Science Technology Geography and Astronomy store

Хаббл дурангаар авсан доорх зураг нь үнэхээрийн сэтгэл хөдөлгөм гайхалтай харагдаж байна. Дэлхийгээс 35000 орчим гэрлийн жилийн цаана орших уг оддын бөөгнөрлийг Чарльз Мэссие анх олж ажиглан өөрийн жагсаалтанд 15 дахь биет хэмээх тэмдэглэсэн юм. М15 шиг ийм биетүүдийг оддын бѳѳгнѳрѳл гэх ба ерѳнхийдѳѳ 100,000 орчим ,ихэнхдээ хѳгшин оддыг агуулсан маш эртний бүтцүүд гэж хэлж болно. Одоогоор М15 шиг 170 гаруй аврага оддын бѳѳгнѳрѳл манай сүүн зам галактик дотор байгаа, гэхдээ урьд нь бүр их олон байсан гэж таамаглагддаг. Чарльз Мэссие нь жижиг дурангаар M15-ийг анх олж ажиглаж байсан ба тухайн үедээ жижигхэн саарал бѳѳрѳнхий манан мэт зүйл ажиглагдсан гэдэг. M15-ийг Дурангаар харахад хамгийн гоё харагддаг биетүүдийн нэг гэж хэлж болно.

Хүн төрөлхтний хэрэглээ, тэр дундаа энергийн хэрэглээ жил ирэх тусам улам нэмэгдэж байна. Газрын тос, нүүрс болон байгалийн хий ашиглаж байгаа боловч нөөц нь багасаж байгаа, үүнтэй зэрэгцээд байгаль орчны доройтол, дэлхийн дулаарал, гээд олон асуудал үүссэн. Сэргээгдэх эрчим хүчийг өргөнөөр ашиглаж байгаа ч хэрэгцээг бүрэн хангах хэмжээнд хүрээгүй л байна.
Biomining буюу био уул уурхай нь хүн төрөлхтөнд шинэ гарц гаргалгаа санал болгож буй. Хүмүүс бичил организмын металлыг хуримтлуулах чадварыг эртнээс мэддэг байсан хэдий ч 1947 онд Колмер, Хинкл нар анх уурхайн уснаас Thiobacillus ferrooxidans бактерийг илрүүлснээр металлын био-гео-технологийн судалгаа эрчимжсэн. Thiobacillus ferrooxidans бактери нь хоёр валенттай төмрийг исэлдүүлж улмаар хүхэр агуулсан нэгдлийг ангижруулдаг болохыг тогтоожээ. Хожим нь хүдрийн эрдэст агуулагдаж байгаа зэсийг уусмал хэлбэрт оруулдгийг мөн тогтоосон юм. Улмаар энэхүү бактерийг ашиглан уурхайн үндсэн орд ашиглагдаж дууссаны дараагаар эсвэл бага агууламжтай хүдрээс металл гарган авах технологийг боловсруулсан.
Rock-eaters буюу чулуу “идэгч” гэсэн нэр томьёо бий: Био-уусалт хийх чадвартай бактерийг чулуугаар хооллогч гэж хэлж болно. Мэдээж хооллож байгаа юм биш. Харин химийн урвалыг ашиглан өөрт хэрэгцээтэй байгаа энерги ээ гарган авч байгаа хэрэг. Байгаль дээр зөвхөн бактери л энэ гайхамшигтай аргаар түүхэн эволюцод амьдрах аргаа олсон. Энэхүү гайхамшигтай чадвар дээр үндэслэн Био–уусалтын арга гэх бага агууламжтай хүдрээс металл ялган авах практик аргийг бий болгосон юм. Био–уусалтын технологиор зэс, төмөр, мөнгө, алт тэр ч бүү хэл уран хүртэл гарган авах боломжтой. Гэвч эхлээд инженерийн асуудал дараагаар нь эдийн засгийн асуудлыг шийдэх хэрэгтэй.

