04/08/2026
बच्चा संसारमा आउँदा उनीहरूको मन कोरा कागजजस्तै हुन्छ। उनीहरूले जीवनका पहिलो पाठहरू विद्यालयबाट होइन, आफ्नै घरबाट सिक्न थाल्छन्। आमाबाबु, हजुरबा–हजुरआमा तथा घरका अन्य सदस्यहरू नै उनीहरूका पहिलो शिक्षक हुन्। त्यसैले भनिन्छ, "बच्चाले हामी के भन्छौँ भन्दा पनि के गर्छौं भन्नेबाट बढी सिक्छन्।"
हामीले बच्चालाई सत्य बोल्न सिकाउँछौँ, तर आफैं सानो फाइदाका लागि झुट बोल्यौँ भने बच्चाले हाम्रो शब्द होइन, हाम्रो व्यवहारलाई पछ्याउँछ। हामीले सम्मान गर्न सिकाउँछौँ, तर घरमा एकअर्कालाई अपमान गर्यौँ भने बच्चाले सम्मान होइन, अपमान गर्ने शैली सिक्छ। हामीले पुस्तक पढ्न प्रेरित गर्छौँ, तर दिनभर मोबाइलमा व्यस्त रह्यौँ भने बच्चाले पनि पुस्तकभन्दा मोबाइललाई नै प्राथमिकता दिन्छ।
बच्चाहरू उत्कृष्ट अनुकरणकर्ता (Imitator) हुन्। उनीहरूले सुनेको भन्दा देखेको कुरा धेरै गहिरोसँग आत्मसात् गर्छन्। त्यसैले हाम्रो प्रत्येक व्यवहार उनीहरूका लागि एउटा जीवित पाठशाला हो।
यदि हामी चाहन्छौँ कि बच्चा अनुशासित बनोस् भने पहिले हामी आफैं अनुशासित बन्नुपर्छ। यदि हामी चाहन्छौँ कि बच्चा समयको सम्मान गरोस् भने हामीले समयको पालना गर्नुपर्छ। यदि हामी चाहन्छौँ कि बच्चा दयालु, सहयोगी र जिम्मेवार बनोस् भने ती गुणहरू हाम्रो दैनिक जीवनमा देखिनुपर्छ। किनकि बच्चाले निर्देशनभन्दा उदाहरणबाट छिटो सिक्छ।
घरको वातावरणले बच्चाको व्यक्तित्व निर्माणमा अत्यन्त ठूलो भूमिका खेल्छ। जहाँ प्रेम, सम्मान, विश्वास र सकारात्मक संवाद हुन्छ, त्यहाँ हुर्कने बच्चाहरू आत्मविश्वासी, संवेदनशील र जिम्मेवार बन्छन्। तर जहाँ झगडा, गालीगलौज, हिंसा र असम्मान हुन्छ, त्यहाँ बच्चाको मनमा डर, असुरक्षा र नकारात्मक सोचको विकास हुन सक्छ।
आज धेरै अभिभावकको साझा गुनासो छ—"मेरो बच्चा मोबाइलमा धेरै समय बिताउँछ।" तर प्रश्न उठ्छ, के हामी आफैं बच्चासँग बसेको बेला मोबाइलबाट टाढा रहन्छौँ? यदि बच्चाले आमाबाबुलाई सधैं मोबाइलमै व्यस्त देख्छ भने उसले पनि त्यही व्यवहारलाई सामान्य ठान्छ। त्यसैले परिवर्तन बच्चाबाट होइन, हामीबाट सुरु हुनुपर्छ।
बच्चालाई इमानदार बनाउन चाहनुहुन्छ भने आफैं इमानदार बन्नुहोस्। बच्चालाई धन्यवाद भन्न सिकाउन चाहनुहुन्छ भने आफैं धन्यवाद भन्नुहोस्। बच्चालाई माफी माग्न सिकाउन चाहनुहुन्छ भने गल्ती हुँदा नहिचकिचाई "माफ गर" भन्नुहोस्। यसले बच्चालाई विनम्रता र जिम्मेवारी दुवै सिकाउँछ।
सकारात्मक अभिभावकत्व (Positive Parenting) को आधार नै यही हो—बच्चालाई आदेश दिनेभन्दा पहिले आफू उदाहरण बन्नु। बच्चाले हामीले बोलेका शब्दहरू समयसँगै बिर्सन सक्छ, तर हाम्रो व्यवहारले छोडेको छाप जीवनभर सम्झिरहन्छ।
हामीले बच्चालाई केवल सफल व्यक्ति मात्र होइन, असल, नैतिक र जिम्मेवार नागरिक बनाउन चाहन्छौँ भने हाम्रो जीवन नै उनीहरूका लागि प्रेरणादायी उदाहरण हुनुपर्छ। आखिर बच्चाले हाम्रो कुरा सुन्नुभन्दा पहिले हाम्रो जीवन पढिरहेको हुन्छ।
अन्त्यमा, हरेक अभिभावकले आफूलाई एउटा प्रश्न सोध्नुपर्छ—"म आज जे गरिरहेको छु, यदि मेरो बच्चाले यही व्यवहार जीवनभर दोहोर्यायो भने के म त्यसमा गर्व गर्न सक्छु?" यदि उत्तर "हो" छ भने तपाईं सही बाटोमा हुनुहुन्छ। यदि उत्तर "होइन" छ भने आजैबाट परिवर्तन सुरु गर्ने उत्तम समय यही हो।
याद राखौँ:"बच्चाको भविष्य बदल्न चाहनुहुन्छ भने पहिले आफ्नो व्यवहार बदल्नुहोस्। किनकि बच्चाको कानभन्दा उसका आँखाले धेरै सिक्छन्, र उपदेशभन्दा उदाहरणले जीवन बदल्छ।"
