Галбадрахын Тогос

Байгалийн ухааны хичээл, математиктаа дуртай хүүхдүүд мэргэжлээ яаж сонгох вэ гэдэг дээр хүмүүс “инженер бол, эмч бол” гэх мэт зөвлөж харагддаг. Хүүхдүүд өөрсдөө инженер гэж яааг ямар мэргэжил байдаг тал дээр сайн ойлголттой байж чаддаг юм болов уу?

Хүүхэд, дүү нар тань яг иймэрхүү байдалтай байгаа бол бодит төсөөлөлтэй болгож, өөрөө шийдвэрээ гаргахад нь дэмжээд энэ өдөрлөг рүү явуулаарай…

Хүүхэд өөрөө мэргэжлийнхээ талаар тодорхой ойлголттой болж, шийдээ гаргаж байж л ирээдүйдээ итгэлтэй суралцана, тийм үү?

Та одоогийн өөрийнхөө байгаа байдалд сэтгэл дундуур, урам зориггүй, юу ч хийсэн ялгаагүй юм шиг, бусдад үл хүндлэгддэг тийм мэдрэмж төрж байгаа бол номын дэлгүүр ороод энэ номыг худалдаж аваад уншаарай.

Би энэ номыг зохиосон, орчуулсан хүмүүстэй огт танил биш, өөртөө цаг гаргаж тайван байхын тулд гартаа авч уншиж үзсэн төдий л юм. Нэг өдрийн дотор улам улам амтанд нь орж дурласаар уншиж дуусгаад өсвөр насны хөвгүүддээ, жоохон эморчихсон хэн нэгэнд уншуулмаар их сэдэл төрсөн тул ийнхүү бичиж сууна.

“... Найзлаагүй найзаа, хийгээгүй ажлаа, гэрлээгүй хүнээ, гаргаагүй хүүхдээ үгүйлэн санахад хүчин чармайлт шаардахгүй. Бусад хүний дурангаар өөрийгөө харах, тэдний өөрийг чинь тийм байгаасай гэж хүсэж байгаа өөр өөр хувилбаруудыг багтаасан хүн байх юмсан гэж хүсэх хэцүү биш. Харамсах амархан, энэ насаа дуустал харамсаад л байх амархан... Харуусал биднийг үгдэрч гандахад хүргэж, өөрсдийнхөө хийгээд өрөөлийн хамгийн муухай дайсан юм шиг санагдуулдаг... Бид бүх юм байх гэж бүхнийг хийх шаардлагагүй. Бид угаасаа цаглашгүй учраас тэр. Амьд мэнд байгаа л бол бидний дотор олон олон боломжоос бүрдэх ирээдүй байж л таарна... Боломжгүй юмыг амьдарч л бүтээдэг бололтой.”

Номын энэ хэсэгт хүрэхэд таны нүднээс бяцхан нулимс дуслах байх, сэтгэлд тань нар гийж, өөдөө тэмүүлэх урам зоригоор дүүрч, өөрийгөө байгаагаар нь окей гэж хэлэх зориг төрнө гэж найдаж байна.

Номын үйл явдлын талаар дэлгэрэнгүй бичээд яах вэ, та гартаа аваад л уншаад үз. Таны нойрыг хүргэлгүй, ар араасаа догдлуулсаар байгаад сүүлийн хуудас хүргэчихнэ гэдэгт итгэлтэй байна.

Хорвоо уудам, одоогийн байгаа орчин нөхцөл, хүрээлэл, бусдын үнэлгээ дүгнэлт гэх мэт юугаар ч өөрийгөө хязгаарлаж, дүгнэх шаардлагагүй. Та зөвхөн өөрөөрөө байж, өөртөө итгэлтэй урагшаа хараад амьдрах л хэрэгтэй. Хязгааргүй их нөөц бололцоо амьдралд тань бий...

ЕРӨНХИЙ БОЛОВСРОЛЫН СУРГУУЛИЙН МЕНЕЖЕРҮҮДИЙГ ХӨГЖҮҮЛЭХ ТУХАЙ

Ерөнхий Боловсролын сургуульд ажиллаж эхлэхэд хамгийн түрүүнд мэдрэгдсэн зүйл бол захиралд эрх мэдэл хэт их төвлөрч, дунд шатны менежерүүдийн чиг үүрэг тодорхойгүй байх явдал байв. Шинэ Монгол сургуулийн хувьд нийгмийн ажилтнууд нь хүүхдийн хөгжил, хамгааллын бодлогоо барьж хэрэгжүүлдэг гэдэг утгаараа багш нараа удирдан зөвлөж чиглүүлдэг дунд шатны менежерийн статустай байдгаараа онцлогтой юм.

Сургуулийн сургалтын менежерүүд багш суурьтай байдаг учраас багш нартаа заах арга зүйн зөвлөгөө өгч чиглүүлэх тал дээр чадварлаг ч менежментийн талын ур чадвар дутмаг байх талтай. Гэтэл сургууль өөрөө маш сайн менежменттэй байж үйл ажиллагаа нь жигдэрч цэгцэрдэг. Тэгвэл менежерүүдээ бүгдийг нь бизнесийн байгууллагын менежерээр солино гэвэл тэдэнд сургалтын талаарх ойлголт, багшийн ажил мэргэжлийн онцлогийг таньж мэдэхэд ихээхэн хугацаа зарцуулахаас гадна багш нарт хичээл, арга зүйн зөвлөгөө өгч чаддаг болох эсэх нь бас л эргэлзээтэй.