Дорнын их математикч газарзүйч, одон орон судлаач, суут эрдэмтэн Шарайн Мянгат
Дэлхий дахинд математикийн шинжлэх ухааныг зөвхөн Европ болон Арабын их эрдэмтэд л хөгжүүлсэн гэвэл бас үгүй юм. Монголын шинжлэх ухааны түүхийн нэгэн сод хөвүүн Ш.Мянгат бол яахын аргагүй математикийн шинжлэх ухаанд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан нэгэн билээ. Мянгатын математикт оруулсан хувь нэмрийг товч дурдвал:
-Төгсгөлгүй цуваатай ажиллах (цувааг зэрэгт дэвшүүлэх, урвуу функцийг нь олох гэх мэт) геометрийн аргыг боловсруулсан,
-Өөрийн боловсруулсан аргаар хэд хэдэн шинэ цувааг нээсэн,
-Каталаны тоонуудыг нээж, тэдгээрийг тооцох аргуудыг боловсруулсан
-Тригонометрийн үндсэн 9, нийт 13 томьёог шинээр нээж, тригонометрийн функц болон урвуу функцийг задлан шинжлэх шинэ аргын эх үндсийг тавьсан юм.
Ш.Мянгатын “Математикийн хуулийн нарийн хуримтлал” нэрт бүтээл нь тэр үеийн Ази тивдээ математикийн ухааны хөгжил дэвшлийн оргил нь байлаа. Хятад, Японд логарифмыг анх нэвтрүүлсэн хүн нь Ш.Мянгат ба энэ хүний ачаар европын логарифмтой танилцсанаа япончууд өөрсдөө батлан бичсэн байдаг. Эдүгээ Япон улсад хадгалагдаж буй логарифмын тухай номнуудын жагсаалтын нэгдүгээрт Ш.Мянгатын номын гар бичмэл хадгалагдаж байна.

Монголчууд бид шөнийн тэнгэрт харагдах од эрхсүүдийг ерөнхийд нь "од мичид" хэмээн нэрлэдэг. Гэхдээ мичид гэж яг юу болохыг тэр бүр хүмүүс мэдээд байдаггүй. Мичид гэж шөнийн тэнгэрт энгийн нүдээр харах боломжтой нилээн тод оддын нээлттэй бөөгнөрөл юм. Барууны соёл иргэншилд харин "7 эгч дүүс" гэж нэрлэж заншсан байдаг. Тэнгэрт хамгийн тод харагддаг бөөгнөрөл төдийгүй, уг оддын бөөгнөрөл нь дэлхийгээс 400 орчим гэрлийн жилийн зайд оршин буй учир манай нарны аймагтай хамгийн ойрхон оршдог оддын бөөгнөрөл гэж хэлж болно. Мичдийг үхрийн одны ордоор барагцаалаад олох нь амархан байдаг. Сонирхуулахад Япон улсын машин техник үйлдвэрлэлийн "Subaru" компаний нэр нь Монголоор мичид гэсэн үг юм.

Анхны цахилгаан эрчим хүчний батарей 1800-аад онд бүтээгдсэнээс хойш ихэнх батарей нэгэн хэвийн зарчмаар ажиллаж ирсэн. Уламжлалт батарейд огт химийн урвал явагдадгүй бол лити ион батарей хувьд бол өөр ажиллагаатай. Электронууд нь цахилгааны гадаад хэлхээгээр урсах үед литийн ионууд батарейн катодоос анод руу шилжих замаар батарей цэнэглэгддэг. Батарейг ашиглах үед дээрх процесс эсрэг чиглэлд явагддаг байна. Анодод хуримтлагдах литийн хэмжээ ихсэх тусам батарей илүү их хэмжээний энергийг агуулах бөгөөд цэнэгээ алдах хугацаа уртасдаг. Дахин цэнэглэгддэг лити-ион батарей нь ухаалаг утас, цахилгаан автомашин зэрэг сүүл үеийн технологийн ололтуудын эрчим хүчний эх үүсвэр нь болж буй. Мөн лити ион батарейг нар, салхи зэрэг сэргээгдэх эрчим хүчний салбарт эрчим хүч хадгалах зорилгоор ашиглах нь ихсэж байгаа юм.

