Karmayogi Yoga

१. अथ योगानुशासनम् ॥१.१॥

अब योगको अनुशासन आरम्भ हुन्छ।”

पतञ्जलिको पहिलो सूत्र केवल चार शब्दको छ, तर सम्पूर्ण योग दर्शनको प्रवेशद्वार यही सूत्र हो।

“अथ” शब्दको अर्थ सामान्य रूपमा “अब” भन्ने गरिन्छ, तर संस्कृत परम्परामा यसको अर्थ धेरै गहिरो छ। यो कुनै नयाँ पुस्तकको सुरुवात मात्र होइन, बरु साधकको जीवनमा आएको एउटा विशेष मोडको संकेत हो। जब मानिसले संसारका सुख, दुःख, सफलता, असफलता, सम्बन्ध, धन र उपलब्धिहरूको अनुभव गरिसक्छ र मनभित्र एउटा गहिरो प्रश्न उठ्न थाल्छ— “म वास्तवमा को हुँ?”, “जीवनको उद्देश्य के हो?”, “स्थायी शान्ति कहाँ छ?”— तब “अथ” को क्षण आउँछ।

पतञ्जलिले योगको शिक्षा कुनै जिज्ञासु मनोरञ्जनका लागि दिएका होइनन्। योग तब सुरु हुन्छ जब साधक सत्यको खोजमा गम्भीर हुन्छ। जब बाहिरी संसारले मनलाई पूर्ण सन्तुष्टि दिन सक्दैन, तब मानिसको दृष्टि भित्रतिर फर्कन थाल्छ। यही क्षण योगको वास्तविक आरम्भ हो।

“योगानुशासनम्” शब्द दुई भागबाट बनेको छ— योग र अनुशासन।

योग भनेको जोडिनु, एकत्वमा स्थापित हुनु।
अनुशासन भनेको नियम, विधि, व्यवस्थित मार्ग वा गुरु परम्पराबाट प्राप्त शिक्षा।

यसले संकेत गर्छ कि योग केवल विचार वा दर्शन मात्र होइन; यो एउटा व्यवस्थित विज्ञान हो जसलाई अभ्यास, अनुशासन र निरन्तरताको आवश्यकता हुन्छ। योग कुनै आकस्मिक अनुभव होइन, यो क्रमिक रूपले विकसित हुने चेतनाको यात्रा हो।

आज धेरै मानिस योगलाई केवल शारीरिक व्यायाम वा आसनको रूपमा बुझ्छन्। तर पतञ्जलिको दृष्टिमा योग जीवनको सम्पूर्ण रूपान्तरणको प्रक्रिया हो। शरीर, मन, बुद्धि र आत्मालाई सन्तुलित गर्दै अन्ततः आफ्नै वास्तविक स्वरूपको अनुभूति गर्नु योगको उद्देश्य हो।

यो सूत्रले हामीलाई एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ:

जब जीवनका बाहिरी उत्तरहरू अपूर्ण लाग्न थाल्छन्, तब भित्री खोजको यात्रा सुरु हुन्छ। यही क्षण “अथ” हो। यही क्षण योगको जन्म हो।

क्षिप्तं मूढं विक्षिप्तम् एकाग्रं निरुद्धम् इति चित्तभूमयः।

पतञ्जलि योगसूत्र अनुसार मनका पाँच अवस्था:

मानिसको मन सधैं एउटै अवस्थामा हुँदैन। कहिले चञ्चल हुन्छ, कहिले अल्छी, कहिले केन्द्रित, र कहिले पूर्ण शान्त। पतञ्जलिले मनका यी अवस्थालाई पाँच भागमा वर्णन गरेका छन्।

१. क्षिप्त (चञ्चल मन)

यो बादर एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ उफ्रिने मन हो।

एकछिन काममा ध्यान दिन्छ, अर्कोछिन फोनमा जान्छ, फेरि अरू कुरामा भुल्छ। इच्छा, लोभ, डर र उत्तेजनाले यस्तो मनलाई चलाइरहेको हुन्छ।

उदाहरण: पढ्न बसेको विद्यार्थी पाँच मिनेटमै सामाजिक सञ्जाल हेर्न थाल्छ।

२. मूढ (जड वा अल्छी मन)

यो मन भारी, उदास, सुस्त र अज्ञानले ढाकिएको हुन्छ।

केही गर्न मन लाग्दैन, सोचाइ स्पष्ट हुँदैन, जीवनमा उत्साह कम हुन्छ।

उदाहरण: दिनभर केही काम नगरी बसिरहनु, तर किन गरिरहेको छु भन्ने पनि थाहा नहुनु।

३. विक्षिप्त (कहिले केन्द्रित, कहिले विचलित)

