15/08/2021
व्यावसायिक परवल खेती किन र कसरी गर्ने आउनुहोस जानौ,परवल काँक्रो समूहमा पर्ने बहुवर्षिय लहरे बाली हो । यसको बानस्पितक नाम Trichosanthes dioca Roxb हो । यसमा प्रोटीन, भिटामीन ए र सी, क्याल्सीयम, फास्फोरस र फलामको मात्रा अत्यधिक हुन्छ । यसको उत्पत्ति बंगाल र असाममा भएकेा मानिन्छ । परवल मुटु र दिमागका रोगीहरुको लागी धेरै उपयोगी हो । यो सजिलैसंग पच्ने अरु तरकारीको तुलनामा पौष्टीक र स्वादिलो भएकोले तरकारीको राजा पनि भनिन्छ । यो एक पटक लगाएपछि ४/५ वर्ष सम्म फल दिन्छ । यो मुख्यत: वगर तथा बलौटे दोमट माटोमा खेती गरिन्छ । आजकल परबल करेसाबारीमा ८, १० बोट झाँगमा लगाउने चलन बढेको छ यसबाट जुनकुनै बेला आफूलाई चाहेको बेला टिपेर तरकारीमा खाने गरेको पाईन्छ ।
-वानस्पतिक विवरण
यसको भाले र पोथी फूल भएका छुट्टाछुट्टै अलग अलग बोटहरु हुन्छन् । यसको एउटा मुख्य जरा र अन्य जराहरु पनि हुन्छन् । लहरा पेन्सिल आकार भएका हुन्छन् । पातहरु गाढा हरियो र पानको जस्तै आकार भएका हुन्छन् । फूलहरु साना लाम्चो गोला र सेता रंगका हुन्छन् । जम्मा फूलहरुको ४०–७० प्रतिशतमा मात्र फल लाग्ने गर्दछ । परवलको पोथी बोटमा फूल लाग्दा बतिलासंगैका फूल लाग्छन् भने भालेबोटमा फुल्ने फूल सोली जस्तै बतिला विहिन हुन्छन । राम्रो बाली उत्पादनका लागी एक प्लटमा १०–१५% भाले बोट आवश्यक हुन्छ । यसको फूल रातको विहानी पख अथवा उज्यालो हुने समयमा फूल्छ र ६–१२ बजे सम्ममा पराग सेचन सम्पन्न हुन्छ ।
-परवलको महत्व
खादतत्व (ग्रा.) भिटामीन (मि.ग्रा.) खनिज तत्व (मि.ग्रा.)
पानी ९२.२ सी २९ पोटासियम ८३
कार्बोहाडेट २.२ ए २५५ सल्फर १७
प्रोटीन २ बी १ १.०५ म्यागनेसियम ९
चिल्लो पदार्थ ०.३ बी २ ०.०६ सोडियम २.६
रेसा ३.३ बी ६ ०.५ तामा १.१
फसफोरस ४०
फलाम १.७
मानिसको लागि परवल पोषण, औषधीय एवं आर्थिक दृष्टिकोणबाट अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ । परबलमा प्रोटीन र रेसाका अलावा खनिजतत्व एवं भिटामीन प्रचुर मात्रामा पाईन्छ । एक सय पचास ग्राम खान योग्य परबलमा देहायका मात्रामा खाद्यतत्वहरु पाईन्छ ।
परबल एउटा महत्वपूर्ण स्वास्थ्यबर्द्धक, पितनासक, सुपाच्य र मस्तिष्क एवं हृदयबर्धक तरकारीको रुपमा चिनिन्छ । परबलले कोलेस्टोरेल र रगतमा चिनी (सुगर) घटाउने काम गर्दछ । यो मुटु र मस्तिष्कको बिरामीलाई उपयोगी हुन्छ । परबललाई तरकारी, पकौडा, अचार, सुप बनाएर, परबलमा मसला र मासु समेत भरेर विभिन्न परिकारहरु बनाई खाने गरेको पाईन्छ । यसका अलावा राम्रो आय आर्जन गर्न परबल खेती कृषकहरुका लागि अति महत्वपूर्ण व्यवसाय बन्न पुगेका छन ।
-हावापानी र माटो
