Romeins Alphen

Fabrica: de werkplaatsen van het leger

In elk Romeins castellum is een gebouw, of een groep gebouwen, die fabrica heet. In een fabrica zijn werkplaatsen ingericht. Hier worden spullen voor het Romeinse garnizoen gemaakt en vooral onderhouden en gerepareerd.

De fabrica van castellum Albaniana, het huidige Alphen aan den Rijn, is naar verhouding groot. Dit heeft waarschijnlijk te maken met de vroege bouw van het castellum. Albaniana is een van de eerste forten die in het westen langs de Rijn zijn gebouwd. Het castellum ligt in de eerste jaren ‘in the middle of nowhere’. Dit betekent dat het garnizoen voor veel spullen en vooral voor onderhoud op zichzelf is aangewezen.

De fabrica staat naast de zuidelijke poort. De werkplaatsen liggen tussen de omwalling en het hoofdkwartier van het castellum. Naast de poort ligt een hoog en lang gebouw, een basilica. Dit staat met de smalle kant aan de weg die het castellum in tweeën deelt. Ernaast staat een gebouw met verschillende kleine ruimten langs de weg. Achter dit gebouw liggen grotere werkplaatsen, onder meer voor metaalwerk.

Lees meer op www.RomeinsAlphen.nl

Bewoonbaar gebied rond castella Albaniana en Nigrum Pullum
Halverwege de eerste eeuw is zo’n beetje de helft van Nederland onbewoonbaar. Er ligt hoogveen naast de duinen en de wadden in het hele gebied. De Rijn doorsnijdt deze brede strook in een smalle corridor. Hier liggen castella Albaniana en Nigrum Pullum op de oever van de rivier.
Op de kaart is het onbewoonbare gebied het bruine gebied. Dit is een hoogveengebied. Het veen is nat, moerassig en voedselarm. Er wonen lokale boeren langs de oevers van de grote rivieren en kleinere veenrivieren als de Romeinen zich hier vestigen. Verder is het nergens veilig om te wonen.
Het veen is ontstaan na de laatste ijstijd. Dit komt door de stijging van het zeeniveau. De zee stroomt het land in en dan ontstaan strandwallen door afzetting van zand en zeeklei. Op een zeker moment is het binnenland met kreken en lagunes afgesloten van de zee. Op deze natte gronden ontstaat vervolgens het veengebied.
Lees meer op RomeinsAlphen.nl

De website RomeinsAlphen.nl bevat honderden artikelen over het Romeinse verleden van gemeente Alphen aan den Rijn. De inhoud van het naslagwerk is ingebed in de Limes, het grensgebied in het noordwesten van het Romeinse Rijk. De website is gericht op 'iedereen' en het is gemakkelijk om te navigeren en snel meer informatie over alle Romeinse onderwerpen te vinden.
Voor woensdag 6 mei organiseert Vereniging Vrienden van Archeon een lezing over het Romeinse verleden van Alphen aan den Rijn. Romeins Alphen: het landschap, het water en de mensen wordt gegeven door Eveline Verhoeve, eigenaar van de website. Meer informatie over de lezing staat hier https://www.archeon.nl/nl/agenda/lezing-romeins-alphen.html

Locatie: Bibliotheek Rijn en Venen , Aarkade 10 in Alphen aan den Rijn. Het ArcheoLab is er om de week op vrijdag van 13.30 tot 16.30 uur en zaterdag van 10.30 tot 13.30 uur (eerste keer op vrijdag 17 april). Houd voor de precieze data en aanmelding de website van de Bibliotheek in de gaten. Soms vervalt er een dag of is er juist een extra dag of weekend met activiteiten. Kom je langs?
Klik voor meer informatie op het artikel van ArcheoLab Alphen aan den Rijn.

ArcheoLab Alphen aan den Rijn Locatie: Bibliotheek Rijn en Venen - Alphen - Centrum, Aarkade 10, 2406 BV Alphen aan den Rijn Kom je langs? We zijn er om de week op vrijdag van 13.30 tot 16.30 uur en zaterdag van 10.30 tot 13.30 uur (eerste keer op vrijdag 17 april). Houd voor de precieze data en aanmelding de website van de...

