02/10/2026
ADHD-Г ЗӨВХӨН СЭТГЭЦИЙН ЭМЧ ОНОШИЛДОГ УУ?
Сүүлийн үед “ADHD-г зөвхөн сэтгэцийн эмч оношилно” гэсэн ойлголт түгээмэл яригдах болжээ. Гэвч олон улсын практикийг харвал энэ нь нийтлэг загвар биш юм.
АНУ-ын CDC-ийн мэдээллээр ADHD-ийн оношийг сэтгэл судлаач (psychologist), сэтгэцийн эмч (psychiatrist), мөн хүүхдийн эмч (pediatrician) зэрэг өрхийн эмч (primary-care provider) тавьж болно. Их Британийн NICE удирдамжид ADHD-г specialist psychiatrist, paediatrician эсвэл ADHD оношилгооны зохих сургалт, мэргэшилтэй бусад healthcare professional оношилж болно гэж заасан байдаг.
Иймээс:
“Сэтгэцийн эмч ADHD оношилж болно.” — Зөв.
Харин:
“ADHD-г зөвхөн сэтгэцийн эмч оношилно.” — Олон улсын нийтлэг практикийг бүрэн илэрхийлэхгүй.
Үүнээс гадна нэг маш чухал ялгааг ойлгох шаардлагатай.
ADHD ОНОШИЛГОО (ADHD DIAGNOSIS) + СЭТГЭЛЗҮЙН ЦОГЦ ҮНЭЛГЭЭ COMPREHENSIVE PSYCHOLOGICAL ASSESSMENT
ADHD онош тавих нь хүүхэд, насанд хүрэгчийн сэтгэлзүйн болон танин мэдэхүйн үйл ажиллагааг бүхэлд нь үнэлэхгүй ч гэсэн харгалзан үзнэ.
ADHD-тэй төстэй шинж тэмдэг дараах олон нөхцөлд илэрч болно:
• Cуралцахуйн бэрхшээл (learning difficulties)
• Түгшүүр, сэтгэл гутрал (anxiety, depression)
• Нойрны эмгэг (sleep disorder)
• Хэл яринаы эмгэг (language disorder)
• Аутизмын хүрээний эмгэг (autism spectrum disorder)
• Оюуны хомсдол болон танин мэдэхүйн бэрхшээл (intellectual & cognitive difficulties)
• Гүйцэтгэх үйл ажиллагааны эмгэг (executive-function difficulties)
• Сургалтын орчин, хөгжлийн бусад хүчин зүйл
Тиймээс ADHD-ийн чанартай үнэлгээнд зөвхөн нэг асуумж эсвэл богино ярилцлага хангалтгүй. Хөгжлийн түүх, гэр бүл болон сургуулийн мэдээлэл, өөр өөр орчин дахь үйл ажиллагаа, хавсарсан болон өөр тайлбар болох нөхцөлүүдийг авч үзэх шаардлагатай.
Олон улсад оношилгоо үнэлгээг хэн хэрхэн хийдгийг постны зургаас харна уу.
Харин Суралцахуйн бэрхшээлүүдийг Dyslexia, Dyscalculia буюу Specific Learning Disorder
зөв тогтоохын тулд хүүхдийн унших, бичих, зөв бичих (spelling), тоо бодох, математик сэтгэх чадвар, танин мэдэхүйн профайл (cognitive profile) болон сурлагын амжилт (academic achievement) зэргийг стандартчилсан аргаар үнэлэх шаардлагатай.
Мөн бмэдрэлийн эсийн төрөлхийн эмгэг (neurodevelopmental disorder) ангилалд бүгд ADHD, Autism, Суралцахуйн бэрхшээлүүд (Dyslexia, Dyscalculia) ордог ба хавсарсан шинжтэй байдаг тул оношилгооны аргачлал, шаардлагатай ур чадвар (competency), мэргэжилтний үүрэг нь ижил биш.
Монголд бид “хэн онош тавих вэ?” гэдгээс цааш ярихдаа доорх асуудлуудыг харгалзан үзнэ. ADHD, аутизм болон суралцахуйн бэрхшээлийг оношлохдоо сэтгэл зүйн цогц үнэлгээ хийж байна уу?
