04/10/2023
आफ्नो इतिहास आफैं लेख्ने प्रयास:
एक जाति वा समुदायको खास इतिहास उसैसँग हुन्छ । आफ्नो इतिहास आफैंले भन्न नसके पनि उसको संस्कार, संस्कृति, सामग्री, भाषा र मुन्धुमजस्ता मौखिक परम्पराले केही न केही भनिरहेकै हुन्छ । इतिहास अन्वेषक वा लेखकले त त्यही जाति वा समुदायसितै कुनै न कुनै रूपमा जीवन्त रहेका तिनै ऐतिहासिक माध्यमबाटै सम्बद्ध जातिको इतिहासलाई औंल्याएर प्रष्ट पार्दै, लेख्दै, सच्याउँदै जानुपर्ने रहेछ ।
समग्र नेपालकै वास्तविक इतिहास अझसम्म लेखिएको छैन । केवल तत्कालीन गोरखा र नेपाल उपत्यकाको मात्र केही इतिहास लेखिएका छन् । त्यसमा पनि केही जाति र राजाका वंशावली, बढाइचढाइ, हजुरी, पारिवारिक कलह, लडाइँ लडेको र जितेको विषयमै सिमित छन् । नेपाल राज्यबाट सबै नेपालीहरूको इतिहास अझसम्म अन्वेषण भएको छैन । सबै नेपाली जनता र राष्ट्रहरूको इतिहास अन्वेषण गरी लेखेर एउटै रङ्गीचङ्गी फूलको मालामाउनिएकै छैन । जे जति लेखिएका नेपाली इतिहासले यहाँका विभिन्न जाति, राष्ट्र र समुदायको इतिहासलाई बरु तोडमोड गरेको छ । विभिन्न सभ्यता र ऐतिहासिक धरातलका जन समुदायलाई एउटै सभ्यतामा गाँजेर उनीहरूको वास्तविक इतिहास, अस्तित्व र पहिचानलाई नै नामेट पारिएको छ ।
यसै सन्दर्भमा, इतिहासका एक गम्भीर र गहिरो अध्येता अग्रज लेखक कृष्णविव्रmम नेम्बाङ्ले आफ्नो जीवनको उत्तराद्र्धमा करिब २० वर्ष त केवल इतिहासको गहिरो अध्ययनमै गुजार्नु भयो । केही इतिहाससम्बद्ध लेख रचना र ग्रन्थहरू पनि प्रकाशन गर्नुभयो । यसको अघिल्लो ग्रन्थ मुन्धुम एकाडेमीकै पहल र प्रकाशनमा प्रकाशित ‘इतिहास पहिचानः प्राचीन नेपाल, किरात र लिम्बु इतिहास’ (वि.सं. २०७८) हो । यसले आफ्नो इतिहासलाई पहिचान गर्ने व्रmममा प्राचीन सिन्धुघाटी सभ्यताको उदय र अन्त्य, प्राचीन गाङ्गेय सभ्यताको प्रारम्भ, प्राचीन किरातको उद्भव र प्रसारबारे यथार्थ जानकारी गराउँदै निहित भ्रमहरूलाई चिरफार गरेको छ । प्राचीन नेपालको इतिहास र भूगोलमा रहेको भ्रमलाई चिरफार गरेर वास्तविकता उजागर गरेको छ । यसैमा, प्राचीन नेपालको इतिहास र भूगोलमा रहेको भ्रमलाई प्रष्ट्याउँदै सबै नेपाली जातिले आ-आफ्नो इतिहास र भूगोलको पहिचान गर्ने सहीमार्ग प्रशस्त गरेको छ । सोही ग्रन्थमा, लिम्बु-सुभाहाङ्को ऐतिहासिक रूपरेखा कोरेर सावा य़ेत्हाङ् तथा थिबोङ् याक्थुङ-लिम्बू जातिको इतिहास पहिल्याइएको छ । साथमा, लिम्बूजातिको विवाह प्रथा, ‘लिम्बु’ जातिनाम र लिम्बुवानबारे छरिएका केही ऐतिहासिक भ्रमहरूलाई पनि प्रष्ट पारिएको छ ।