ЕБС-уудын сургалтын менежерүүд сургалтын хуваарь, төлөвлөгөө гаргах, сургалтын хөтөлбөр, ээлжит хичээлийн төлөвлөгөө батлах, багш нарт арга зүйн зөвлөгөө өгөх зэрэг үндсэн ажлуудын зэрэгцээ төрийн байгууллагуудад мэдээ, судалгаа гаргаж өгөхөд маш их цагийг зарцуулдаг нь анзаарагдсан.

Миний бодлоор сургалтын менежерт байх ёстой хамгийн чухал чадвар нь сургалтын хөтөлбөр болон сургалтын чанартаа тогтмол дүн шинжилгээ хийж, сургалтын бодлого, чанараа алдагдуулахгүй авч явах, үүний тулд багш нараа удирдан чиглүүлэх, урам зориг өгч, тогтвор суурьшилтай ажиллуулах “хүний нөөцийн менежментийн ур чадвар” бөгөөд мөн багш нарын заах арга зүй, онолын мэдлэгийг сайжруулахад зөвлөгөө чиглүүлэг өгч, сургаж хөгжүүлж чадах ур чадвар юм. Гэтэл багшийн ажил эрхэлж байгаад сургалтын менежер болсон даруйд энэ чиг үүргийн дагуу ажиллах ёстойг нь зааж чиглүүлэх, шаардлагатай ур чадварыг бий болгоход нь сургаж хөгжүүлэх хөтөлбөрийг тухайн байгууллага болон төрөөс хэрэгжүүлдэггүй сул тал ажиглагдаж байв.

Ялангуяа сургалтын менежер хүнд багш нараа удирдан чиглүүлж, урам зоригтой ажиллуулах, оновчтой шаардлагыг тавьж, хариуцлага тооцож ажиллах зэрэгт зайлшгүй хэрэгтэй хүний нөөцийн менежментийн талаар ойлголт өгөх нь нэн тэргүүнд чухал санагддаг. Тэгж байж сургуулиудын хүний нөөц нь тогтвортой байж, сургалтын чанарт бодит ахиц гаргах болов уу? Мөн багш байхдаа зөвхөн өөрийн мэргэжлийн судлагдахууны ээлжит хичээлээ төлөвлөн хэрэгжүүлж байсан хүнд бүх судлагдахууны талаар ерөнхий ойлголттой байж, сургуулийн сургалтын хөтөлбөрт цогцоор нь дүн шинжилгээ хийн, сургалтыг илүү томоор нь, системээр нь харах чадвар шууд бэлэн байхгүй нь мэдээж юм. Тиймээс энэ тал дээр тусгайлан хөгжүүлэх бодлого, хөтөлбөр хэрэгтэй санагдаж байлаа

Тийм учраас сургуулийн захирлаар ажиллаж эхлээд эхний ээлжинд менежерүүддээ энэ чиг үүргийг нь тодорхой болгож өгөхийн зэрэгцээ тэднийг тусгайлан хөгжүүлэхэд мэргэжлийн хүмүүстэй хамтран ажиллахад нэлээдгүй ач холбогдол өгч ирсэн билээ. Мөн сургалтын менежерүүдийн төрийн байгууллагад гаргаж өгдөг судалгаа, дүн мэдээг дотооддоо нэгтгэн төвлөрүүлж, үйл ажиллагааны дотоод чанарыг тогтмол хэмжиж байх тусгай орон тоо гарган ажиллаж байна.

Харин одоо багш нарыг шууд удирдахад шаардлагатай эрх мэдлийг захирлаас менежерүүддээ шилжүүлэн, засаглалаа оновчтой тогтоох шатандаа орж эхлээд байна. Манай сургалтын менежерүүд суурь мэдлэг сайтай, чадварлаг тул багш нартайгаа сайн тулж ажиллаж, сургалтын хөтөлбөртөө дүн шинжилгээ хийх чадвараа өдөр өдрөөс хөгжүүлэн чадваржиж буйг нь харахад бахархалтай сайхан байдаг аа.

Төрийн өмчийн ЕБС-ууд ч бас сургалтын менежерүүдээ, дунд шатны менежерүүдээ хөгжүүлэх цогц хөтөлбөртэй, түүнийхээ дагуу үр дүнтэй сургалт, үйл ажиллагаа зохион байгуулж, эрх, үүргийг нь тодорхой болгон өгдөг байгаасай гэж чин сэтгэлээсээ хүснэм...

Амьдрах чадварт сургах хөтөлбөрийн тухай

Шинэ Монгол сургуулийн нэг гол онцлог нь сурагчдынхаа зөвхөн оюун ухааныг нь хөгжүүлээд зогсохгүй авьяас чадвар, бие бялдрыг хөгжүүлэн, эрүүл, зөв дадалтай болгож, зүрх сэтгэлийн боловсролоор дамжуулан энэрэнгүй сэтгэлтэй, эрүүл бие, саруул ухаантай, шинжлэх ухааны суурь мэдлэг сайтай иргэдийг бэлтгэн, Монгол улсын ирээдүйн хөгжилд хувь нэмрээ оруулах эрхэм зорилготой бөгөөд үүнийхээ төлөө багш ажилчид нэгэн сэтгэлээр ажилладаг юм.