EXPOSITIE ROMEINSE BADCULTUUR
In het Romeinse badhuis in Museumpark Archeon is de tentoonstelling Bene Lava. Deze is nog tot en met 26 april te zien. Alles over de Romeinse badcultuur: was het plezier of was het ellende of was het allebei?

In de tentoonstelling Bene Lava ontdek je de wereld achter het marmer en het mozaïek. Met replica’s, geluidsfragmenten, ooggetuigenverslagen en interactieve elementen ga je op zoek naar de echte betekenis van badcultuur.

De expositie is te zien tijdens de normale openingstijden. Archeon is in april open op woensdag tot en met zondag vanaf 10.00 uur. Voor meer informatie en het reserveren van een ticket: www.archeon.nl

Castellum Albaniana (Alphen aan den Rijn) is rond het jaar 41 gebouwd. De Romeinen waren toen al bijna een eeuw actief in het noordwesten van het Gallische gebied.
Dit is de tijdlijn:
* 58 tot 50 BCE: veldheer en gouverneur Julius Caesar verovert Gallië en vormt de nieuwe provincie Gallia Belgica met als noordelijke grens de Rijn
*12 BCE: veldheer en gouverneur Drusus is actief in Germania met als uitvalsbasis het Rijngebied, hij legt een strekdam aan op de splitsing van de Rijn en de Waal om de Rijn beter bevaarbaar te maken
*0: het begin van onze jaartelling
*28 CE: opstand van de bevriende Frisii, deze eindigt met een voortzetting van het bestaande verdrag
*39-41 CE: bouw van castella in Valkenburg en Alphen aan den Rijn
*43 CE: verovering van Britannia met Romeinse transporten via de Rijn naar de Noordzee
*47 CE: instellen van de Romeinse Rijksgrens langs de Rijn

Lees op de website in een ruim artikel met veel linkjes naar meer informatie hoe 'de' Romeinen in de delta van de Rijn terechtkwamen en wat zij daar deden.
https://romeinsalphen.nl/themas/er-lopen-al-bijna-een-eeuw-romeinen-rond-als-albaniana-wordt-gebouwd

ROMEINEN EN KERSTMIS

Kerstmis is een christelijk feest met heidense tradities. Dat komt omdat mensen altijd iets bekends gebruiken en dit dan voor iets nieuws inzetten. De vroege christenen hebben dan ook volop leentjebuur gespeeld bij de Romeinen, zij wonen immers in het Romeinse Rijk. Onder meer de Saturnalia dragen veel bij aan de christelijke symboliek en tradities.

Het christendom ontstaat in de eerste eeuw. Het nieuwe geloof verspreidt zich langzaam in het Romeinse Rijk. Eerst in het zuiden, pas in de vierde eeuw zijn er betrouwbare sporen boven de bergketen van de Alpen. Er is wel een amulet met een christelijke inscriptie uit het midden van de derde eeuw, gevonden nabij Frankfurt in Midden-Duitsland. In ieder geval is het christendom er niet in onze regio in de periode dat hier Romeinen zijn.

Vroeg christendom in woonhuizen
Het vroege christendom wordt voor een groot deel verspreid via vermogende vrouwen. Dit is omdat het christendom een verboden mysteriegodsdienst is. De Romeinen verbieden het christendom, omdat christenen weigeren om een offer aan de keizer te brengen.

De vrouwen spelen een belangrijke rol, want zij stellen hun huis beschikbaar voor (geheime) christelijke bijeenkomsten. Het gaat in de eerste en tweede eeuw om een lezing door een voorganger met aansluitend een gezamenlijke maaltijd op zondagavond.

Dit is anders dan de Romeinse manier van omgaan met religies. Het is een goede Romeinse traditie om in huis verschillende goden te vereren en aan hen te offeren. Romeinen hebben hiervoor een huisaltaar met afbeeldingen en beeldjes van verschillende goden. Het christendom kent slechts één god. Deze wordt niet met beelden en afbeeldingen vereerd.