Тухайн оношийг тавихын тулд:
Ямар minimum assessment standard буюу үнэлгээний наад захын стандарт шаардлагатай вэ?
Ямар мэргэжлийн ур чадвар, чадамж (competency) шаардлагатай вэ?
Ямар стандарчилсан үнэлгээний хэрэгсэл (standardized assessment tools) ашиглах ёстой вэ? Бодит практикт ашиглаж байна уу?
Ялгаатай оношилгоо (differential diagnosis) болон сэтгэл зүйн цогц үнэлгээг (comprehensive psychological assessment) хэн, ямар хүрээнд хийх ёстой вэ? Үүнийг өнөөгийн практикт хангалттай хийж чадаж байна уу?
Мэргэжлийн стандарт нь зөвхөн тухайн хүний мэргэжлийн нэр, албан тушаалд бус, мэргэжлийн чадамж (competency), баримт нотолгоо (evidence), стандарчилсан үнэлгээний арга хэрэгсэл (standardized assessment), ёс зүйн болон мэргэжлийн хариуцлага (ethical and professional accountability) дээр тулгуурлах ёстой.
Өөрөөр хэлбэл онош нь зөвхөн нэр өгөх үйл явц биш. Оношлогооны дүгнэлт нь баримт нотолгоо, үнэлгээний үр дүн, хөгжлийн болон сургалтын түүх, ажиглалт, олон эх сурвалжийн мэдээлэл, ялгаатай оношилгоонд тулгуурласан байх шаардлагатай.
Мөн тухайн үнэлгээ, оношийн дараа хүүхдийг цаашид хэрхэн хөгжүүлэх, дэмжих талаар багш, сурган хүмүүжүүлэгч, эцэг эх, асран хамгаалагчид хэрэгжүүлэх боломжтой тодорхой зөвлөмж, дэмжлэг, засал болон хөндлөнгийн оролцооны төлөвлөгөө (intervention plan) гаргах нь мэргэжлийн хариуцлагын хүрээ байхаас гадна мэргэжлийн ажлын салшгүй хэсэг юм.
Хамгийн чухал нь, мэргэжилтэн өөрийн гаргасан дүгнэлт, зөвлөмжийн үндэслэлийг тайлбарлаж чаддаг, мэргэжлийн болон ёс зүйн хариуцлага хүлээдэг байх ёстой.
ADHD-ийг зөвхөн сэтгэцийн эмч оношилно биш Сэтгэл судлаачид ч олон улсын олон тогтолцоонд оношилдог.
Харин онош тавих болон сэтгэл зүйн цогц үнэлгээ (comprehensive psychological) болон сэтгэлзүйн боловсролын тест үнэлгээ (psychoeducational assessment) хийх гэдэг мэргэжлийн үйл ажиллагаануудыг хослуулан хийсэн тохиолдол тэр жинхэнэ онош болно. үр дүнгээ өгнө.
Эцсийн зорилго нь аль нэг мэргэжлийн “territory”-г буюу бид тус салбарын мэргэжилтэн байх ёстой гэж хамгаалах биш, харин хүүхэд, гэр бүлд чанартай, нотолгоонд суурилсан, стандартчилсан үнэлгээ ба тусламж үйлчилгээ хүргэх явдал юм.
Онош бол нэр оноох тухай биш. Онош бол нотолгоонд тулгуурласан үнэлгээ, зөв тайлбар, зохистой дэмжлэг, мэргэжлийн хариуцлагын нэгдэл юм.
Монголын Суралцахуйн Бэрхшээлийн Холбоо
Утас: 75057188, 80447188
Email: [email protected]
Эх сурвалж:
CDC — Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder: Diagnosing ADHD (Centers for Disease Control and Prevention буюу АНУ-ын Өвчний хяналт, урьдчилан сэргийлэх төв)
NICE Guideline NG87 — Attention deficit hyperactivity disorder: diagnosis and management
British Dyslexia Association — Dyslexia Diagnostic Assessment