Байгууллагыг хүн биш үзэл баримтлал удирдаж буй цагт хөгждөг гэж үүнийг л хэлдэг болов уу?

Харин энэ эрхэм зорилгыг биелүүлэх ажил хуруу инчдэхийн хооронд биеллээ олдог, ганц тодорхой хариулттай даалгавар биш юм.

Манай багш нар багт нэгдэн, жил бүр энэ зорилгыг биелүүлэхийн тулд хүүхдүүдтэйгээ хэрхэн ажиллахаа төлөвлөж, төрөл бүрийн арга шийдэл санаачилж, сэтгэлээрээ ажилладаг нь бахархууштай.

Сургуулиас энэ бодлогын хэрэгжилтийг дэмжих үүднээс амьдрах чадварт сургах хөтөлбөрийг 1-12-р ангийн сурагчдадаа зориулж хийдэг нь манай бүтээлч багш, удирдлагуудын санаачилга, хичээл зүтгэлийн биелэл юм.

Бид 1-3-р ангид сурагчдын бие даах болон эвлэн нэгдэх чадварыг хөгжүүлэх зорилготой “Би том боллоо” хөтөлбөр, 4-5-р ангид мал аж ахуйд тусалж, хөдөлмөрч чадварт суралцахын зэрэгцээ монгол хүн болж төрсөн онцлог, ёс заншлаа мэдрээсэй хэмээн “Боролдой” хөтөлбөр, 6-8-р ангид “Хөдөлмөр сургалт”, 10-р ангид сахилга бат, тэсвэр хатуужил, эх оронч үзлийг төлөвшүүлэх үүднээс “Цэргийн хэргийн сургалт”, 11-р ангид эх нутгаар нь аялуулан, ёс заншил, өв уламжлал, түүх соёлоо дээдлэх ухаан, сэтгэлгээ суулгах “Говь” хөтөлбөр, 12-р ангид хөдөлмөрийн үр шимийг бодитоор мэдрүүлэх “Намрын ажил” хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлдэг бөгөөд эдгээр хөтөлбөрийн хүрээнд хүүхдүүдэд танхимд ярьж ойлгуулж чадахгүй маш олон зүйлсийг ухааруулж, бодуулж, биеэр мэдрүүлж чаддаг юм.

Бидний түүчээлэн хэрэгжүүлж ирсэн хөтөлбөрүүдийг өдгөө олон сургуулиуд хэрэгжүүлж байгаа нь баярлууштай ч хэлбэр төдий гүйцэтгэж байгаатай таарахад гунигтай байдаг. Цонжинболдог дээр нэг өдрийн өчнөөн доллараар тооцогдох үнээр сурагчдыг морь унуулж үзүүлэн, малчин ахуйг эгээ л жуулчинд танилцууж буй аятай урнаар өгүүлж буйг хараад хамгийн их эмзэглэж билээ... Монгол хүн монгол ахуйгаа жуулчны ёсоор биш эзний ёсоор биеэр мэдэрч, нэгийг бодож, хоёрыг ухаарч, эх орныхоо төлөө би юу хийж чадах вэ гэсэн эргэцүүлэл бий болгоход л сургуулиуд хөтөлбөрүүдээ чиглүүлэн хэрэгжүүлээсэй гэж хүснэ.

Бидний хийж буй ажил ч төгс шийдэл гэж омогшихгүй ч хэрэгжүүлж буй багш, ажилчид маань яавал сурагчдадаа нэгийг мэдрүүлж, бие сэтгэлээрээ эх нутаг, хүмүүний амьдралын талаар эргэцүүлүүлж, ухаажуулах вэ гэж арга шийдэл хайж байдагт нь нүүр бардам байдаг даа.

Харин одоо эдгээр хөтөлбөрүүдээ яаж илүү чанартай, бүр илүү сайн үр дүнтэй болгох вэ гэдэг дээр бид ажиллаж, ухаанаа уралдуулж байна. Монгол улсын ирээдүйн эзэд болох бяцхан сурагчдаа амьдрах ухаантай, хөдөлмөрч, эх орноо гэх халуун сэтгэлтэй нэгэн болгож төгсгөх сөн...
Г.Тогос

Эрхэм хүндэт төгсөгчид өө!
Эрхэм хүндэт эцэг эхчүүд ээ!
Эрхэм хүндэт зочид оо!
Эрхэм хүндэт багш, ажилчид аа!
Та бүхэндээ 2021-2022 оны хичээлийн жилийн Төгсөлтийн баярын мэндийг хүргэе.

Чин үнэн сэтгэлтэй, өөр өөрийн өнгөөр гэрэлтэж чаддаг хорин нэгдүгээр үеийн гайхалтай шавь нар маань өнөөдөр Шинэ Монгол сургуулиасаа далавчаа дэлгэн нисэх гэж буйг харахад сэтгэл бахдам байна.

Ялангуяа сүүлийн хоёр жил гаруйн хугацаанд цахим сургалтаар дамжуулан амжилт, үр дүн гаргах амаргүй даваатай учирсан хэдий ч өөрийгөө дайчлан бие даан суралцаж, гадаад хэлний чадвараа онцгой сайн хөгжүүлж, одоогоор нийт 20 сурагч гадаадын чанартай их дээд сургуулиудад дэвшин суралцах эрх авч, 40 сурагч Японы засгийн газрын тэтгэлэгт шалгалтад амжилттай бүртгүүлжээ. Сургуулиа төгсөхөөс өмнө дэвшин сурах сургуулиа ийм олуулаа шийдэж чадсан шинэ жишиг тогтоож байна.