Бактери, мөөг, вирус, болон бусад өвчин үүсгэгчдийн хувьд амьтны дотоод орчин бол төгс амьдрах орчин юм. Биеийн хамгаалалтын бүтцүүд нийлээд дархлааны систем үүсгэдэг ба олон төрлийн халдвар амьтны биед орохыг хязгаарлах, түүнээс зайлсхийх боломжийг олгоно. Дархлааны системээс үзүүлж буй хамгаалалтын хамгийн эхний тэргүүн шугам бол биед өвчин үүсгэгч орохоос сэргийлэх явдал. Жишээ нь арьс, хуяг гэх мэт гадаад бүрхүүл. Хэрэв биед өвчин үүсгэгч орж ирвэл дархлааны эсүүд гадны эс, вирусын молекултай өвөрмөц холбогдож хамгаалах хариу үйлдлийг идэвхжүүлдэг рецептор молекулыг үүсгэдэг. Тус рецептор молекул ялган таних үйл явцын нэг хэлбэр бөгөөд энэ нь гадны биет гадны эсийг тодорхойлох үйл явцын нэг хэлбэр. Амьтны биед төрөлхийн болон олдмол гэсэн 2 төрлийн дархлаа байдаг.
Төрөлхийн дархлаа (бүх амьтдад)
-Рецепторын багахан иж бүрдлийг ашиглан өргөн хүрээний өвчин үүсгэгчдийн шинж тэмдгийг ялган таних үйл явц
-Хариу урвал хурдан
Олдмол дархлаа (зөвхөн сээр нуруутан амьдтдад)
-Олон тооны рецепторыг ашиглан тодорхой нэг өвчин үүсгэгчдийн өвөрмөц шинж тэмдгийг ялган таних үйл явц
-Хариу урвал удаан

Вирусийн халдвар нь төрөл бүрийн замаар эмнэлзүйн шинж тэмдэг үүсгэдэг. Ихэнхи вирусийн халдвартай холбоотой халуурах, бие өвдөх зэрэг түр зуурын эмнэлзүйн шинж тэмдгүүд бол вирусээр өвчилсөн эсийн үхлээс биш, харин тухайн бие махбодын өөрийгөө халдвараас хамгаалах механизмын үр дүн юм.
Дархлааны систем бол бие махбодын төрөлхийн хамгаалалтын чухал хэсэг билээ. Энэ систем нь вирусийн халдвараас урьдчилан сэргийлэх анагаах ухааны гол арга болох вакцины үндэс болдог. Вакцин бол хоруу чанартай өвчин үүсгэгчийн эсрэг дархлааны системийг өдөөдөг тухайн өвчин үүсгэгчийн хоруу чанаргүй хувилбар юм уу эсвэл аль нэг бүрэлдэхүүн хэсэг юм. Дэлхийн өнцөг булан бүрт аюулыг тарьж байсан вирусийн гаралтай цагаан цэцэг өвчнийг ДЭМБ-ын вакцинжуулалтын хөтөлбөрөөр үндсээр нь устгасан билээ.
Вакцин нь хэдийгээр вирусийн гаралтай өвчлөлөөс урьдчилан сэргийлдэг боловч нэгэнт өвчилсөн тохиолдолд эдгээх тал дээр анагаах ухаан одоогоор хүчин мөхөс байна. Бактерийн гаралтай өвчнийг анагаахад тусалдаг антибиотик нь вирусд үйлчилдэггүй. Ихэнхи вирусийн эсрэг үйлчилгээтэй эмүүд нь нуклеозидтэй төстэй үйлчилж, үр дүнд нь вирусийн нуклеон хүчлийн нийлэгжлийг саатуулдаг ба ийм эмийг нэг болох ацикловир нь вирусийн полимераза энзимийг саатуулах замаар герпесвирусын олшролтыг зогсоодог. Үүнтэй адил азидотимидин (AZT) нь урвуу транскриптаза энзимээр явагдах ДНХ-ийн нийлэгжилтийг саатуулснаар ХДХВ-ын олшролтыг зогсоодог байна. Сүүлийн 20 гаруй жил ХДХВ-ын эсрэг эм бэлдмэлийг бий болгох, сайжруулах ажил их хийгдэж байгаа бөгөөд одоогоор, олон төрлийн эмийн холимог буюу коктейлээр эмчлэх нь хамгийн үр дүнтэйд тооцогдож буй.