साधारण मानिसको मन प्रायः यही अवस्थामा हुन्छ।

कहिलेकाहीँ ध्यान राम्रो लाग्छ, प्रेरणा आउँछ, तर फेरि पुरानै बानी र विकारले तान्छ। मनमा स्थिरता आउन खोज्छ तर टिक्न सक्दैन।

उदाहरण: केही दिन नियमित योग वा ध्यान गर्ने, अनि फेरि छोडिदिने।

४. एकाग्र (केन्द्रित मन)

यो मन एउटा लक्ष्यमा स्थिर हुन्छ।

ध्यान, अध्ययन, कला, विज्ञान वा आध्यात्मिक साधनामा गहिरो रूपमा डुब्न सक्ने अवस्था हो। ऊर्जा चारैतिर छरिनुको सट्टा एउटै दिशामा बग्छ।

उदाहरण: कलाकार आफ्नो सिर्जनामा यति डुब्नु कि समय बितेको पनि थाहा नपाउनु।

५. निरुद्ध (पूर्ण नियन्त्रण र शान्त मन)

यो योगको सर्वोच्च अवस्था हो।

मनका सबै तरङ्गहरू शान्त हुन्छन्। इच्छा, डर, चिन्ता र अहंकारका लहरहरू रोकिएपछि साधक आफ्नो वास्तविक स्वरूपमा स्थित हुन्छ।

यही अवस्थालाई पतञ्जलिले योगको लक्ष्य मानेका छन्।

उदाहरण: शान्त तालमा हावा नचल्दा जसरी पानी ऐनाजस्तै स्वच्छ देखिन्छ, त्यसरी नै मन पूर्ण शान्त हुँदा आत्माको सत्य प्रतिबिम्बित हुन्छ।

योगको यात्रा भनेको क्षिप्त र मूढ अवस्थाबाट उठेर विक्षिप्त, एकाग्र हुँदै अन्ततः निरुद्ध अवस्थासम्म पुग्ने यात्रा हो।

धन दौलतको घमण्डले,मनुष्य अन्धो हुन्छ।
क्षणभरको यो जीवनमा,अहंकारमै डुब्छ॥
सुख दुःख त आउँछन् जान्छन्,यो संसारको खेल।
जागृत भई आत्मा चिन,त्यही हो जीवनको मेल॥

#आजकोविचार
शक्तिका ५० नियमहरूबाट।

१. मालिकभन्दा धेरै चम्किनु हुँदैन । आफ्ना वरिष्ठलाई सधैं आफूभन्दा माथि र सम्मानित महसुस गराऊ । आफ्नो प्रतिभा धेरै देखायौ भने उनीहरूको असुरक्षा जाग्न सक्छ।

२. साथीमाथि अत्यधिक भरोसा नगर, शत्रुलाई उपयोग गर्न सिक । साथीले सजिलै धोका दिन सक्छ, तर जितिएको शत्रु प्रायः बढी वफादार हुन्छ।

३. आफ्नो उद्देश्य लुकाएर राख । मानिसहरूलाई असन्तुलित राख ताकि उनीहरूले तिम्रो कदम अनुमान गर्न नसकून्।

४. आवश्यकभन्दा कम बोल । मौनतामा शक्ति हुन्छ, धेरै बोले योजना खुल्छ।

५. आफ्नो प्रतिष्ठालाई हर हालतमा जोगाऊ । प्रतिष्ठा नै शक्तिको आधार हो।

६. ध्यान आकर्षित गर । देखिने व्यक्ति नै प्रभावशाली हुन्छ।

७. अरूबाट काम गराएर त्यसको लाभ आफूले उठाऊ । अरूको मेहनतलाई आफ्नो फाइदामा प्रयोग गर।

८. अरूको पछि नदौड, यस्तो बन कि मानिसहरू तिम्रो खोजी गरून्।

९. बहसले होइन, कर्मले जित । शब्दभन्दा कामले सत्य प्रमाणित गर्छ।

१०. नकारात्मक र निराश मानिसबाट टाढा बस । अरूको दुर्भाग्य पनि सर्ने रोग जस्तै हुन्छ।

११. मानिसलाई आफूमा निर्भर बनाऊ । निर्भरता नै नियन्त्रणको आधार हो।

१२. इमानदारी र सीमित उदारताले मानिसलाई निःशस्त्र बनाऊ । भावनात्मक प्रभावले शक्ति दिन्छ।