Sol en Mithras
Er is een tweede belangrijke mysteriegodsdienst. Sol is de zonnegod van het Romeinse Rijk én hij is beschermheilige van soldaten. Daarom zijn de volgelingen van Sol vooral militairen. Op een zeker moment wordt Invictus toegevoegd aan de naam van deze god. Invictus betekent onoverwinnelijk. De mithrasgodsdienst is een samensmelting van de verering van Sol en van Mithras, de Perzische lichtgod.

De religie is bedoeld voor mannen en zij moeten worden ingewijd. De bijeenkomsten zijn in een kleine, soms ondergrondse, donkere ruimte: een mithraeum. De natalis (verjaardag) van Sol Invictus is 25 december. Op een zeker moment, mogelijk al in de derde eeuw, wordt Sol Invictus inclusief de verjaardagsdatum overgenomen door het christendom.

Saturnalia
Saturnalia of Saturnaliën is een midwinterfeest voor de god Saturnus. Hij is de god van tijd en van landbouw en uitgezaaid graan. Midwinter is de donkerste tijd van het jaar. De oogsten zijn binnen en de landbouw ligt even stil voor het zaaien begint. Het feest begint op 17 december. In de vroege keizertijd eindigt het al op 19 december, maar later wordt dat 23 december. In deze periode valt de langste dag en beginnen daarna de dagen te lengen oftewel de zon keert terug.

De saturnaliafeesten worden uitbundig gevierd. De festiviteiten beginnen met een offer bij de tempel en daarna is er een banket voor iedereen. Iedereen is ook vrij van werk of school en er worden cadeautjes gegeven. Voor kinderen is dit vaak een kleifiguurtje. Voor volwassenen is dit vaak een kaars. Het is traditie om huizen te versieren met groene takken van dennen en hulst.

Christelijke symboliek en tradities
De vroege christenen nemen symbolen en tradities over die zij kennen. Daarom is onder meer de keizercultus goed te herkennen in het vroege christendom. Zo ontstaat een christelijke halo uit de lichtkrans van zonnegoden, zoals Sol en Mithras, en de Romeinse keizer die ook met zo’n lichtkrans wordt afgebeeld. Ook de toeschrijving van 25 december, pas vele eeuwen later, als geboortedag van Jezus van Nazareth is een overname van een al bestaande feestdag. Oorspronkelijk gaat het om de natalis van Sol (Invictus).

De Saturnalia spelen een rol bij de aanloop naar de christelijke geboortedag. Veel gebruiken uit de Saturnalia zijn naadloos overgenomen door het christendom en daarom spelen zij een belangrijke rol tijdens het kerstfeest. Dit geldt voor de gewoonten van feestelijke gezamenlijke maaltijden, het geven van cadeautjes waarbij kaarsen een belangrijke rol spelen, de traditie van versieringen van groene dennentakken en hulst en iedereen is vrij van werk of school.

Dit artikel is eerder verschenen op www.RomeinsAlphen.nl

Interessant artikel, voor de Limes-regio vooral omdat er specifiek wordt ingegaan op Romeinse vrouwen wier man in het Romeinse leger dient. Er worden erg veel ambachten door vrouwen uitgeoefend én zij bezitten bedrijven.

Hoewel ze niet mochten stemmen en nauwelijks politieke invloed hadden, mochten Romeinse vrouwen wel werken en bedrijven bezitten. Maar wat voor werk deden zij? Je leest het via de link in de commentsectie.

Eerste Alphense Erfgoedcafé werd goed bezocht

Dinsdag 18 november werd het eerste Erfgoedcafé van gemeente Alphen aan den Rijn gehouden. Ook RomeinsAlphen.nl was aanwezig. Het Erfgoedcafé werd heel goed bezocht door ‘iedereen’ die in het Alphense iets met erfgoed te maken heeft. De stoelen waren niet aan te slepen…

Het Erfgoedcafé heeft als doelgroep iedereen die werk verricht, als professional of als vrijwilliger, bij erfgoedorganisaties. Tot erfgoed behoren onder meer: monumenten, landschap, tradities en het verleden. Erfgoed moet worden behouden, want het gaat niet alleen over het verleden, het gaat ook over de toekomst. Erfgoed speelt een rol bij onderwijs, historisch besef, toerisme & recreatie en vooral bij de beleving van een gemeente.