यसको खेती गर्मी न्यानो र आद्र हावापानीमा राम्रोसंग गरिन्छ । तुषारो कम पर्ने वर्षा १०० देखि ११० से.मी. हुने क्षेत्र यसको खेतीको लागि उपयूक्त मानिन्छ । अतः नेपालको तराई तथा भित्रि मधेशमा यसको खेती गर्ने गरिन्छ । यसको लागी प्रसस्त वर्षा हुने र गर्मी तथा ओसिलो हावापानी पाइने ठाउँ राम्रो मानिन्छ । यसको बोट शरद र बसन्त ऋतुमा सुसुप्त अवस्थामा रहे पनि तापक्रम बढन थाले पछि पलाउन थाल्छ । चिम्टयाइलो बाहेक पानी नजम्ने तथा निकास भएको सकभर अग्लो ठाउं, बुरबुराउदो बलौटे र दोमट तर प्रसस्त मात्रामा प्रांगरिक पदार्थ भएको परबल खेतीको लागी उपयुक्त मानिन्छ । नदीले कटान गरी छाडेका भूभाग, नदी तटको माथिल्लो भाग तथा बालुवाले पुरेका बगर भागमा तराईमा प्रशस्तै खेती गरेका पाईन्छ ।
परवलको लहरा र फलहरु
-परबलका जातहरु
नेपालमा परवलको अनुसंधान खासै नभइसकेकोले नेपालमा परवलका जातहरु सिफारिस भएका छैन । तर भारतका प्रचलित जातहरुमा फैदावाद परवल १ (गोलो धारीदार), फैजावाद परवल ३(लामो धारीदार), फैजावाद परवल ४ (लामो हरियो), स्वर्ण रेखा (लामो बेल्नाकार सेतो हरियो धारी), काजला, क्रान्ति र फैजावाद परवल ५ रहेका छन् ।
-जमीनको तयारी र खाडल खन्ने
परवल लगाउनु पहिले सकभर चैत्र बैसाखमा जग्गालाई ३, ४ पटक गहिरो खनजोत गरी पाटा लगाएर समतल बनाउनु पर्दछ । माटेामा भएको घाँस झारहरु राम्रोसंग हटाउनु पर्दछ । त्यस पछि तोकिएको दुरीमा पर्ने गरी माटोको चिस्यानको आधारमा १, २ फीट गरिाइ र १ फीट गोलाइ भएका खाडलहरु तयार पार्नु पर्दछ ।
-परबलको प्रसारण तथा बृद्धि
परवलको प्रसारण लहरा (वानस्पतिक तरीका) मार्फत गरिन्छ । लहरा छान्नका लिाग आफूले चाहेको जातको रोग कीराबाट मूक्त भएका ताजा र बढी उत्पादन दिने परबल बालीबाट ३, ४ मीटर लामो लहरा (प्रत्येक लहरामा कम्तीमा ८, १० गाँठो पर्ने गरी ) ल्याई १ फीट देखि २ फीट लम्बाई भएको ४, ५ फन्को घुमेको मुठो बनाउनु पर्दछ । यसरी मुठो पार्दा लहराको बनौट अंग्रेजी अंकको आठ ( 8) वा नेपाली अंकको चार (४) जस्तो बनाउनु पर्दछ । लहराको मुठो बनाउँदा पातहरु हटाएको हुनु पर्दछ ।
-लगाउने दूरी तथा तरीका
पंक्ती देखी पंक्ती २ मी. तथा बोट देखी बोट १ मी. खाल्टो वा कुलेसोमा लहराहरु रोप्नु पर्छ ।
(क) खाल्टो खनेर : परवल लगाउनु पहिले राम्ररी खनजोत गरी माटोको चिस्यानको आधारमा माथि उल्लेखित दूरीमा १, २ फीट गरिाइ र १ फीट गोलाइ भएका खाडलहरु तयार पार्नु पर्दछ । प्रत्येक खाडलमा ५ कि.ग्रा.का दरले पाकेको मल र रसायनिक मल प्रति खाडल ५/५ ग्रा. नाइट्रोजन, फास्फोरस र पोटास राम्ररी लहरा रोपनु भन्दा १०दिन अगाडी मिसाउनु पर्दछ ।
(ख) नाला अथवा कुलेसो खनेर : गोलाकार बनाएका लहराहरुको दुबै टुप्पोहरु माटोको सम्पर्कमा ल्याई दुई तिहाई भाग माटो भित्र पर्ने गरी गाडिन्छ । यसरी रोपिएका लहरामा केही दिन पछि जरा तथा जमिन माथी रहेका भागबाट नयाँ टुसाहरु पलाउन थाल्छन् । उपयुक्त वातावरण मिल्ना साथ बढन थाल्छ । बगरमा परबल खेती गर्दा प्रायः यसै प्रकारले गरिन्छ ।