अरूले लेखिदिएको धेरैजसो इतिहासमा यस्तै अनेक भ्रमहरू छरिएका हुन्छन् । त्यो नजानेर वा नियतवश पनि यस्ता भ्रान्तिहरू लेखिएका हुन्छन् । त्यस्ता भ्रान्तिहरूलाई सही साक्ष्यले नसच्याएसम्म सिङ्गो जाति र समुदायकै वास्तविक पहिचान कायम गर्नमा समस्या परिरहन्छ । त्यसैले, आफ्नो इतिहास आफैले अन्वेषण गर्नु र लेख्नु परेको हो । यसै मेसोमा उही कृष्णविव्रmम नेम्बाङ्कै अध्ययन, अन्वेषण, लेखन तथा मुन्धुम ऐकाडेमीको प्राज्ञिक साथ-सहयोग र पहलमा ‘लिम्बू इतिहासः तिब्बती, लेप्चा, कोच, सेन र राय सम्बन्ध’ (वि.सं.२०८०) प्रकाशन गरिएको छ ।
यो ग्रन्थले प्राचीन सावा ये़त्हाङ तथा याक्थुङ लाजेॽ ‘लिम्बुवान’ का हाल ‘लिम्बू’ जातिको वास्तविक इतिहासलाई पहिचान गर्न थप सहयोग गर्नेछ । यसका साथै, इतिहासमा लिम्बू जातिसित अन्तरसम्बन्ध तथा ऐतिहासिक सम्बन्ध राख्ने तिब्बती, लेप्चा, कोच, सेन र रायका बारेमा पनि अनेक तथ्यहरू उजागर गरेको छ । यसरी, यस्ता अन्तरसम्बन्ध तथा ऐतिहासिक सम्बन्धहरूलाई अनेक साक्ष्य-प्रमाणका आधारमा मिहिन रूपले नकेलाएसम्म सम्बद्ध जातिको वास्तविक इतिहासको पहिचान हुँदैन ।
त्यसैले, यो ग्रन्थ लिम्बूजाति तथा सम्बद्ध तिब्बती जाति, लेप्चा (लाप्चा), कोच (मेचे, राजवंशी), र नेपालका प्रायः सबै जातिलाई प्रभाव पारेको सेन र राय सम्बद्ध जातिको इतिहासलाई पनि प्रष्ट पार्न मद्दत गर्ने अपेक्षा गरिएको छ ।
यस्तो गहन ग्रन्थ तयार गर्न साथ-सहयोग गर्ने लेखक नेम्बाङ्का परिवार तथा प्रकाशन सहकार्य गर्ने अवकास प्राप्त सिङ्गापुरे टिम एबिराज आङ्देम्बे, क्षितिज लावती, टंक लिम्बू याङ्हिङ्बाङ, मिलन लिम्बू इम्सङ; यूकेटिम जितेन्द्र चेम्जोङ र लाहाङ चेम्जोङ; रुद्र फोम्बो, हङ्कङ; शिशिर निङ्लेकु, जापान र भूपेन्द्र चेम्जोङ, काठमाडौंप्रति हार्दिक कृतज्ञता प्रकट गर्दछौं । यस ग्रन्थको सम्पादन र प्रकाशन गर्ने अभिभारा मुन्धुम एकाडेमीलाई सुम्पने लेखक नेम्बाङ्प्रति हार्दिक आभार प्रकट गर्दै यो ग्रन्थ पाठक सामु समर्पण गर्दछौं ।
डी.बी. आङ्बुङ
मुन्धुम एकाडेमी
काठमाडौं
२०८० असोज १७ ।