Бид бүхэн би том болоод эмч болно, цагдаа болно, багш болно гэж бага байхдаа аав ээждээ хэлдэг. Мэргэжил бүхэн сайхан гэдэг үг байдаг даа. Өнөөдөр 1-р ангид байгаа хүүхэд аавдаа "би том болоод тань шиг банканд ажилладаг хүн болно" гэж хэллээ гэж бодоё. Тэр хүүхэд 2036 онд их сургуулиа төгсөнө. Харин тэр үед банканд ажиллах мэргэжил нь байх болов уу? 21-р зуунд бидний хэрэглэж буй бүх зүйлс ухаалаг болсон ба хүний оюуны бүтээл маш их үнэ цэнэтэй болж, гайхалтай санаанууд ар араасаа ундарч, хүний хийж чадахгүй, бүтээх боломжгүй гэж үздэг байсан бүхэн техник, технологийн хүчээр бүтээгдсээр байна. Техник технологи, хүний оюун ухаан хамтдаа боломжгүй мэт зүйлсийг боломжтой болгодог. Харин хүний оюун ухааныг орлох AI (Artificial Intelligence) буюу “Хиймэл оюун ухаан” нь хүний амьдралд 200 жилийн хугацаанд хийгдсэн хувьсгалтай тэнцэхээр хувьсгалыг 40-50 хан жилийн дотор хийх төлөвтэй. Хиймэл оюун ухаанаар ажиллах робот, машин зэргүүд нь хүчин чадлаасаа хамаарч хүний хийх ажлыг гүйцэтгэж байна. Түүгээр ч барахгүй асрагч роботоос авахуулаад Google компанийн жолоочгүй машин хүртэл бидний амьдралд орж ирэхэд ойрхон болжээ. Мөн операторын ажил болох харилцагчийн гомдол саналыг авч, цуглуулан, мэдээ мэдээлэл боловсруулж тайлан хийж дээд удирдлагад мэдээллэдэг хүртэл чадвартай болоод байна. Энэ бол зүгээр л эхлэл бөгөөд хараахан мэдэгдээгүй байгаа асар олон туршилтууд байгаа байх. “Компьютерийн эрин зуунаас үүдэж хүн төрөлхтөн ажлаа алдах уу?” гэсэн судалгааны ажил нь дэлхий даяар нэлээд олон хүний анхаарлыг татсан. Тус судалгааны ажилд ирээдүйд устаж үгүй болох мэргэжилд банкны зээлийн ажилтан, кредит картын шинжээч, теллэр зэрэг багтжээ. Энэ нь ч “Финтек”-ийн хөгжилтэй шууд холбоотой. Мөн үл хөдлөх хөрөнгийн борлуулагч, ресторан болон буудлын хүлээн авагч, эрсдэлийн менежер, оператор, тэтгэвэр тэтгэмжийн газрын ажилтан, дэлгүүрийн худалдагч, хуульчийн туслагч, цаг засварчин, татварын газрын ажилтан, дата өгөгдөл оруулагч, номын санч, сийлбэрчин, нүдний шил линз-ний мэргэжилтэн, хорхой шавьж устгагч, инженер, зураг зүйн техникч, газар зүйн зохион байгуулагч зэрэг багтжээ. Харин ирээдүйд огт устгагдахгүй мэргэжилд археологи, антропологи орсон нь сонирхолтой. Мөн үүн дээр нэмэн бага ангийн багш, сувилагч гэх мэргэжлийг робот орлохгүй ба харин ч ирээдүйд үнэ цэнэ нь улам өснө гэсэн судалгаа гарсан байна. Үүнээс нэгэн асуулт гарч ирнэ ирээдүйд шинэ мэргэжил үүсэх үү? гэдэг. Хариулт нь мэдээж тийм. Ирээдүйд "virtual орчны дизайнер" гэх сонирхолтой мэргэжил бий болох нь.
Ийнхүү хүний амьдралын хэв маягт сөргөөр нөлөөлж, магадгүй мөхөл рүүгээ ойртож байна гэж үзэх хүмүүс байхад, заавал тийм байх албагүй гэж үзэх ч хүмүүс байна. Гэвч хөгжлийг хэн ч зогсоож чадахгүй гэдэг нь хамгаас үнэн юм. Гэхдээ хиймэл оюун ухаан, төр засгийн бодлого хамтдаа нийгмийн эмзэг давхаргад, хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүст, олон цагаар өдөр шөнөгүй ажиллах аав ээжүүдэд, дэлхий ертөнцийг илүү таньж мэдэх хүсэлтэй залуучуудад том боломжийг олгохоос гадна хүний оюуны бүтээлийг илүү шимтэн үздэг өөр нэгэн соёл иргэншлийн эхлэл байж ч магадгүй.
Ашигласан материал:
https://ikhnuden.com/
"Homo Deus маргаашийн товч түүх" Юваль Ной Харари
http://www.educated.mn/
https://www.weforum.org/about/the-fourth-industrial-revolution-by-klaus-schwab/

