19/08/2026
Biografi Tuan Guru Haji Salleh bin Musa
Ulama Tauhid, Pewaris Tradisi Pondok S*k dan Guru Bersanad Nusantara
Tuan Guru Haji Salleh bin Musa merupakan antara ulama pondok yang sangat dikenali di Kedah dan Alam Melayu, khususnya dalam bidang tauhid dan pengajian kitab turath. Beliau lebih dikenali sebagai Tok Guru Haji Salleh, dan dalam kalangan murid serta masyarakat pondok turut dipanggil Tuan Guru Baba.
Kajian biografi yang dibentangkan dalam Persidangan Tokoh Ulama Melayu Nusantara menggambarkan beliau sebagai seorang ulama yang mempunyai penguasaan kuat dalam ilmu tauhid dan menjadi tempat rujukan penuntut ilmu dari Malaysia, Thailand dan Indonesia.
Awal kehidupan
Menurut biografi yang paling konsisten dengan catatan keluarga dan komuniti pondok, beliau dilahirkan pada 8 Februari 1929 di Pekan S*k, Kedah.
Ayahandanya ialah Tuan Guru Haji Musa bin Salleh, manakala ibunya ialah Khatijah binti Md Saad Mehamad. Beliau merupakan anak ketiga daripada lapan orang adik-beradik.
โธป
Anak kepada seorang ulama
Sejak kecil, kehidupan Salleh sudah berada dalam suasana ilmu.
Ayahandanya, Tuan Guru Haji Musa bin Salleh, merupakan seorang guru agama dan pengasas awal Pondok Ar-Rahmaniah di S*k.
Pondok tersebut telah diasaskan sebelum Perang Dunia Kedua, sekitar penghujung 1930-an. Selepas kewafatan Haji Musa, institusi tersebut kemudiannya diteruskan dan dibangunkan dengan lebih besar oleh anaknya, Tuan Guru Haji Salleh.
Maka perjalanan ilmu Tuan Guru Haji Salleh sebenarnya bermula di rumahnya sendiri โ di bawah didikan ayahandanya.
โธป
Perjalanan menuntut ilmu
Tuan Guru Haji Salleh tidak berhenti pada pendidikan asas.
Beliau pernah belajar di:
* Sekolah Rendah S*k;
* Pondok Tuan Hussain Kedah;
* Pondok Tuan Guru Haji Mad Nawawi di Gurun;
* Pondok Pak Chu Him di Gajah Mati, Pendang;
* kemudian melanjutkan pengajian ke Makkah al-Mukarramah.
Di Makkah, beliau mengikuti pengajian di Madrasah Darul Ulum al-Diniyyah dan pada masa yang sama menghadiri majlis ilmu di Masjidil Haram.
Di sinilah perjalanan keilmuannya menjadi sangat penting.
Beliau berguru dengan sejumlah ulama besar yang mempunyai hubungan dengan jaringan keilmuan Nusantara dan Makkah, antaranya:
Syeikh Wan Ismail al-Fatani (Pak Da โEl)
Syeikh Muhammad Yasin al-Fadani
Syeikh Abdul Qadir al-Mandili
Sayyid โAlawi al-Maliki
Sayyid Amin al-Kutubi
Nama-nama tersebut direkodkan dalam kajian biografi dan kajian tentang sanad beliau.
โธป
Hubungan dengan Pak Da โEl dan Kitab Bakurah al-Amani
Di sinilah kisah Tuan Guru Haji Salleh menjadi sangat menarik.
Syeikh Wan Ismail bin Wan Abdul Qadir al-Fatani, yang lebih dikenali sebagai Pak Da โEl, merupakan salah seorang guru beliau di Makkah.
Pak Da โEl juga merupakan pengarang kitab ** Bakurah al-Amani **.
Sebuah catatan khusus mengenai kitab tersebut menyatakan bahawa Bakurah al-Amani sering diajarkan oleh Tuan Guru Haji Salleh bin Musa di Madrasah Ar-Rahmaniah dan bahawa Tuan Guru Haji Salleh merupakan antara generasi awal yang menerima sanad pengajian kitab tersebut daripada Pak Da โEl.