De erfgoedcafés zijn een nieuw initiatief van de afdeling erfgoed van gemeente Alphen aan den Rijn. Het heeft het karakter van een netwerkbijeenkomst, vandaar ook het drankje met een snack na afloop. De cafés worden afgewisseld met erfgoedtafels. Deze hebben een meer educatief karakter, maar hoe dat precies moet wordt nog besproken met de deelnemers.

Er is goede hoop dat er mooi initiatieven uit alle organisaties komen. RomeinsAlphen.nl heeft in ieder geval genoeg ideeën en kent ook veel mensen binnen het erfgoednetwerk om een en ander van de grond te krijgen.

In de afgelopen maand oktober, de Maand van de Geschiedenis, is elke dag een andere Romeinse vondst uit gemeente Alphen aan den Rijn ‘in het zonnetje’ gezet. De artefacten zijn opgegraven binnen onze gemeentegrenzen, maar zijn vaak niet te zien in een van onze musea.

De vondsten zijn maar een hele kleine greep uit de duizenden en nog eens duizenden Romeinse artefacten die in de loop der jaren uit de bodem zijn gekomen. Gemeente Alphen aan den Rijn ligt namelijk langs de Romeinse Limes. Dit is de noordwestelijke grens van het Romeinse Rijk. In het jaar 47 heeft keizer Claudius de Rijn als grensrivier benoemd. Aan het einde van de eerste eeuw is langs de rivier de limesweg aangelegd. Rond het jaar 125 is deze weg als een geheel gerenoveerd in opdracht van keizer Hadrianus. Dit is de Romeinse weg die zo ongeveer bij elk nieuwbouwplan in de buurt van de zuidelijke oever van de Oude Rijn wordt gevonden. De hele Nedergermaanse Limes, de Romeinse grens langs de Rijn, is een Unesco Wereld Erfgoed.

Bijzondere vondsten uit gemeente Alphen aan den Rijn worden tentoongesteld in het Archeologiehuis Zuid-Holland / Romeins Museum aan de Archeonlaan. Hier is vooral veel te vinden uit de opgravingen van castellum Albaniana in het centrum van Alphen-Stad. Een aantal vondsten uit castellum Nigrum Pullum is te zien in café De Haven op het terrein van Ipse de Bruggen, naast het opgravingsterrein van dat castellum. Er zijn ook Alphense Romeinse spulletjes te zien in het Rijksmuseum van Oudheden (RMO) Leiden.

Verder is er vooral een collectie die niet in musea te zien is. Een deel hiervan is eigendom van het RMO Leiden, maar wordt niet tentoongesteld. Hetzelfde geldt voor het Archeologisch Depot, hier worden artefacten uit archeologische opgravingen uit de hele provincie Zuid-Holland bewaard. Deze worden ook niet tentoongesteld. Wel hebben zowel het RMO als het Archeologisch Depot veel van hun collectie online toegankelijk gemaakt. Daarnaast is er de catalogus Gered uit de Grond, hierin zijn vondsten van amateurs verzameld.

De artikelen uit de Maand van de Geschiedenis vormen samen een overzicht van het soort Romeinse vondsten in gemeente Alphen aan den Rijn. Omdat de Limes een Romeinse militaire zone is, zijn het vooral militaire vondsten. De aandacht lag een halve eeuw geleden ook erg op een traditioneel beeld van de Romeinen: het leger. Daarom was er veel aandacht voor het opgraven van castella, de Romeinse grensforten, en zijn de dorpen hieromheen onderbelicht. Dit geldt overigens vooral voor onderzoeken en publicaties, al komt hier wel verandering in.

Maand van de Geschiedenis 2025
Oktober is de Maand van de Geschiedenis. In deze maand wordt elke dag op www.RomeinsAlphen.nl een artikel gepubliceerd over een Romeinse vondst, een artefact, opgegraven in de gemeente Alphen aan den Rijn. Deze serie is ook geplaatst op de nieuwssite van Studio Alphen.