Шинэ Монгол сургууль сурагчдаа оюун ухаан, бие бялдар, зүрх сэтгэлээ өв тэгш хөгжүүлж, өөрийн авьяасаа нээн илрүүлж, аз жаргалтайгаар амьдралаа босгох чадвартай болоосой, бүр цаашилбал ирээдүйд Монгол Улсынхаа хөгжлийг нуруундаа үүрч явах нэгэн байгаасай гэж хүсэж, найддаг. Эрхэм төгсөгчид минь ч үүнд бэлэн байгаагаа олон талаар бидэнд нотолсоор байна.

Олон сурагч өөрийн сурах үйлсэд зогсолтгүй шамдан ахиц амжилтаараа багш нараа бахархуулж байгаагийн дотроос сурагч Ц.Өгөөмөр яг одоо Азийн физикийн олимпиадад оролцон, сурагч Ч.Жаргалан, А.Номин нар олон улсын биологийн олимпиадад оролцох эрхээ атгаж аваад байгаад амжилт хүсэн халуун алга ташицгаая.

Хэдийгээр хорио цээрийн дэглэм дунд амаргүй байсан хэдий ч сурагчид маань өөрсдийн гоо зүйн мэдрэмж, бие бялдраа хөгжүүлэхээ хойшлуулалгүй, авьяас чадвараа улам нээн, цэцэглүүлж байгаад талархаж байна. Жишээлбэл, сурагч Х.Энхзул суралцах хугацаандаа усанд сэлэлтийн спортоор тасралтгүй хичээллэн, улс, нийслэл, ОУ-ын чансаа бүхий тэмцээнээс нийт 119 медаль гардан авч, олон улсын тэмцээнүүдэд ч Монгол Улсынхаа тугийг мандуулж ирсэн түүний тууштай хичээл зүтгэлд чанга ташилтаар баяр хүргэмээр байна. Түүнчлэн Б.Үжин уран сайхны кино болон дууны клип зэрэгт гол дүрийг бүтээн аль хэдийн уран бүтээлийн гараагаа эхлүүлээд байна. Ийнхүү өөрийгөө дайчлан цуцалтгүй хөдөлмөрлөдөг нийт сурагчдадаа амжилтаараа цойлж, аз жаргалаараа бусдыг усалж тэтгэж явахыг чин сэтгэлээсээ хүсэн ерөөе.

Сурагчдын өөрөө удирдах зөвлөлийн бие даасан, хараат бус байдлыг баталгаажуулахад хамгийн их анхаарсан нь хорин нэгдүгээр үеийнхэн. Цаашид номын ах эгч нарынхаа эхлүүлсэн энэ эрхэм зорилгыг дүү нар нь улам бататгаж, ирээдүйд Шинэ Монгол ахлах сургуулийг сурагчид нь удирдан манлайлах үе ирнэ гэдэгт итгэлтэй байна.

Төгсөлтийн босгон дээр хэрэгжсэн цэргийн хэргийн сургалтад та нар минь тууштай хамрагдан, сахилга бат, тэсвэр тэвчээр, ямар ч нөхцөлд өөрийгөө болон бусдыг аврах олон арга туршлагатай болж ирсэнд нь баяртай байна. Багш нарынхаа өмнө цээж бардам, харц дээгүүр жагсан өнгөрөхөд тэндээс мэдрэгдэх өөртөө итгэх итгэлд нь сэтгэл огшиж, энэ хүүхдүүд Монгол Улсаа хайрлан хамгаалж чадах нэгэн болжээ гэх итгэл төрж байснаа нуух юун.

Хүүхдүүдээ амьдралд бэлдэх том сургалтыг 12 жилийн турш явуулахад хамтран зүтгэж ирсэн нийт эцэг эхчүүддээ, ангийн багш Б.Өнөржаргал, Б.Батбэх, Б.Энхсайхан, Н.Цогжаргал нартаа болон 21-р үеийг хариуцсан багийн багш нар, бага, дунд ангид нь анги даан ажиллаж, хичээл зааж, сурган хүмүүжүүлж, эрдэм боловсролыг эрхэмлэн дээдэлдэг хүн болгож хүмүүжүүлж ирсэн нийт ачит багш нарт нь чин сэтгэлийн хүндэтгэл илэрхийлж, талархал дэвшүүлье.

Шинэ Монгол сургууль Монгол Улсын хөгжлийг нуруундаа үүрч явах иргэдийг бэлтгэхийг эрхэмлэн зорьдог. Тэгвэл улсын хөгжлийг юугаар хэмжиж болох вэ? Өндөр сайхан барилга, зам, гүүр, эдийн засгийн өсөлтөөс илүү “иргэддээ хэр ээлтэй вэ” гэдгээр нь хэмжинэ гэж би хувьдаа боддог. Өөрөөр хэлбэл, иргэд нь амар амгалан, сайн сайхан, тав тухтай амьдарч чадаж байгаа эсэхээр нь улсын хөгжлийг тодорхойлж болно.