Ini memberi satu gambaran yang sangat menarik:
Pak Da โEl โ Tuan Guru Haji Salleh โ Pondok Ar-Rahmaniah โ generasi penuntut ilmu Tauhid.
Jadi, apabila kita bercakap tentang Bakurah al-Amani dalam konteks Tuan Guru Haji Salleh, kita sebenarnya sedang bercakap tentang pewarisan satu tradisi pengajian tauhid, bukan sekadar sebuah kitab.
โธป
Pulang ke S*k
Setelah bertahun-tahun menuntut ilmu di Makkah, beliau kembali ke tanah air.
Sumber Bernama yang dipetik oleh Malaysiakini melaporkan bahawa beliau p**ang sekitar 1964, lalu membantu ayahandanya mengajar di pondok Pekan S*k sebelum mengambil alih pengurusan pondok selepas kewafatan ayahandanya.
Kajian lain p**a mencatatkan tahun kep**angan sebagai 1960.
Perbezaan ini juga wajar kita nyatakan sebagai percanggahan sumber, bukannya disembunyikan. Sumber biografi yang lain secara khusus menyebut 1964 sebagai tahun beliau p**ang dan mula berkhidmat sepenuhnya di pondok ayahandanya.
โธป
Madrasah Ar-Rahmaniah
Selepas ayahandanya meninggal dunia, Tuan Guru Haji Salleh meneruskan perjuangan tersebut.
Pondok Ar-Rahmaniah kemudiannya berkembang menjadi sebuah pusat pengajian agama yang dikenali luas sebagai Pondok Tuan Guru Haji Salleh Musa.
Dokumen perancangan rasmi daerah S*k turut merekodkan bahawa pondok tersebut diasaskan oleh Tuan Guru Haji Musa sebelum penjajahan Jepun dan kemudiannya berkembang pesat di bawah pimpinan Tuan Guru Haji Salleh Musa dari 1964 hingga 2016. Kini kesinambungan tersebut diteruskan oleh generasi berikutnya.
Di sinilah Tuan Guru Haji Salleh menghabiskan sebahagian besar kehidupannya.
Beliau bukan sekadar mengajar.
Beliau membina manusia melalui pengajian kitab.
โธป
Ulama Tauhid
Bidang yang paling sinonim dengan Tuan Guru Haji Salleh ialah ilmu Tauhid.
Kajian akademik menyifatkan beliau sebagai tokoh ulama Tauhid yang sangat dikenali di Alam Melayu. Para guru pondok dan penuntut ilmu dari pelbagai tempat datang ke Pondok Ar-Rahmaniah untuk mempelajari ilmu Tauhid daripada beliau.
Dalam satu kajian tentang ketokohan dakwahnya, beliau digambarkan sebagai seorang ulama yang sangat menekankan Tauhid kerana melihatnya sebagai asas penting dalam kehidupan seorang Muslim.
Sebab itu, nama Tuan Guru Haji Salleh bukan sekadar dikenali di S*k.
Ia tersebar melalui murid-muridnya.
Mereka datang dari pelbagai negeri dan bahkan dari luar Malaysia untuk menadah kitab dan mengikuti pengajian beliau.
โธป
Seorang guru yang mengajar sampai usia lanjut
Keistimewaan Tuan Guru Haji Salleh bukan hanya pada jumlah kitab yang dipelajarinya.
Tetapi pada ketekunannya menyampaikan ilmu.
Kajian biografi melaporkan bahawa kuliah mingguan beliau pada hari Jumaat pernah dihadiri oleh jumlah jemaah yang sangat besar, manakala pengajian Tauhid pada bulan Ramadan menjadi perhimpunan penuntut pondok dari Nusantara.
Dengan kata lain, pondok itu bukan sekadar tempat belajar.
Ia menjadi simpul pertemuan tradisi ilmu Melayu, Patani dan Makkah.
