23/08/2026
Монголын геологийн гайхамшиг: Таван Хар Овоо солирын тогоо
Дорноговь аймгийн нутагт, Сайншандаас баруун-өмнө зүгт ойролцоогоор 90–95 км зайд 1.3 км орчим диаметртэй дугуй хэлбэрийн геологийн тогтоц оршино.
Энэ бол Таван Хар Овоо — өндөр хурдтай сансрын биетийн цохилтоор үүссэн нь геологийн болон петрографийн нотолгоогоор батлагдсан солирын тогоо юм.
#Харагдах #байдал
Таван Хар Овоо нь ойролцоогоор 1.3 км диаметртэй, харьцангуй энгийн аяга хэлбэрийн солирын тогоо юм. Тоон өндрийн загвар болон хиймэл дагуулын зурагт тойрог хэлбэрийн хүрээ, төвийн хонхор болон хүрээлэн буй газрын гадаргатай харьцуулахад өндөрлөг ирмэг нь тод ялгарна.
Тогооны хүрээ төвийн хотгор хэсгээс ойролцоогоор 20–30 м өндөр бөгөөд зарим хэсэгт илүү өндөр байна. Төвийн хонхор нь хожуу үеийн салхиар зөөгдсөн элс болон нуурын хурдасаар дүүрч, анхны тогооны ёроол өнөөгийн газрын гадаргад шууд ил гарахаа больжээ.
Тогоо нь хувирсан галт уулын болон тунамал чулуулгаас тогтсон суурь дээр үүссэн бөгөөд эдгээр чулуулгийн илэрц тогооны хүрээ болон орчны хэсгүүдэд ажиглагдана.
#Гарал #үүсэл
Таван Хар Овоо нь сансрын биет дэлхийн гадаргатай маш өндөр хурдтай мөргөлдөх үед үүссэн цохилтын бүтэц юм. Ийм мөргөлдөөний үед асар их энерги богино хугацаанд ялгарч, чулуулгийг бутлах, шилжүүлэх, өндөр даралтад деформацид оруулах үйл явц явагдана.
Тогооны гарал үүслийг зөвхөн дугуй хэлбэрээр нь тогтоогоогүй. 2007–2008 онд төв хэсэгт хийсэн өрөмдлөгийн судалгаагаар 206 м хүртэл гүнээс өрмийн чөмөг авч, төвийн хурдасны доор полимикт болон мономикт брекч бүхий хэсгүүд илрүүлсэн байна (Amgaa et al., 2021).
Өрмийн чөмгийн 192–204 м орчмын гүнээс авсан кварцын зарим мөхлөгт өндөр даралтын цохилтын үед үүсдэг planar deformation features (PDFs) илэрсэн нь Таван Хар Овоог солирын цохилтын гаралтай болохыг баталгаажуулах гол петрографийн нотолгоо болсон (Amgaa et al., 2021).
Тогоо үүссэний дараа төвийн хонхорт нуурын болон салхины гаралтай хурдас аажмаар хуримтлагдаж, анхны цохилтын рельефийн тодорхой хэсгийг далдалжээ.
#Онцлог
Таван Хар Овооны онцлог нь Монгол орны газрын гадаргад хадгалагдан үлдсэн, солирын цохилтын гарал үүсэл нь шинжлэх ухааны нотолгоогоор батлагдсан ховор геологийн бүтэц гэдэгт оршино.
Тогооны өнөөгийн хэлбэр төдийгүй түүний гүнд орших брекч болон кварцын өндөр даралтын деформацийн шинжүүд нь сансрын биет дэлхийтэй мөргөлдсөн үйл явдлын физик ул мөрийг хадгалжээ.
Иймээс Таван Хар Овоо нь Монгол орны геологийн архив зөвхөн тектоник хөдөлгөөн, галт уулшил, тунамал хуримтлал, өгөршил ба элэгдлийн түүхийг бус, Дэлхий ба сансрын биетийн харилцан үйлчлэлийн ул мөрийг ч хадгалж байдгийн онцгой жишээ юм.
📍Байршил: Дорноговь аймаг, Сайншандаас баруун-өмнө зүгт ойролцоогоор 90–95 км
📌Солбицол: 44°07′52″ N, 109°39′17″ E орчим
⭕️Диаметр: ~1.3 км
☄️Төрөл: Энгийн солирын цохилтын тогоо
🪨Суурь чулуулаг: Хувирмал вулканоген болон вулканоген-тунамал чулуулгууд
⏳Тогооны нас: Баттай тогтоогдоогүй
📡Дүрслэл: DEM + satellite imagery, 3D terrain visualization
Эх сурвалж:
𝐀𝐦𝐠𝐚𝐚, 𝐓., 𝐌𝐚𝐝𝐞𝐫, 𝐃., 𝐑𝐞𝐢𝐦𝐨𝐥𝐝, 𝐖.𝐔. & 𝐊𝐨𝐞𝐛𝐞𝐫𝐥, 𝐂. (𝟐𝟎𝟐𝟏). 𝑇ℎ𝑒 𝑇𝑎𝑏𝑢𝑛 𝐾ℎ𝑎𝑟𝑎 𝑂𝑏𝑜 𝑖𝑚𝑝𝑎𝑐𝑡 𝑐𝑟𝑎𝑡𝑒𝑟, 𝑀𝑜𝑛𝑔𝑜𝑙𝑖𝑎: 𝐺𝑒𝑜𝑝ℎ𝑦𝑠𝑖𝑐𝑠, 𝑔𝑒𝑜𝑙𝑜𝑔𝑦, 𝑝𝑒𝑡𝑟𝑜𝑔𝑟𝑎𝑝ℎ𝑦, 𝑎𝑛𝑑 𝑔𝑒𝑜𝑐ℎ𝑒𝑚𝑖𝑠𝑡𝑟𝑦. Geological Society of America Special Paper 550, pp. 81–132.
𝟑𝐃 𝐕𝐢𝐬𝐮𝐚𝐥𝐢𝐳𝐚𝐭𝐢𝐨𝐧: 𝐒𝐜𝐢𝐞𝐧𝐜𝐞 𝐇𝐨𝐮𝐬𝐞
©Science House