Хөгжсөн улсад иргэн бүр дор бүрнээ өөрийн ажилдаа эзэн болж, нийгмийн сайн сайхныг бүтээлцэхийн төлөө хичээн зүтгэж, өөрийн ажлын үр шимийг хүртэх бүх хүмүүсийн өмнө хариуцлага хүлээж чаддагийг та нар анзаарсан байх. Тэгвэл Шинэ Монголын төгсөгч бүр ямар ч нөхцөлд хэзээд хариуцлагатай, тууштай, хүнд ээлтэй шийдвэр гаргаж, хэрэгжүүлж чаддаг болоход л Монгол Улсын ирээдүй гэрэлтэх юм шүү.

Хариуцлагатай болох хамгийн эхний алхам бол өөрийнхөө өмнө хариуцлага үүрч чаддаг болох юм. Өөрт амласан амандаа хүрэх, хэн нэгний үг, үйлдлээр удирдуулах биш өөрийн ухаанаар аливааг эргэцүүлэн шийдэх, өөрийн эрх ашгаас илүү бусдын сайн сайхныг бясалгаж чадах сэтгэлийн хаттай болсон цагт чи өөрийнхөө ч өмнө, бусдын ч өмнө хариуцлагатай нэгэн болж чадна.

Өөрийнх дотор байгаа зөв сайн бүхэнд ИТГЭ, ЦЭЦЭГЛҮҮЛ, өөрийн амьдралын залуурыг БАТ АТГА, тэгээд зоригтой УРАГШЛААРАЙ. Амьдралаа аз жаргал, амжилтаар дүүргэн, ирээдүйд хэн бүхний ирж амьдрахыг хүсдэг тийм сайхан Монгол Улсыг БҮТЭЭГЭЭРЭЙ. Та нар чадна аа. Сургууль багш нар нь та нартаа итгэж байна.

ТӨГСӨГЧ НЬ СУРГУУЛИАРАА БАХАРХАЖ, СУРГУУЛЬ НЬ ТӨГСӨГЧДӨӨРӨӨ АЛДАРШИЦГААЯ.

Захирал Г.Тогос
2022.05.31

Чадварын жагсаалт ба сурагч бие даан суралцахуй

Миний бие Япон улсын дунд, ахлах сургуульд сурч байсан тул хүүхдэд хүсэл нь байвал өөрөө бие даагаад хангалттай шинийг суралцаж болохуйц сургалтын материал, гарын авлага Монголд ч бас элбэг байдаг л юм шиг санадаг байлаа. Харин өөрийнхөө хөвгүүдийг сургуульд орсноос хойш ойлгохгүй бодлого, асуултаа бариад ирэхээр нь “Ийм үед миний хүү сурах бичгээ л барьдаг юм шүү дээ” гээд л нэг их сургааль айлдаад л сурах бичгээ нээнэ. Гэтэл хүүхэд өөрөө уншаад ойлгох нь байтугай, суурь мэдлэг харьцангуй гайгүй, насанд хүрсэн би хүртэл учрыг нь ойлгож, асуудлынхаа тайллыг олж чадамгүй эд байв. Ийм сурах бичиг ашигладгийг нь олж мэдээд их л гайхаж байж билээ.

Сурах үйлийг хүүхэд бие даан замнах ёстой, өөрөө эзэн болох нь чухал гэдэг үзэл баримтлалтай болохоор аль болохоор л эцэг, эх, багшийн тусламжгүйгээр ч гэсэн өөрөө учраа олоод, ухаад, сураад, асуудлын тайлал, гаргалгаагаа олж болохуйц гарын доорх материал олоод өгчих юмсан гээд номын дэлгүүр, интернет гээд олон сувгаар монгол хэл дээрх материалыг бишгүй л хайж үзлээ. Угаасаа чаддаг, мэддэг хүүхдүүд бататгах, чадваржих үүднээс дасгал ажиллаж болохуйц ном, сурах бичиг, гарын авлага байхаас биш тэр сэдвийг яг ойлгохгүй хүүхэд өөрөө суръя ойлгоё гэж бодоход дэм болохуйц материал ер олддоггүй юм байна. Түүнээс хойш энд л бид анхаарал тавих цаг болжээ гэж сэтгэлийн гүнээс эмзэглэж явах болсон.

Түүнээс гадна, хүүхэд юу сурах ёстойгоос өөрөө хаана яваагаа, яг аль сэдвийг дутуу ойлгосноо эргээд дүгнэх тал дээр боломж нөхцөл нь Монголын сургуульд дулимаг байдаг нь их ажиглагдсан. Багш “за өнөөдөр энэ сэдвийг үзнэ” гээд л ороод ирэхээр хүүхдэд гэнэтийн мэдээ л болдог байх даа. Түүнээс биш цогцоор нь харж чадвал би ийм ийм зүйл сурахаас эндээ яваа юм байна, энэ сэдвийг сайн ойлгоогүй юм байна, энийгээ ойлгохгүй байгаа болохоор цаашаа ойлгохгүй байна гэх мэтээр өөрөө анзаарчихвал илүү зорилготой төлөвлөгөөтэй сурч болохоор. Би өөрөө Японд ахлах сургуульд сурч байхдаа тэр гоё ойлгомжтой сургалтын материалаа харж байгаад л хөөх би ийм их юмны талаар ойлголттой болох нь ээ гэж сурах хүсэл өдөөгдөж, хичээлээ ч гэсэн сэдвээр нь зоож байгаад тухайн сэдвийг чадваржитал нилээн давтдаг байсан нь сурах нөхцөл, сургалтын материалаар сайн хангагдсаных байж дээ. Өнөөгийн мундаг петонциальтай хүүхдүүдэд ийм гарын доорх материал байвал бүр цойлно доо гэж санааширна.