१३. सहयोग माग्दा अरूको स्वार्थलाई सम्बोधन गर । कृतज्ञता होइन, फाइदा देखाऊ।

१४. साथीझैँ प्रस्तुत होऊ, तर सूचनाहरू चुपचाप बुझ्न सिक।

१५. शत्रुलाई पूर्ण रूपमा हराऊ । आधा जितिएको शत्रु फेरि बदला लिन उठ्छ।

१६. अनुपस्थितिले सम्मान बढाउँछ । दुर्लभ वस्तुको मूल्य बढ्छ।

१७. अरूलाई सधैं अनुमानमा राख । अप्रत्याशित व्यक्ति शक्तिशाली हुन्छ।

१८. आफूलाई अलग नगर । एक्लोपनले कमजोर बनाउँछ, सम्बन्धले बल दिन्छ।

१९. कससँग व्यवहार गर्दैछौ, चिन । साथी र विपक्षी सावधानीपूर्वक छान।

२०. कसैसँग अनावश्यक सम्झौता नगर । आफ्नो स्वतन्त्रता जोगाऊ।

२१. चतुरलाई समात्न कहिलेकाहीँ मूर्ख बनेर खेल । मानिसलाई आफूभन्दा माथि छु भन्ने भ्रम देऊ।

२२. सही समयमा झुक्न जान । कहिलेकाहीँ समर्पण नै ठूलो जितको उपाय हुन्छ।

२३. आफ्नो शक्ति केन्द्रित गर । ऊर्जा मुख्य कुरामा लगाऊ।

२४. अभिनय र भेष बदल्ने कला सिक । सबै पत्ता कहिल्यै नखोल।

२५. आफ्नो पहिचान आफैं निर्माण गर । आफ्नो भाग्यको वास्तुकार आफैं बन।

२६. आफ्ना हात सफा राख । समस्याको जिम्मेवारी अरूमाथि जाओस्।

२७. मानिसका आवश्यकता बुझेर उनीहरूलाई आफूमा समर्पित बनाऊ।

२८. काममा साहसी बन । डर कमजोरी हो, साहस शक्ति हो।

२९. अन्त्यसम्मको योजना बनाऊ । राम्रो योजना भएको व्यक्तिलाई आश्चर्य कम लाग्छ।

३०. आफ्नो उपलब्धिलाई सहज देखाऊ । मानिसलाई जन्मजात प्रतिभा जस्तो महसुस होस्।

३१. अरूका विकल्प नियन्त्रण गर । सीमित विकल्प दिएर निर्णय आफूअनुसार मोड।

३२. मानिसको सपना र कल्पनासँग खेल । भावना छोए प्रभाव बढ्छ।

३३. मानिसका कमजोरी पत्ता लगाऊ । के कुराले उनीहरू चल्छन् बुझ।

३४. आफ्नो व्यवहारमा गरिमा राख । महानता र मर्यादाको आभासमै शक्ति हुन्छ।

३५. समयको कला जान । हरेक कुराको सही समय हुन्छ।

३६. जे पाउन सकिँदैन त्यसमा आसक्त नबन । टाढाको वस्तुले मन नखाओस्।

३७. आकर्षक दृश्य र प्रभाव सिर्जना गर । नाटकियता र प्रदर्शनले ध्यान तान्छ।

३८. सोच आफ्नै राख, तर व्यवहार समाजअनुसार गर । खुला विद्रोहले विरोध बढाउँछ।

३९. पानी धमिलो बनाऊ अनि माछा समात । अरूलाई अस्थिर बनाउँदा गल्ती गर्छन्।

४०. निःशुल्क चीजप्रति सावधान रह । निःशुल्क वस्तुको पनि लुकेको मूल्य हुन्छ।

४१. महान मानिसको नक्कल नगर । आफ्नै बाटो निर्माण गर।

४२. गोठालोलाई हरायो भने भेडा आफैं छरिन्छन् । नेता ढल्यो भने अनुयायी कमजोर हुन्छन्।

४३. मानिसको मन र हृदयमा काम गर । आत्मा जित्नेले नियन्त्रण पाउँछ।

४४. ऐना जस्तै व्यवहार गर । अरूको व्यवहार फर्काउँदा उनीहरू असन्तुलित हुन्छन्।

४५. परिवर्तनको कुरा गर, तर अत्यधिक परिवर्तन नगर । धेरै सुधारले प्रतिरोध जन्माउँछ।