Одоогоос 50 жилийн өмнө нэгэн Монгол эрдэмтэн дэлхийд үнэлэгдэх шинжлэх ухааны нээлтийг хийжээ. Тус эрдэмтнийг Ж.Шагж гэдэг бөгөөд "Хүн ба хөхтөн амьтдын гэдэсний бүдүүн хэсэгт дулааны энерги үүсэх үзэгдэл" гээч зүйлийг нээсэн юм. Өнөөдөр Ж.Шагж докторын хийсэн нээлт дэлхий даяар анагаах ухааны салбарт ашиглагдаж байна. Хүний бүдүүн гэдсэнд үүсдэг дулааны энерги нь олон төрлийн өвчинг илааршуулах, урьдчилан сэргийлэхээс гадна биеийн жингээ барих, булчингийн үйл ажиллагаагаа идэвхжүүлэх, гэдэсний микрофлорыг хэвийн түвшинд барих зэрэг өндөр ач холбогдолтой юм. Энэ нээлтэд үндэслэж ОХУ-д олон төрлийн хүнсний нэмэлт бүтээгдэхүүнүүдийг хийсэн байдаг. Ж.Шагж нь судалгааныхаа ажлыг амьтдын бүдүүн гэдэс, шулуун гэдэсний халууныг хэмжихээс эхэлжээ. Эхлээд үхрийн бүдүүн гэдэсний халууныг хэмжихийн тулд хэмжүүрээ 10-80 см дотогш нь явуулахад 38-аас эхлээд 42 хэм хүрсэн ба дараа нь туулай, усан гахай, таван хошуу мал, гахай, нохой зэргийг хэмжсэн байна. Судалгааныхаа явцад бүдүүн гэдэс цочрох, даралт үүсэхэд өтгөн ялгардаг гэсэн ойлголтыг буруу болохыг баталж гол үүргийг бүдүүн гэдсэнд үүсдэг дулаан гүйцэтгэдэг болохыг нотолсон.

Бидний амьдран оршин буй энэ гайхамшигтай дэлхий гариг маань 4.6 тэрбум жилийн өмнө үүсч анхны амьдралын хэлбэрүүд бүрэлдэж эхэлсэн билээ. Эх дэлхий маань үүсэн буй болсон цагаасаа л эхлэн маш олон хувиралт өөрчлөлтүүдийг тэсэн гарч чадсан гайхмаар мятаршгүй тэмцэгч гариг юм. 600 сая жилийн өмнө дэлхийн бүрэн мөсөн бүрхүүлээр хучигдан амьдралыг мөхлийн ирмэгт аваачсан билээ. Тухайн үед дэлхийн бүхий л хуурай газар зузаан мөсөөр хучигдаж, далайн ус түвшнээсээ доош 1000 м хүртлээ хөлдөж, агаарын температур -50 хэмээс ч багсан дэлхийн бүрэн мөстлөг хэдэн сая жил үргэлжлэв. Мөстлөгийн эрин үе дуусаж агаарын хэм +50-д хүрч, 300 м/с хурдтай аварга хар салхи үүсэж эхэлснээр бидний өвөг дээдэс агуу хувьслын босгыг алхан орсон юм. Мөстлөгийн дараа 3.5 тэрбум жилийн туршид бичил биетэн төдий байсан амьтдын бие том хэмжээтэй болон хувьсан өөрчлөгдөж одоогийн амьдралын үндэс суурь тавигдсан билээ. Мөстлөгийн эрин үе хүн үүсэх анхны алхам болсон төдийгүй дэлхий гаригийн түүхэнд тодоор үлдэх чухал үйл явдал болсон.