โธป
Kehidupan berkeluarga
Tuan Guru Haji Salleh berkahwin dengan Hajah Hatiah binti Hanafi ketika beliau masih menuntut ilmu.
Menurut kajian biografi, perkahwinan tersebut tidak menghalang perjalanan ilmunya. Sebaliknya, beliau terus menuntut ilmu sehingga ke Makkah.
Beliau dikurniakan 11 orang anak โ enam lelaki dan lima perempuan. Dua orang anaknya dilahirkan ketika beliau sedang berada di Makkah menuntut ilmu.
Antara anak beliau yang kemudiannya meneruskan perjuangan pondok ialah Syeikh Muslim bin Haji Salleh.
โธป
Pengiktirafan
Jasa beliau akhirnya mendapat pengiktirafan masyarakat dan institusi negeri.
Antara pengiktirafan yang direkodkan ialah:
* Tokoh Pendakwah Negeri Kedah โ 2009
* Pingat S.D.K. โ 2009
* Tokoh Guru Pondok Negeri Kedah โ 2010
* Tokoh Ilmuan Daerah S*k โ 2011
Maklumat ini direkodkan dalam biografi beliau dan sumber komuniti pondok.
โธป
Wafatnya seorang murabbi
Pada Jumaat, 22 Julai 2016 / 18 Syawal 1437H, Tuan Guru Haji Salleh bin Musa menghembuskan nafas terakhir pada kira-kira 8.15 malam di Hospital Sultanah Bahiyah, Alor Setar.
Beliau berusia sekitar 87 tahun berdasarkan tahun kelahiran 1929.
Berita Bernama melaporkan bahawa beliau meninggal dunia selepas mengalami masalah kesihatan pada usia lanjut.
Jenazah beliau dibawa p**ang ke S*k dan dikebumikan di Tanah Perkuburan Islam Masjid Ar-Rahman, berhampiran pondoknya, pada keesokan harinya.
โธป
Tetapi kisah beliau tidak berakhir di situ
Kerana bagi seorang ulama pondok, ukuran kehidupan bukan semata-mata berapa lama dia hidup.
Tetapi:
Berapa ramai manusia yang hidup selepasnya dengan ilmu yang dia ajarkan?
Tuan Guru Haji Salleh meninggalkan:
kitab yang diajarkan,
murid yang dididik,
pondok yang dibangunkan,
sanad ilmu yang diwariskan,
dan generasi yang meneruskan perjuangan.
Madrasah Ar-Rahmaniah sendiri terus hidup selepas kewafatan beliau dan kini diteruskan oleh generasi keluarganya. Dokumen perancangan rasmi S*k merekodkan kesinambungan pondok tersebut sehingga hari ini.
Dan di situlah letaknya nilai seorang guru.
Apabila jasadnya telah kembali kepada Allah, ilmunya masih berjalan dari satu dada ke satu dada.
โธป
Sumber Rujukan:
1. Kajian akademik โTinjauan Biografi Tuan Guru Haji Salleh Bin Haji Musa: Tokoh Ulama Tauhid Negeri Kedahโ โ sumber utama untuk latar belakang, keluarga, pendidikan, kepakaran, pondok dan pengiktirafan.
2. Kajian โKetokohan Tuan Guru Haji Salleh Bin Musa dalam Bidang Dakwahโ โ melengkapkan aspek pendidikan, dakwah, keluarga dan kewafatan.
3. Kajian Universiti Islam Selangor mengenai sanad Tuan Guru Haji Salleh bin Musa โ penting untuk memahami kedudukan beliau dalam jaringan sanad ilmu Makkah dan Nusantara.
4. Bernama/Malaysiakini โ sumber kontemporari mengenai kewafatan dan perjalanan beliau selepas p**ang dari Makkah.
5. Dokumen perancangan rasmi Daerah S*k โ mengesahkan sejarah Madrasah Ar-Rahmaniah dan kesinambungannya.
6. Catatan komuniti/pondok digunakan sebagai sumber sokongan, khususnya untuk hubungan beliau dengan Bakurah al-Amani.