४६. अत्यन्त पूर्ण देखिन खोज्नु हुँदैन । पूर्णताले ईर्ष्या जन्माउँछ।

४७. लक्ष्य प्राप्त भएपछि समयमै रोकिन जान । आवश्यकता भन्दा बढी अगाडि बढ्दा खतरा हुन्छ।

४८. पानीझैँ रूपहीन बन । परिस्थिति अनुसार बदलिन सक्ने व्यक्ति नै बलियो हुन्छ।

#आजकोविचार
माया गरे छोरा बिग्रन्छ , भेद गरे नारी
लोभ गरे नोकर बिग्रन्छ, धोका दिए साथी।
गुण मिले गुरु बनाऊ, चित्त मिले चेलो
मन मिले मित्र बनाऊ, नत्र बस एक्लो॥

विद्या ददाति विनयं विनयाद् याति पात्रताम् ।
पात्रत्वात् धनम् आप्नोति धनाद् धर्मं ततः सुखम् ।।

साँचो विद्या प्राप्त भएपछि मानिसमा अहंकार होइन, विनम्रता उत्पन्न हुन्छ।

विनय भएको व्यक्ति समाजमा योग्य र सम्मानित बन्छ।

जब व्यक्ति योग्य बन्छ, तब उसले जीवनमा धन, अवसर र साधन प्राप्त गर्न थाल्छ। धनको अर्थ केवल पैसा मात्र होइन, ज्ञान, प्रतिष्ठा, सम्बन्ध र आत्मबल पनि हो।

जब धन र साधन धर्मपूर्ण कार्यमा प्रयोग हुन्छ, तब मात्र दीर्घकालीन शान्ति, सन्तोष र आनन्द दिन सक्छ।

विद्या → विनय → पात्रता → धन → धर्म → सुख

आजको संसारमा शिक्षा प्राय केवल जागिर, पैसा वा प्रतिष्ठासँग जोडिएको देखिन्छ। तर शिक्षाको सर्वोच्च उद्देश्य आत्मविकास र मानवताको उत्थान हो। यदि विद्यासँग विनय छैन भने त्यो अधूरो हुन्छ। त्यसैले साँचो शिक्षा त्यो हो, जसले मानिसलाई केवल बुद्धिमान् मात्र होइन, सज्जन र धर्मपरायण पनि बनाओस्।

जब विश्व थाक्छ भौतिक दौडबाट, तब उसले खोज्छ शान्ति।
र त्यो शान्तिको ढोका खुल्ने भूमि नेपाल हो। 🕉️

जीवनमा १० ठूला सत्यहरू🕉️

➤ सबैभन्दा ठूलो गुरु ➜ अनुभव
➤ सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति ➜ स्वास्थ्य
➤ सबैभन्दा ठूलो दुश्मन ➜ आलस्य
➤ सबैभन्दा ठूलो मित्र ➜ समय
➤ सबैभन्दा ठूलो रोग ➜ नकारात्मक सोच
➤ सबैभन्दा ठूलो समाधान ➜ धैर्यता
➤ सबैभन्दा ठूलो पहिचान ➜ व्यवहार
➤ सबैभन्दा ठूलो निर्णय ➜ सही समय
➤ सबैभन्दा ठूलो जोखिम ➜ प्रयास नगर्नु
➤ सबैभन्दा ठूलो जीत ➜ आत्मनियन्त्रण

प्राकृतिक घडी (Body Clock) अनुसार हाम्रो शरीर २४ घण्टे चक्रमा चल्छ।

समयअनुसार शरीरका अंगहरू सक्रिय हुन्छन्, त्यसैले सही समयमै सुत्ने, उठ्ने र भोजन गर्ने बानीले स्वास्थ्य राम्रो बनाउँछ।

• राति ९–३ बजे: शरीरको गहिरो आराम, कलेजो र सफाइ प्रक्रिया सक्रिय हुन्छ।
• बिहान ३–७ बजे: ध्यान, साधना र पेट सफा गर्ने उत्तम समय।
• बिहान ७–११ बजे: हल्का सात्त्विक भोजन र दिमागी कामका लागि राम्रो समय।
• दिउँसो ११–५ बजे: पाचन, ऊर्जा र शरीरको कार्यक्षमता सक्रिय हुन्छ।
• साँझ ५–९ बजे: विश्राम, परिवार, ध्यान र मानसिक शान्तिको समय।

याद राख्ने कुरा —
🌞 सूर्यसँग उठ्नु
🥗 समयमै हल्का भोजन गर्नु
💧 पर्याप्त पानी पिउनु
🌙 चाँडै सुत्नु

समय मिल्यो भने शरीर आफैँ स्वस्थ हुन थाल्छ। 🕉️