23/04/2026
‘कालो सुन’ भनेर चिनिने अलैंची खेती गर्ने तरिका:
*परिचय*
*नेपाली नाम*: अलैंची
*English Name*: Large Cardamom, Black Cardamom, Nepal Cardamom
*Scientific Name*: _Amomum subulatum_
*Family*: Zingiberaceae
१. हावापानी र वातावरण
- तापक्रम: ८ देखि २०°C सबैभन्दा उपयुक्त। ४°C भन्दा कम भए बिरुवाको वृद्धि सुस्त हुन्छ
- *उचाइ*: ७००–२१०० मिटरमा सफल खेती हुन्छ। तर ६००–२३०० मिटरसम्म पनि खेती गरेको पाइन्छ
- *आर्द्रता*: ९०% वा सोभन्दा बढी आर्द्रता भएमा राम्रो उत्पादन हुन्छ। अलैंचीले चिसो र ओसिलो वातावरण मन पराउँछ
- *वर्षा*: जति धेरै वर्षा भयो त्यति राम्रो। सिंचाइभन्दा वर्षाको पानी बिरुवाका लागि बढी फाइदाजनक हुन्छ
२. जग्गा छनोट र माटो*
- *स्थान*: अलि भिरालो, घाम कम पर्ने, छहारीयुक्त खोल्सा तथा सधैँ पानी बगिरहने फेद उपयुक्त
- *मोहडा*: उत्तर-पूर्व फर्किएको जमिन सबैभन्दा राम्रो। अन्य अवस्था अनुकूल भए जुनसुकै मोहडामा पनि खेती गर्न सकिन्छ
- *माटो*: pH ४.५–६.५ भएको, पानी नजम्ने, प्राङ्गारिक पदार्थ प्रशस्त भएको दोमट माटो उत्तम। चिम्ट्याइलो रातो माटोमा पानी जम्ने र सुक्दा चर्किने भएकाले राम्रो हुँदैन
३. छहारी व्यवस्थापन*
- *आवश्यकता*: अलैंची छायाँप्रिय बाली हो। प्रत्यक्ष घामले पात डढ्छ
- *कस्तो बिरुवा छान्ने*: चाँडो बढ्ने, टुप्पोमा झुप्पो पर्ने, तल खुला रहने, बाह्रै महिना पात झर्ने, नाइट्रोजन स्थिरीकरण गर्ने बिरुवा उपयुक्त
- *उपयुक्त छहारीका बिरुवा*: उत्तिस सबैभन्दा चलनचल्तीको। यसबाहेक सिरिस, मलातु, क्यामुना, दुधिलो, चुलेत्रो पनि लगाउन सकिन्छ
- *नलगाउने*: डाले घाँस काट्दा अलैंची बगानमा नोक्सानी हुने भएकाले त्यस्ता बिरुवा छहारीका लागि उपयुक्त हुँदैनन्
- *दूरी*: १५ देखि २० फिटको फरकमा लगाउने। सुरुका ६–७ वर्ष बाक्लो रोपेर पछि पातलो पार्न सकिन्छ
- *समय*: अलैंची रोप्नु अगावै छहारीका बिरुवा लगाइसक्नुपर्छ
४. नेपालमा पाइने प्रमुख जातहरू*
रामसाई, गोलसाई, डम्बरसाई, जिर्मले, भार्लाङ, चिबेसाई, साउने, सलकपुरे, काँटीदार आदि।
*उचाइ अनुसार जातको छनोट:*
जात उपयुक्त उचाइ (मिटर) मुख्य विशेषता
**रामसाई** १५००–२१०० लाक्रा रातो र लामा, पात टुप्पोमा झुकेका, फल मझौला लाम्चा। असोज अन्तिम–कार्तिक पहिलो हप्ता पाक्छ। प्रति झ्याङ धेरै थुङ्गा
**गोलसाई, साउने** १२००–१६०० फेदैदेखि पात, पात ठाडा, फल पहेँलो, बाटुला, ठूला र पोटिला। असोजभरी टिप्न सकिन्छ
**डम्बरसाई** ७००–१२०० होचो भूभागका लागि उपयुक्त
**जिर्मले** ७००–१४०० मध्य उचाइका लागि
**भार्लाङ** १५००–२२०० लेकाली भेगका लागि
**चिबेसाई, काँटीदार** ७००–१००० तल्लो बेसीका लागि
५. बिरुवा उत्पादन तरिका*
अलैंचीका बिरुवा २ तरिकाले उत्पादन गरिन्छ:
*क. वानस्पतिक प्रजनन – गाना/पाना छुट्याएर*
*फाइदा*: रोपेको २–३ वर्षमै फल्न सुरु गर्छ। माउबोटको जातीय गुण जस्ताको तस्तै सर्छ
*बेफाइदा*: छिर्के-फुर्के जस्ता भाइरसजन्य रोग माउबाट सजिलै सर्छ
*ख. लैङ्गिक प्रजनन – बीउबाट*
*फाइदा*: भाइरसजन्य रोगबाट बचाउन सकिन्छ। बगान लामो समय उत्पादनमूलक हुन्छ
*बेफाइदा*: बिरुवा तयार हुन समय लाग्छ, उमार्न अलि गाह्रो हुन्छ
*जातीय छनोट किन आवश्यक?*
हरेक जातको फल्ने क्षमता, रोग सहने क्षमता, आयु र उचाइ अनुकूलता फरक हुन्छ। त्यसैले ठाउँ सुहाउँदो जात छान्नु जरुरी छ।
६. नर्सरी व्यवस्थापन*
- बीउ सानो हुने भएकाले प्राङ्गारिक मल प्रशस्त भएको नरम छहारीयुक्त ब्याड बनाउने
- *प्रथम नर्सरी*: बीउ उमार्ने। १८–२२ महिना राख्ने
- *दोस्रो नर्सरी*: प्रथम नर्सरीबाट सारेर हुर्काउने। १२–१४ महिना राख्ने
- यसरी बीउबाट बिरुवा तयार हुन ३२–३४ महिना लाग्छ। त्यसपछि मात्र मुख्य बगानमा सार्न योग्य हुन्छ
- बगानमा सारेको २–३ वर्षपछि बल्ल फल्न सुरु गर्छ
---
सारांश: अलैंचीले चिसो, ओसिलो, छहारीयुक्त ठाउँ मन पराउँछ। उत्तर-पूर्वी मोहडा, दोमट माटो, ९०% भन्दा बढी आर्द्रता र उत्तिस जस्ता छहारी भएमा उत्पादन राम्रो हुन्छ। उचाइ हेरेर जात छान्ने, स्वस्थ बिरुवा प्रयोग गर्ने र छहारी व्यवस्थापनमा ध्यान दिए ‘कालो सुन’ बाट मनग्य आम्दानी लिन सकिन्छ।
