16/08/2026
IELTS Day-2
🇬🇧Until recently, people kept their wealth, such as coins and jewels, safe under lock and key. Rich medieval families often hid their strongboxes and keys in different places. A similar principle was later used for secret diplomatic and military messages. Messages were written in code, and both the sender and receiver needed a key to understand them. This led to a long-running battle between code-makers, who created better keys, and code-breakers, who tried to discover them.
🇲🇳Саяхныг хүртэл хүмүүс зоос, үнэт эдлэл зэрэг хөрөнгөө цоож, түлхүүртэй газарт хадгалдаг байжээ. Дундад зууны баян гэр бүлүүд бат бөх мөнгөний авдар болон түлхүүрээ ихэвчлэн өөр өөр газарт нууж хадгалдаг байсан. Хожим үүнтэй төстэй зарчмыг нууц дипломат болон цэргийн мэдээ илгээхэд ашиглах болжээ. Мэдээллүүдийг кодоор бичдэг байсан бөгөөд илгээгч болон хүлээн авагч хоёулаа тэдгээрийг ойлгохын тулд түлхүүр хэрэгтэй байв. Ийнхүү илүү сайн түлхүүр бүтээхийг оролддог код бүтээгчид болон тэдгээр түлхүүрийг олохыг хичээдэг код тайлагчдын хооронд удаан үргэлжилсэн тэмцэл эхэлжээ.
* until recently – саяхныг хүртэл
* wealth – хөрөнгө, баялаг
* coins and jewels – зоос болон үнэт эдлэл
* under lock and key – цоожлон, найдвартай хадгалах
* medieval – дундад зууны
* strongbox – бат бөх мөнгөний авдар
* hide / hidden – нуух / нуусан
* diplomatic – дипломат
* military messages – цэргийн мэдээ
* be written in code – кодоор бичигдэх
* sender / receiver – илгээгч / хүлээн авагч
* code-maker – код бүтээгч
* code-breaker – код тайлагч
* long-running battle – удаан үргэлжилсэн тэмцэл
🇬🇧Today, cryptography plays a central role in keeping our money secure. Money is no longer only a tangible object; much of it exists as information stored by banks. Credit cards contain numbers, chips and a Personal Identification Number (PIN), all of which help protect financial information.
🇲🇳Өнөө үед криптографи нь бидний мөнгийг аюулгүй байлгахад гол үүрэг гүйцэтгэж байна. Мөнгө нь зөвхөн биет зүйл байхаа больсон бөгөөд түүний ихэнх хэсэг нь банкуудад хадгалагддаг мэдээлэл хэлбэрээр оршдог. Кредит картууд нь тоонууд, чип болон Хувийн таних дугаар (PIN)-тай бөгөөд эдгээр нь бүгд санхүүгийн мэдээллийг хамгаалахад тусалдаг.
* cryptography – криптографи, мэдээллийг нууцлан хамгаалах арга
* play a central role – гол үүрэг гүйцэтгэх
* keep something secure – ямар нэг зүйлийг аюулгүй байлгах
* no longer – … байхаа больсон
* tangible object – биет зүйл
* exist as – … хэлбэрээр орших
* stored by banks – банкуудад хадгалагддаг
* credit card – кредит карт
* Personal Identification Number (PIN) – хувийн таних дугаар
* protect financial information – санхүүгийн мэдээллийг хамгаала
🇬🇧Traditional cryptographic systems used one key that both the sender and receiver needed. However, the key itself had to be shared between the two parties, creating a major security risk. In the 1970s, a new approach called public-key cryptography was developed. In this system, a user has two keys: a public key and a private key. The public key is used to encrypt messages, while the private key is used to decrypt them. The security of the system depends on keeping the private key secret.
🇲🇳Уламжлалт криптографийн системүүдэд илгээгч болон хүлээн авагч хоёуланд нь хэрэгтэй нэг түлхүүр ашигладаг байв. Гэвч түлхүүрийг өөрийг нь хоёр тал хоорондоо дамжуулах шаардлагатай байсан нь аюулгүй байдлын томоохон эрсдэлийг бий болгожээ. 1970-аад онд нийтийн түлхүүрт криптографи хэмээх шинэ аргачлалыг боловсруулсан. Энэ системд хэрэглэгч хоёр түлхүүртэй байна: нийтийн түлхүүр болон хувийн түлхүүр. Нийтийн түлхүүрийг мессежийг шифрлэхэд, харин хувийн түлхүүрийг тэдгээрийг шифр тайлахад ашигладаг. Системийн аюулгүй байдал нь хувийн түлхүүрийг нууц хэвээр хадгалахаас хамаардаг.