Тийм ч учраас Шинэ Монгол сургуульд ажиллах хугацаандаа хүүхэд өөрөө сурах замаа, хаа хүрэхээ, ямар шат дамжлагатайгаар очиж болохоо хараад мэдэх “газрын зурагтай болгох”, бүүр цаашлаад ядаж математикийн хичээлээр хүүхдүүд өөрөө бие даагаад суралцах боломжтой сурах бичгийг Японы баялаг зах зээлээс шилж, орчуулж хэрэглэх юм сан гэж мөрөөдөв.

“Газрын зурагтай болгох” гэдэг нь сурагч тухайн анги, үедээ ямар хичээлээр ямар ямар сэдэв үзэх, түүнд нь ямар гол ойлголтыг мэддэг, ямар чадвар эзэмшсэн байх ёстойг нь тухайлан зураг, жишээ, томьёо тайлбар оруулан хүснэгтэлж өгөх, бүр цаашилбал өөрийнхөө чадварыг сэдэв бүрээр сорих боломжийг бий болгох зорилготой “чадварын жагсаалт” боловсруулж, хүүхдүүдийн хэрэглээнд нэвтрүүлэхийг хэлж байгаа юм (Зураг 1. Багш нарт загвар болгон боловсруулж байсан 6-р ангийн математикийн хичээлийн чадварын жагсаалтын ноорог зургийг оруулъя).

Шинэ Монгол сургуулийн зөвлөх С.Отгонтуяа багш, бүр цаашлаад Бодлогын зөвлөлийн гишүүн асан Ц.Няндаг багш ч бас чадварын жагсаалттай бол, хүүхэд өөрөө түүнийхээ дагуу чадвар сууж, өөртөө итгэлтэй болсон үедээ өөрийгөө шалгуулж, амжилтаа тэмдэглэдэг болгох нь сурахуйг утга учиртай, баяр баясгалантай болгох арга гэж зөвлөж ирсэн ба манай бага сургууль дээр хэрэгжүүлж буй туршлага байсан нь ч бас түлхэц болж энэ алхмыг зориглон хийхээр шийдсэн билээ.

Эхлээд яг юу хүсээд байгаагаа ойлгуулж чадах эсэхдээ эргэлзэж байсан хэдий ч, энэ нэг жилийн хугацаанд багш нар маань чадварын жагсаалтыг хичээл, үе бүрээр боловсруулж, түүнийгээ оновчтойгоор ашиглах сайн туршлага ч бий болголоо. (Зураг 2. 6-р ангийн эцэг эх, сурагчдад хүргэсэн чадварын жагсаалт, хэрхэн ашиглаж хүүхэдтэйгээ ажиллах талаарх зааврын хамт гарын авлага болгон бэлдсэн багш нарынхаа бүтээлээс зургаар цухас танилцуулъя).

Түүнчлэн, Японы хэвлэлийн компанитай “Өөрөө сурах бичгийн орчуулга”-ын гэрээ хийх сүүлийн шатанд орж, төгсөгчид маань хамтраад төсөл хэлбэрээр орчуулгын ажилд хүч нэмэхээр болоод байна. Энэ хичээлийн жилийн төгсгөлд, нэлээд боловсронгуй чадварын жагсаалт, өөрөө сурах бичигтэй болно гээд л зүтгээд явна. Хичээл зүтгэл, чин хөдөлмөрөөр бүхнийг бүтээдэг хамт олны минь хүчээр ажил хэрэг болно гэж бүрэн итгэж байна.

Энэ ажил цаашлаад Монголын сурах бичгийн зах зээлд бага ч болов нөлөө үзүүлж, хүүхдийн бие даан суралцах хүслийг өдөөх илүү чанартай сурах бичиг, гарын авлага, сургалтын материалууд нэмэгдэнэ гэж найднам...Та бүхэнд бас хамтран ажиллах боломж нээлттэй бий шүү.
Г.Тогос
2022.01.21

ХҮҮХЭД ӨӨРИЙН УДИРДЛАГАТАЙ СУРАЛЦАХ ТУХАЙ

Гудамжаар хийцгүйрсэн шинжтэй холхих хүүхдүүд, бар саванд сууж буй өсвөр насныхан, тэдний тухай янз бүрийн мэдээ мэдээлэл, судалгааны үр дүнг уншихаар зүрх шимшрэх юм. Хөгжсөн улс оронд ч бас эдгээр үзэгдэл харагддаг ч, нөгөө талдаа номын сангаар дүүрэн суух хүүхдүүд, автобус метронд цагаа хэмнэн хичээлээ хийж буй хүүхдүүд, өөрийгөө дайчлан олон талаар өөрийн авьяас чадварыг сорьж буй залуучууд гэх мэт эерэг үзэгдлүүд ч түүнээс хавь илүү ажиглагддаг. Эндээс монголчууд бид ирээдүй хойч болсон хүүхдүүдддээ “сурах үйлийн амтыг” хангалттай мэдрүүлж, дурлуулж чадахгүй байгаа юм болов уу гэх бодол хааяа төрөх юм. Сурах үйлд дурлаагүй хүүхэд хүүхдийн сониуч зангаараа өөр бусад зүйлсэд дурлаж автаж буйг буруутгах аргагүй мэт... Тэгэхээр манай боловсролын систем өөрөө сурах ямар сайхныг, ямар нэг зүйлийг ухаж ойлгож мэдсэний дараа ямар “амт” мэдрэгддэг болохыг мэдрүүлэхэд нэн яаралтай анхаарах цаг болжээ.

