23/08/2026
कपिलेश्वर महादेव, पञ्चकन्या गाउँपालिका–२, कविलास, नुवाकोट अत्यन्तै महत्वपूर्ण प्राचीन धार्मिक तथा ऐतिहासिक तीर्थस्थल हो। पञ्चकन्या गाउँपालिकाले पनि कपिलेश्वरलाई आफ्नो प्रमुख धार्मिक–पर्यटकीय सम्पदामध्ये उल्लेख गरेको छ।
कपिलेश्वर महादेवको विशेषता
१. कपिल मुनिसँग सम्बन्धित परम्परा
स्थानीय धार्मिक परम्पराअनुसार कपिल मुनि महादेवको खोजी गर्दै कविलासको डाँडामा पुगेका र त्यहाँ दिव्य ज्योतिर्लिङ्गको दर्शन पाएपछि शिवलिङ्ग स्थापना गरी तपस्या गरेका थिए। त्यही शिवलिङ्गलाई कपिलेश्वर महादेव भनिएको मान्यता छ।
२. पञ्चमुखी शिवस्वरूप
यहाँको शिवलिङ्गलाई चतुर्मुखी स्वरूपसहित माथि ईशान मुख समेत भएको पञ्चमुखी महादेवका रूपमा वर्णन गरिएको छ। पाँच मुखलाई क्रमशः—
पूर्व — तत्पुरुष
पश्चिम — सद्योजात
उत्तर — वामदेव
दक्षिण — अघोर
ऊर्ध्व — ईशान
भनी परम्परागत रूपमा व्याख्या गरिन्छ।
३. ब्रह्माको धर्मसभा सम्बन्धी परम्परा
कपिलेश्वर क्षेत्रसँग ब्रह्मेश्वर, ब्रह्मकुण्ड, ब्रह्मगंगा, ब्रह्मपदी आदि स्थल पनि जोडिएका छन्। स्थानीय आख्यानअनुसार देवासुर संग्रामको समयमा ब्रह्माले यस क्षेत्रमा यज्ञ तथा धर्मसभा गरेको मानिन्छ।
४. नाथ–तान्त्रिक दृष्टिले पनि रोचक क्षेत्र
कपिल मुनिको तपस्या, शिवलिङ्गको स्थापना, गुफा, नाट्येश्वरी तथा अन्य शक्ति–शैव स्थलहरूको निकटता भएकाले यो क्षेत्रलाई कपिल परम्परा, शैव साधना र तान्त्रिक–शाक्त परम्पराको अध्ययनका लागि पनि महत्वपूर्ण क्षेत्र मान्न सकिन्छ।
