aq puririsun. Nuqa chikchi kasaq – Ninsi kuraqkaq.
- Chay runakuna huchayuq kayhina rikukunanchispaq, nuqaqa ñawsa kani, nuqaqa qasaman tukuspa ruwanayta ruwasaq – ninsi chawpi kaq.
- Nuqataq wayra kasaq. Umayqa q’ara, chayman rikch’akuqta chakrakunata phukurparisaq – ninsi chana kaq.
Hinatas kay kimsantin qilla waynakunaqa chayraq llank’ayta qallarinku. Chay p’unchawsi ch’isinmantapacha chikchiykun, llapa yurakunatas mast’arqun. Kuska tutamantanmantas qasaykun, llapa yurakunatas rupharqun. Pacha paqariymantaqsi wayra lliw raphikunata phukurparipun.
Chay ayllu runaqa mana chakrayuqsi rikukun. Chayqa chay waynakuna mana kuskachasqankumantas hatun muchuypi rikunku. Chay p’unchawmantas nuqanchispaqqa chikchi, qasa, wayra ima hatun llakikunata, hatun muchuykunata apamun. Chayqa chay qilla maqt’akuna mana allin uywaysisqanchismanta. Nispa Kuraq Runakuna rimakun.
Nonato Chiquimamani y Nancy Quispe. Algunas prácticas en la agricultura andina. En Dinámicas del descanso de la tierra en los Andes. (comp.) La Paz: ORSTOM- IBTA, 1994. pp. 73-88
24/10/2015
Takirikunaykichikpaq
Pastorita Huaracina - Zorro zorro
Quechua ancashino
Ay zorro zorro, zorro de la puna
Qamtawan nuqata nuna chikimantsik
Qamta chikishunki uushanta apaptiki
Nuqata chikiman wawanta suwaptii
Ay zorro zorro, zorro malagüero
Qamtawan nuqata nuna ashimantsik
Qamshi kutitsinki uushanta millwantin
Nuqash kutitsishaq wawanta willkantin
Pwediitsu, pwediitsu, hapallaa punuyta pwediitsu
Tumarillaa, tikrarillaa, mana kaqllamanmi tumarillaa.
Castellano
Ay! zorro zorro, zorro de la puna
A ti y a mí nos odia la gente
A ti te odia cuando te llevas a sus ovejas
Y a mí me odia cuando me robo a sus hijos(as)
Ay! zorro zorro, zorro mal agüero
A ti y a mí nos busca la gente
Dicen que tú tendrás que devolver sus ovejas con su lana
Y dicen que yo tendré que devolver sus hijos(as) y sus nietos(as)
No puedo, no puedo, dormir solo(a) no puedo
Doy vueltas y vueltas (en la cama) y solo hacia el vacío me volteo.
https://www.youtube.com/watch?v=ca9ofndGzWI
PASTORITA HUARACINA - Zorro zorro [HQ] Aquí la letra de la canción conseguida gracias a la colaboración de mi amigo Pascual Armando quien es el personaje principal en el video "Mi vecina, la histo...
Chakipis nanarin, tusurinamanta
Simipis siqsirin, takirinamanta
Wiksitay nanarin, aqhitallamanta
Sunquypis munasqallaymanta
Juana Álvarez dixit
Y en esta dirección se pueden enterar lo resultados de la evaluación oral y escrita de lengua originaria de todo el país
https://sites.google.com/site/gestiondigeibira/system/app/pages/subPages?path=/docentes/registro-2015/datos-de-docentes
Subpáginas - Gestión DIGEIBIRA Gestión DIGEIBIRA sirve para dar información del Registo Bilingüe de IIEE y Docentes
En esta dirección pueden encontrar los resultados de la evaluación oral y escrita del quechua de la UGEL Canchis
http://www.ugelcanchis.gob.pe/ue302/images/agp/2015/Resultados_Evaluacion_EIB_Ugel_Canchis_Resumen_201508.pdf