Өөрөөр хэлбэл, бид хүүхдийг сургууль хэмээх систем дотор хүчээр “ёстой” гэдэг ганц үгээр амыг нь таглан албадан сургах биш, харин өөрийнх нь сурах хүсэл эрмэлзлийг нь бадрааж өгч, сурах орчин нөхцөлийг бүрэн бүрдүүлж өгвөл сургалтын үр дүнд хэмжээлшгүй дэвшилт гарах болов уу? Одоо үүсээд буй ковидоос улбаатай хоцрогдолд ч тэр хэчнээн төрийн төвлөрсөн системээр хоцрогдол арилгах төрөл бүрийн хөтөлбөр хэрэгжүүлээд ч ул сууриараа шийдэгдэхгүй санагдана. Түүний оронд сурагчдын ухамсарт сурах үйлийн эзэн нь өөрөө гэдгийг, сурсан сураагүйн ялгаа ирээдүйд маш том байдгийг ойлгуулж, багш сурагчдад урам зоригтойгоор өөрийн төлөө хөдөлмөрлөх нөхцөлийг бүрдүүлж өгөх нь зүйтэй байх.

Энэ бодол Финлянд улсын боловсролын системтэй танилцах аялал хийхэд хамгийн ихээр төрсөн билээ. Аль ч хүүхэдтэй танилцаад “чи яагаад сурдаг вэ?” гэж асуухад ач холбогдлыг өөрөө ухамсарлачихсан оновчтой үндэслэлтэй хариулт өгч, “Ийм ийм учраас би өөрийнхөө төлөө өөрөө л сурах үүрэгтэй, манай багш нар нэг ч хүчилдэггүй. Сурахгүй бол би өөрөө л хохирно” гэх мэт хэрсүү хариулт өгнө. Хичээлийн дундуур ороход эх хэлээр хичээл орж байсан багш “гаднын зочид ирсэн тул англи хэлээр хичээлээ үргэлжлүүлье” гэхэд бүгд ойлгоод л үргэлжлүүлэх нь гайхалтай. Ер нь тэнд хүүхэд бүр би өөрийнхөө ирээдүйн төлөө өөрөө л сурах ёстой” гэх ухамсрыг бат суулгаж чадсан байсан. Ирээдүйд Монголын сургуулиуд ч ийм болоосой гэж чин сэтгэлээсээ хүсч байснаа сайн санаж байна. Финляндын сургалтын арга зүйн талаар уншаад судлаад үзэхээр “сурагч өөрийн удирдлагатай сурдаг, багш заадаг субъект биш сурах үйлийг дэмжих чиг үүрэгтэйгээр сургалтад оролцож, сурах замналд нь хэрэгтэй орчин нөхцөлийг бүрдүүлэх замаар хичээлээ зохион байгуулдаг” онцлогтой юм билээ. Тийм ч учраас Финлянд улс сургалтын чанар, сурагчдын бодит чадварыг тогтоодог ПИСА шалгалтаар дандаа дээгүүр байрыг эзэлдэг биз ээ.

Тэгвэл Шинэ Монгол сургуулийн хувьд сургалтаа чанартай сайн болгохын тулд энэ л замыг сонгох, үүнийг хийж чадаж гэмээнэ Монголд сургалтын арга зүй, чанарт ахиц дэвшил гарна хэмээн бид итгэж 2030 онд хүрэх зорилгоо “сурагч өөрийн удирдлагатай суралцдаг сургууль болох” хэмээн тодорхойлсон билээ.

Мэдээж Финлянд шиг тогтолцооны хэмжээнд бодлогоор шийдэгдээгүй олон асуудлууд, ялгаатай тал бий хэдий ч Монголын нөхцөлд ч гэсэн хийж чадах хэмжээндээ хэрэгжүүлэх нь бидний зорилго. Энэхүү зорилгын хүрээнд, 2020-2021 оны хичээлийн жилд ерөнхийдөө “Сурагч бие даан суралцах чадвараа хөгжүүлэх суурийг тавьж, цахим сургалтыг үр дүнтэй зохион байгуулах”-ыг зорин багш нарын баг бүр энэ чиглэлд хичээн ажиллаж, “сурагч өөрөө бие даан сурах цаг”-тай болж цахимд шилжсэний дараа сурагч өөрийн төлөвлөлтөө хийж, хэрэгжүүлсэндээ урамшдаг өврийн дэвтэртэй болжээ. Үр дүнд нь цахим сургалтын хугацаанд ч гэсэн сурагчдын бие даах чадвар ихээхэн сайжирч, цахим сургалтын хугацаанд ч гэсэн агуулгын хоцрогдол харьцангуй багатайгаар сургалтаа зохион байгуулж чадсан юм.