#Спектр-Р
Спектр-Р буюу Радиоастрон нь дэлхийн тойрог зам дахь хамгийн хүчтэй одон орны радио дуран болно. Уг дуранг Оросын Сансарын Төвөөс 2011 оны 7 сарын 18-нд дэлхийн тойрог замд оруулж 10000 км өндөрт АНУ-ын Хаббл дурангаас 700 дахин өндөрт байрлуулжээ. Спектр-Р-ийн гол зориулалт нь огторгуйн гүнд арксекундын саяны нарийвчлалтайгаар ажиглалт хийхээр бүтээжээ. Энэ дуран нь дэлхий дээрх бусад радио дурангуудтай холбогдож давхар нарийвчлалтай ажилласнаар одоогийн ажиллаж байгаа Хаббл дурангаас 10000 дахин нарийвчлалтайгаар огторгуйн гүн дэх дүрсийг тодруулж харах юм.

20-р зууныг физик болон хими ноёлсон бол 21-р зууныг биологи ноёлох болно гэдгийг олон эрдэмтэн судлаачид хэлж байгаа юм. Биологийн шинжлэх ухаан дотроо биотехнологийн салбар нь олон хүмүүсийн анхаарал сонирхлыг татаж буй. Биотехнологи нь биологи, хими, физик, техникийн болон тэдгээрийн салбар шинжлэх ухааны (биохими, микробиологи, генетик, иммунологи гэх мэт) ололт амжилтад тулгуурлан хөгжиж буй судалгаа, үйлдвэрлэлийн орчин үеийн чиглэл юм. Хүн төрөлхтний өдөр бүр өсөн нэмэгдэж буй олон олон талт хэрэгцээ, байгаль экологийн тэнцвэрт байдлыг хангах, түүхий эдийн шинэ эх үүсвэрийг бий болгох зэрэг тулгамдсан олон асуудлыг шийдвэрлэхэд биотехнологийн гүйцэтгэх үүрэг улам бүр нэмэгдсээр байна. Үндсэн 5 салбарт биотехнологи ашиглагдаж байна.
- Эрүүл мэнд буюу анагаах ухаан
- Хүнсний үйлдвэрлэл (газар тариалан, ХАА)
- Байгаль хамгаалал
- Шинэ материал
- Эрчим хүч
Биотехнологийг масс үйлдвэрлэл явуулах гол зорилготой өөртөө олон шинжлэх ухаан агуулсан өргөн хүрээтэй цогц нийлмэл шинжлэх ухаан гэж хэлж болно. Судалгааны чиглэлүүдээс дурдвал:
- Амьтны биед хүний эрхтнийг бий болгож улмаар хүнд шилжүүлэн суулгах
- Лабораторийн нөхцөлд шинэ организм бүтээх
- Фаргогеномикс: хувь хүний бүтцэд тохирсон эмийг бүтээх
- Ой мод ургах хугацааг 50-100 жил байдгийг өөрчилж хэдхэн жил болгох
- Газрын тосноос хуванцар үйлдвэрлэдгийг өөрчлөн байгалийн ургамлаас үйлдвэрлэх
- Өнөө үеийнхээс хэдэн мянга дахин хүчин чадалтай компьютерыг биологийн нэгдлүүд, тухайлбал уурагт үндэслэн зохион бүтээх
- Байгаль орчинд хоргүй, хямд өртгөөр эрчим хүч үйлдвэрлэх
- Байгаль орчинд хоргүй шинэ материал гарган авч анагаах ухаан ба үйлдвэрлэлд хэрэглэх
- Хөхтөн амьтан болон хүнийг хувилах зэрэг хамаарч байна.