(ग) टाँड वा मचान बनएरः परवललाई घर नजिक टाँड बनाएर वा मचान बनाएर पनि उत्पादन गरिन्छ । यसले उत्पादन बढी दिनुका साथै झाँग भित्र छहारी रुचाउने बाली लगाएर ठाउँको सदुपयोग गर्न सकिन्छ । यसको लागि १ मी. देखि १.५मी. चौडाई भएको १.५ मी. उचाईको टाँड बनाउनु पर्दछ र १.५ मी.को दुरीमा चौडाइ पटिबाट लहरा खाल्टो विधिबाट रोपी लहरा मचानमाथि हुर्काउनु पर्दछ ।
-लगाउने समय
यसको विउ माघ देखि बैशाख सम्म रोपेर विरुवा उर्मान सकिन्छ । लहरा काटेर कलमि सार्ने हो भने भदौं देखि कार्तिक सम्ममा सारि सक्नु पर्छ । पुरानो राम्रो फल लाग्ने स्वच्छ विरुवाबाट कलमि गरेर यसको खेती गरिन्छ ।
-विउ दर
६०० ग्रा. विउ प्रति कठ्ठा र १५०–२०० लहरा प्रति कठ्ठा चाहिन्छ । कलमि लहराको लम्बाई ५० से.मी. हुनुपर्छ र गोलो आकारमा बनाउनु पर्छ ।
-लहरा लगाउने तरीका
माथि उल्लेखित(परबलको प्रसारण तथा बृद्धि) तरीकाबाट तयार गरिएको मुठाको माथिल्लो १ इन्च जमीन माथि छाडी बाँकी भाग पूर्व तयार खाल्टो वा कुलेसोमा माटो मुनि पर्ने गरी परबलको लहरा रोपनु पर्दछ । यसरी लगाउनाले प्रतिकठा १६५ देखि १७५ मुट्ठाहरुको आवश्यकता पर्दछ । लहरा लामो छ र चिस्यान ठीक मात्रामा भए लहराको बीच भाग मात्र पुरी दुबै तिर टुप्पो देखाएर पनि लहरा रोप्न सकिन्छ ।परबलको लहरा रोपेका १ देखि १.५ हप्तामा नयाँ पालुवा आउन थाल्छ । यो समयमा कुनै फूल फल लागेमा टिपी फाल्नु पर्दछ । चिसोले पुस माघमा आशिंकरुपमा वा पूर्ण रुपमा पातहरु सुक्दछ र फाल्गुनमा तिनीहरु पुनः नयाँ पालुवा आई त्यसबाट फुल र फल लाग्न थाल्दछ ।
-भाले पोथी बोटको अनुपात
परबलको भाले र पोथी फूल छुटाछुटै बोटमा फुल्ने गर्दछ । परबल बालीको उत्पादन प्लटमा भाले र पोथी बोटको अनुपात मिलाउनु पर्दछ । यसको लागि जम्मा बोट मध्ये १० प्रतिशत (सयकडा १०) भाले बोट आवश्यकता पर्दछ । खेतमा प्रत्येक ९ बोट पोथी पछि १ भाले बोट लगाउनु पर्दछ । तर ठुलो खेत भएमा ५ देखि १० प्रतिशत भालेमात्र लगाउँदा हुन्छ ।
-भाले र पोथी बोट छुटयाउने तरीका
भाले बोटः भाले बोटको एक गाँठ देखि अर्को गांठको दुरी लामो हुने पातहरु अलि चिप्लो हुने गर्दछ ।
पोथी बोटः पोथी बोटको एक गाँठ देखि अर्को गांठको दुरी नजिक हुने तथा पातहरु अलि खस्रो हुने गर्दछ ।
-मलखाद
परवलको लहरा एक पटक लगाए पछि ४, ५ वर्षसम्म उत्पादन दिने भएकोले वार्षिकरुपमा निम्न बमोजिम प्रति कठा मलको व्यवस्था गर्नु पर्दछ ।
-मल मलको मात्रा
प्रति कठा (किलो) प्रति खाडल वा बोट
कम्पोष्ट ८०० - १००० ५
यूरीया ५ ३०
डि.ए.पी. ४ २५
पोटास २ १३ – १५
जिंक फोस्फेट १ ६–८
पहिलो वर्ष खेत तयारीसंगै सम्पूर्ण कम्पोष्ट, डी.ए.पी. र पोटास तथा एक चौथाई यूरीया माटोमा प्रयोग गर्नु पर्दछ वा खाडलमा हाल्नु पर्दछ । बाँकी एक चौथाई यूरीया मंसीरको अन्तिम साता र बाँकी आधा भाग यूरीया माघ फाल्गुन तिर दिनु पर्दछ ।
दोश्रो वर्षदेखि पुरै गोबर मल, डी.ए.पी., पोटास तथा आधा यूरीया मंसीरमा र बाँकी आधा भाग ३ महिना पछि माघ फागुनमा दिनु पर्दछ । मल दिन विरुवाको वरिपरि गोलो बनाएर जराबाट ४५ से.मी. टाँढा दिनु पर्दछ ।
