29/10/2025
हाम्रो सोच्ने शक्ति किन निकम्मा हुँदै छ ??? बिशेष गरि १०-४० वर्ष को हाम्रो पिढी किन सहि निर्णय र विश्लेषण गर्न सक्दैन???
फेसबुक Reels, TikTok, Instagram Shorts जस्ता “short-form content” ले हाम्रो दिमागमा हुने असर न्यूरोलोजिकल (brain chemistry) र मनोवैज्ञानिक (psychological) दुवै गहिरो हुन्छ।
(क) न्यूरोलोजिकल असर (Brain Chemistry)
(a) डोपामिन प्रणालीको अति-सक्रियता
Reels हेर्दा हरेक केही सेकेन्डमा नयाँ उत्तेजना (novel stimulus) आउँछ — रमाइलो दृश्य, आकर्षक अनुहार, हास्य, गीत, हिंसा, आदि
यसले “dopamine” नामको neurotransmitter तुरुन्त रिलिज गर्छ।सुरुमा यो “सन्तुष्टि” जस्तो लाग्छ, तर लामो समयपछि दिमागको reward system desensitize हुन्छ — अर्थात्,
सामान्य कुरा (पढाइ, काम, पुस्तक पढ्नु, ध्यान) ले त्यति सन्तुष्टि दिन छोड्छ।
यसै कारण धेरै युवामा motivation घट्ने, एकाग्रता हराउने र दिमाग ‘restless’ हुने अवस्था देखिन्छ।
(ख) Prefrontal Cortex मा असर
यो दिमागको त्यो भाग हो जसले निर्णय लिने, आत्मनियन्त्रण गर्ने, योजना बनाउने काम गर्छ।
लगातार dopamine spike ले यो भागलाई overload गर्छ र आत्मनियन्त्रण (self-control) घट्छ
“बस अर्को ५ मिनेट मात्रै हेर्छु” भन्ने सोचले घण्टा बित्छ
तत्काल नतिजा खोज्ने बानी बढ्छ
(c) Attention Network Disturbance
Short video consumption ले दिमागको attentional network “fragmented” बनाउँछ।
लामो ध्यान माग्ने काममा (जस्तै पढाइ, meditation, research) दिमागले सहन सक्दैन।
यसलाई “Cognitive Fatigue” भनिन्छ — जहाँ तपाईं सानो काममा पनि थकाइ महसुस गर्नुहुन्छ।
२. मनोवैज्ञानिक असर (Psychological स्तरमा)
(a) Social Comparison र Anxiety
Reels मा देखिने “सुन्दर जीवन”, “रमाइलो जोडी”, “महँगो गाडी”, “सफलता” जस्ता दृश्यहरूले
मानिसमा अवचेतन स्तरमा तुलनात्मक तनाव (comparison stress) ल्याउँछ।
Inferiority Complex, Low Self-esteem, र Anxiety बढ्छ।
(b) Emotional Desensitization
लगातार हाँस्य, नृत्य, हिंसा, दुख आदि मिश्रित सामग्रीले भावनात्मक संवेदनशीलता घटाउँछ।
जसले गर्दा मानिसलाई अरूको पीडा वा संवेदना बुझ्न कठिन हुन्छ (Empathy कम हुन्छ)।
(c) Sleep Disruption
राति फोनमा Reels हेर्दा निलो प्रकाश (blue light) ले melatonin हार्मोन घटाउँछ —
यही हार्मोनले निद्रा ल्याउँछ।
निद्रा कम हुँदा स्मरणशक्ति, ध्यान, र मूडमा ठूलो गिरावट आउँछ।
३. व्यवहारिक असर
Time perception distortion: Reels हेर्दा १० मिनेट जस्तो लाग्छ, तर वास्तवमा १ घण्टा बितिसक्छ।
Work procrastination: दिमाग सधैं सानो reward खोज्ने बानीले “लामो काम” टार्ने प्रवृत्ति बढाउँछ।
Addiction cycle: बोर महसुस हुनासाथ दिमाग Reels खोल्न खोज्छ — यो habit loop जस्तो चल्छ।
४. लामो समयपछि देखिने असरहरू
Memory retention घट्ने
Motivation हराउने
Emotional instability (छिट्टै रिस, निराशा, ध्यान विचलन)
सामाजिक अन्तरक्रिया (real-life communication) मा कमी
धेरै प्रयोगमा स्मरणशक्ति, ध्यान, आत्मविश्वास र मानसिक स्वास्थ्यमा ह्रास ल्याउँछ।
सन्दर्भ सामाग्री
Montague, R. P. et al. (2004). “Computational roles for dopamine in behavior.” Nature.
Lembke, A. (2021). Dopamine Nation: Finding Balance in the Age of Indulgence.
Rosen, L. D. et al. (2013). “The distracted student mind.” Educational Psychology Review.
Microsoft Attention Span Study (2015).
Vogel, E. A. et al. (2014). “Social comparison, social media, and self-esteem.” Journal of Social and Clinical Psychology.
Twenge, J. M. (2019). iGen: Why Today’s Super-Connected Kids Are Growing Up Less Happy.
Harvard Health Publishing (2012). “Blue light has a dark side.”
Chang, A.-M. et al. (2015). “Evening use of light-emitting eReaders negatively affects sleep.” PNAS.
Everitt, B. J. & Robbins, T. W. (2016). “Drug addiction: updating actions to habits to compulsions ten years on.” Annual Review of Psychology.Cp
Anup Subedee