Энэ хичээлийн жилийн хувьд сургуулийн зорилгоо “хүүхэд бүр өөрийгөө таньж, өөртөө итгэлтэй суралцах нөхцөлийг бүрдүүлнэ” хэмээн тодорхойлж, энэхүү зорилго дор сургалт болон хичээлээс гадуурх үйл ажиллагааг зохион байгуулахдаа хүүхэд бүрийн онцлогийг мэдэрч ажиллахад анхаарч, хүүхдийн оролцоо, санал, санаачилга, бүтээлч сэтгэлгээг сайшаан дэмжих арга зүйг нэвтрүүлэхэд багш нар харилцан туршлага солилцон ажиллаж байна. Сурагч өөрийн дотоод хүнтэй танилцан, өөртөө итгэлтэй, сурах амтанд дурлан, сурах их хүсэл эрмэлзлээр асч байж гэмээнэ сургалтын үр дүн хязгааргүй төвшинд хүрнэ гэж бид итгэнэ. Түүнчлэн, карьер төвөөс 8-12-р ангид зориулан өөрийгөө таньж, ирээдүйн мэргэжил сонголтын чиг баримжаагаа олж, сэтгэл хангалуун төгсөхөд нь чиглэн “мэргэжил сонголтын нэгдсэн хөтөлбөр” хэрэгжүүлж эхэллээ. Цаашид сурагчид багшийн тусламжгүйгээр бие даан хичээлээ судлах боломжтой “өөрөө сурах бичгийг” орчуулан нэвтрүүлэх ажлыг мөн энэ хичээлийн жилд төгсөгч, багш нартайгаа хамтран эхлүүлээд байна.

Хүүхэд өөртөө итгэлтэй байхад зөвхөн сургуулийн орчин ч биш гэр бүлийн орчин бас томоохон нөлөөтэй. Иймд бид эцэг эхчүүдтэйгээ илүү ойр хамтран ажиллаж, сургалт мэдээллээр хангаж ажиллахыг хичээж байна. Сургуульд ажиллах явцдаа, Монголын эцэг эхчүүд хүүхдээ илүү анхааралтай сонсдог, хэрэгцээг нь мэдэрч, харилцан ярилцдаг байгаасай гэж санааширдаг, өөртөө ч дүгнэлт хийдэг болжээ.

Сургуулийн ажил олон багш, сурагч, эцэг эхийн хүсэл, хэрэгцээг хамруулан урагшилдаг тул хуруу инч-дэхийн хооронд бидний тавьсан том зорилго биелэхгүй. Харин зорилго тавих, түүндээ чиглэн өөрсдийн нөөц бололцоонд тааруулан алхам алхмаар урагшлах нь л хамгийн чухал болов уу. Арван жилийн дараа нүдэндээ оч гялалзуулан чөлөөтэй сурч хөгжиж, өөртөө сэтгэл хангалуун олон шавьтай болохыг мөрөөднөм.

Дашрамд дурдахад, Финляндын боловсролын томоохон шинэчлэлийг “байж болох бүх нөөцөө боловсролын салбарын хөрөнгө оруулалтад зарцуулна”, “нас хүйс, гэр бүлийн нөхцөл, санхүүгийн байдлаас үл хамааран бүх иргэддээ эрх тэгш боловсрол олгоно” гэх зорилго дор бүх улс төрийн намууд санал нэгдэн 1968 онд эхлүүлсэн байдаг. Түүнчлэн, 1994 онд 29-хөн насандаа Боловсролын сайд болсон Heinonen Olli-Pekka “улсын эдийн засаг хүнд нөхцөлд байгаа энэ л үед бид бусад улсаас ялгарах давуу талаа үүсгэх хэрэгтэй, өөрөөр хэлбэл боловсролын болон эрдэм шинжилгээний салбар, инженерчлэлийн салбарт улсын ихэнх хөрөнгө оруулалтыг төвлөрүүлнэ” хэмээн зарлаж, түүний тулд асуудлыг олж илрүүлж шийдэл олж, чанартай гүйцэтгэх чадвартай иргэдийг бэлдэх хэрэгцээтэй хэмээн тодорхойлсны үндсэн дээр боловсролын салбарын томоохон шинэчлэлүүдийг хэрэгжүүлж байжээ.

Дээрх шинэчлэлийн дагуу төр боловсролын салбар дахь эрх мэдлийн төвлөрлөө сааруулж, улсаас тодорхойлсон сургалтын зорилгыг биелүүлж байгаа хэмжээнд сургууль, багш нарт сургалтаа уян хатан, үр дүнтэй зохион байгуулах боломжоор хангасан байна. Мөн багш нарын үнэлэмжийг өндөрсгөснөөр, боловсролын их дээд сургуульд нь орон тооноос тав дахин их оюутан элсэн суралцах хүсэлтээ ирүүлдэг болсон аж. Түүнчлэн, сургалтын хөтөлбөрт сross curriculum зарчмыг нэвтрүүлж, судлагдахуунаар дагнасан бус олон судлагдахууныг сурагчдын амьдралын хэрэгцээнд нийцүүлэн интеграцчилан, багцлан сургах хөтөлбөрийг хэрэгжүүлдэг онцлогтойг энд нэмэлт мэдээлэл болгон орууллаа.

Монголын төр ч гэсэн эрх мэдлийг төвлөрүүлэх биш сааруулах зарчмаар уян хатан үр дүн бүхий чанартай сургалт явуулах нөхцөлийг боловсролын салбарт бий болгож гэмээнэ Монгол Улсын ирээдүйн хөгжил баталгаажих биз ээ...

Г.Тогос