-सिंचाइ र गोडमेल
यसलाई एक वर्षमा ३/४ पटक गोडमेल गर्नु पर्छ । सिचाईको व्यवस्था भएमा १०/१५ दिनको फरकमा पानी दिनु पर्छ । गर्मी महिनामा ८, १० दिनमा पानी दिनु पर्दछ । पानी बढी भएको अवस्थामा निकासको उचित व्यवस्था गर्नु पर्छ ।
-काटछाट
यसलाई काटछाट नगरे सानो र कम फल फल्ने हुन्छ । त्यसैले पहिलो वर्ष काटछाटको आवश्यकता पर्दैन तर फलेको पहिलो वर्ष मंसीरको दास्रो हप्ता देखी काटछाट गर्नु पर्छ । भुई देखि ३०/४० से.मी. सम्मको प्रमुख लहरालाई छोडेर बाकी लहरालाई काटनु पर्छ । त्यसैमा फाल्गुण देखी परवल फल्न शुरु गर्छ ।
-टेका र छापो
परबललाई टेका दिनु राम्रो मानिन्छ । टेका अनुसार लहरालाई तालीम दिनु पर्दछ । अनुसंधानले भूइंमा छोडिएको लहरा भन्दा टेका दिई लगाइएको परबलमा बढी उत्पादन हुने प्रमाणित गरेको छ । तर भूइंमा पनि सफलताका साथ उत्पादन गर्न सकिन्छ । टेको व्यवस्था नभए जमीनमा नै खर, पराल, मकै गहुको ढोड, उखुको पात, आदिको छापो दिनु पर्दछ । छापोले चिस्यान बचाउने, फल एवं डाँठ कुहिने समस्याबाट बचाउने र प्रागांरिक पदार्थ पनि थपि दिने काम गर्दछ ।
-बाली संरक्षण
परवलमा उचित व्यवस्थापनको कमिले रोग र कीरा दुबैले क्षति पुर्याउँछ । परबलमा खास गरी फल कुहाउने औंसा , डाँडमा गाँठो पार्ने कीरा र सेतो झिंगाले क्षति पुर्याउने भएकोले साइपरमेथ्रिन वा डेल्टामेथ्रिन वा इन्डोसल्फान २, ३ मि.ली. प्रति लीटर पानीको दरले स्प्रे १०, १५ दिनको फरकमा गर्नु पर्दछ । यसमा लाग्ने मुख्यतः फलकुहिने, डढुवा र धुले रोगको लागि क्रिनोक्सील १ ग्रा.वा ब्लाइटोक्स ५० वा बविस्टीन २ ग्राम प्रति लीटर पानीको दरले तथा खपटे किराको प्रकोप दखिएमा रोगर २ मि.लि.प्रति लीटर पानीको दरले राम्ररी भिज्ने गरी स्प्रे गर्नु पर्छ ।
-फल टिप्ने
परबलको फल साधारणतया फाल्गुण देखी कार्तिक सम्म उत्पादन दिन्छ । फल कलिलो अवस्थामा नै टिपि उपभोग वा विक्री गर्नु पर्दछ । उत्पादन रपलको अवस्था हेरी ४/५ दिनको फरकमा फल टिप्नु पर्ने हुन्छ । दास्रो र तेस्रो वर्षमा उत्पादन बढी उत्पादन हुन्छ ।
-उत्पादन
परवल पहिलो वर्ष ४, ६ क्वीन्टल तथा दोश्रो वर्ष देखि ६, ८ क्वीन्टल प्रति कठा उत्पादन दिन्छ । यसबाट प्रति कठ्ठा ८–१० हजार सम्म आम्दानी हुन्छ । पहिलो वर्ष कम तथा दोश्रो वर्ष देखि चौथो वर्षसम्म राम्रो उत्पादन दिन्छ, त्यसपछि घट्दै जान्छ । त्यसैले पहिलो पटक लगाएको बाली ४ वा बढीमा ५ वर्ष लगाउनु पर्दछ ।
-खुटी तथा अन्तरबाली
परबल एक बर्ष उत्पादन लिए पछि अर्को कार्तिक मंसीर तिर लहरा सुक्न थाल्दछ । त्यसबेला सबै लहराको भूईं देखि १०, १५ से.मी. छोडी अरु भाग हटाई दिनु पर्दछ । आवश्यकता अनुसार मल खाद दिनु पर्दछ । माघ फागुनमा पालुवा आए पछि आवश्यकता अनुसार सिंचाइ मल दिनु पर्दछ । चैत्रको मध्य तिर फल प्राप्त हुन्छ । यसप्रकार १ पटक लगाए पछि ४, ५ वर्ष उत्पादन लिन सकिन्छ ।