* traditional cryptographic systems – уламжлалт криптографийн системүүд
* both A and B – A болон B хоёулаа
* share a key – түлхүүрийг хуваалцах / дамжуулах
* two parties – хоёр тал
* major security risk – томоохон аюулгүй байдлын эрсдэл
* public-key cryptography – нийтийн түлхүүрт криптографи
* public key – нийтийн түлхүүр
* private key – хувийн түлхүүр
* encrypt – шифрлэх
* decrypt – шифр тайлах
* depend on – …-ээс хамаарах
* keep something secret – ямар нэг зүйлийг нууцлах
🇬🇧One important public-key system is RSA, named after its developers Ronald Rivest, Adi Shamir and Leonard Adleman. RSA uses several mathematical algorithms and is based on prime numbers. It provides separate processes for generating keys, encrypting messages and decrypting them. Its effectiveness comes from being relatively efficient while also being extremely difficult to break without knowing the private key.
🇲🇳Нийтийн түлхүүрт системүүдийн нэг чухал жишээ нь RSA бөгөөд энэ нэр нь түүнийг боловсруулсан Ronald Rivest, Adi Shamir болон Leonard Adleman нарын нэрнээс гаралтай. RSA нь хэд хэдэн математик алгоритм ашигладаг бөгөөд анхны тоонууд дээр үндэслэдэг. Энэ систем нь түлхүүр үүсгэх, мессеж шифрлэх болон шифр тайлах тусдаа үйл явцуудтай. RSA-ийн үр нөлөө нь харьцангуй үр ашигтай байхын зэрэгцээ хувийн түлхүүрийг мэдэхгүйгээр системийг эвдэхэд маш хэцүү байдагтай холбоотой.
* public-key system – нийтийн түлхүүрт систем
* be named after – …-ийн нэрээр нэрлэгдэх
* developer – боловсруулагч
* mathematical algorithm – математик алгоритм
* be based on – … дээр үндэслэх
* prime number – анхны тоо
* generate keys – түлхүүр үүсгэх
* effectiveness – үр нөлөө, үр ашиг
* relatively efficient – харьцангуй үр ашигтай
* extremely difficult – маш хэцүү
* break a system – системийн хамгаалалтыг эвдэх
🇬🇧The strength of RSA was demonstrated by a challenge involving a 129-digit number. It took 17 years and the combined efforts of more than 600 people to find its two prime factors. This shows how mathematics and cryptography allow modern technology to protect our money with a level of security comparable to the strongboxes and hidden keys used by wealthy people in medieval times.
🇲🇳RSA-ийн бат бөх, аюулгүй байдлыг 129 оронтой тоо оролцуулсан нэгэн сорилоор харуулсан. Түүний хоёр анхны үржигдэхүүнийг олоход 17 жил болон 600 гаруй хүний хамтын хүчин чармайлт шаардлагатай болсон. Энэ нь математик болон криптографи нь орчин үеийн технологид мөнгийг маань дундад зууны баян хүмүүсийн ашигладаг бат бөх авдар, нуусан түлхүүртэй адил өндөр түвшний аюулгүй байдлаар хамгаалах боломж олгодгийг харуулж байна.
* the strength of RSA – RSA-ийн бат бөх чанар
* demonstrate – харуулах, нотлон үзүүлэх
* challenge – сорилт
* 129-digit number – 129 оронтой тоо
* prime factors – анхны үржигдэхүүнүүд
* combined efforts – хамтын хүчин чармайлт
* more than 600 people – 600 гаруй хүн
* allow someone to do something – хэн нэгэнд … хийх боломж олгох
* modern technology – орчин үеийн технологи
* a level of security – аюулгүй байдлын түвшин
* comparable to – …-тай харьцуулж болохуйц, …-тай адил түвшний