Д.ХИШИГДЭЛГЭР

тэрбум, 2050 онд 9.8 тэрбум болж, нэмэгдэх талаар НҮБ-ын тайланд дурдсан байна. Дэлхийн хэмжээнд хөдөө аж ахуй, газар тариалангийн салбарт нийт усны хэрэглээний 69 хувийг, үйлдвэрлэлийн салбарт 19 хувийг тус тус ашигладаг байхад өрхийн унд ахуйн зориулалтаар 12 хувийг л хэрэгцээндээ авч хэрэглэдэг байна. Цэнхэр гарагийн мань цэвэр усны эрэлт, хэрэгцээ жилдээ 64 тэрбум шоо метр болж нэмэгдсээр байна. НҮБ-ын Хүнс, Хөдөө Аж Ахуйн байгууллагаас усалгаатай газар тариаланд шаардагдах усны хэрэглээ нь 2050 он гэхэд одоогийнхоос 19 хувиар нэмэгдэнэ гэж мэдэгдсэн байдгийг энд дахин онцолмоор байна.
Монгол улсын усны хэрэглээ, нөөц боломж

Манай орон 564.8 сая шоо метр усны нөөцтэйгөөс ердөө 10.5 сая шоо метрийг ашиглах боломжтой аж. Учир нь энэхүү нөөцийн дийлэнх буюу 80 орчим хувь нь хангайн бүсэд, томоохон голуудын хөндийд бүрэлдэн бий болдог бөгөөд 70 хувь нь хоёр хөрш орон руу урсан өнгөрдөг. Мөн баталгаат ундны усаар хангагдсан хүн амын эзлэх хувь аймаг, нийслэлд ихээхэн ялгаатай. Улсын хэмжээнд нийт хүн амын 80.4 хувь, Улаанбаатарт 99.5 хувь баталгаат ундны усаар хангагдаж байна. Гэвч, Дундговь, Дорноговь, Өмнөговь, Баянхонгор, Сүхбаатар, Говь-Алтай, Хэнтий зэрэг 7 аймгийн 20 гаруй сумын хүн ам эрдэсжилт, хатуулаг ихтэй ус хэрэглэсээр байгаа аж. Түүнчлэн улсын хэмжээнд нийт хүн амын 41.1 хувь шаардлага хангасан ариун цэврийн байгууламжаар хангагдаж байгаагаас 26.4 хувь нь ариутгах татуургын нэгдсэн сүлжээнд холбогдсон байна. Шаардлага хангахгүй ариун цэврийн байгууламжийн 40 хувь нь энгийн нүхэн жорлон эзэлж байгаа бөгөөд хүн амын 18.8 хувь нь ариун цэврийн байгууламжгүй хэвээр байгаад бүх нийтээр анхаарал хандуулах ёстой.
Экологийн цагдаагийн албанаас гаргасан Монгол орны усны хэрэглээ, нөөцийн талаарх зарим мэдээллээс үзэхэл өнөөдрийн байдлаар манай улсын нийт усны нөөц 564.8 км куб байна. Үүнээс: Нуур, тойром 500.0 км куб, Гол мөрөн 34.6 км куб, Мөстөл 19.4 км куб, Газрын доорх ус 10.8 км куб тус тус эзэлж байна. Ковид-19 цар тахлаас өмнө хийгдсэн сүүлийн судалгаагаар буюу 2019 онд 81 гол, мөрөн, 287 булаг, шанд, 78 нуур, тойром, 11 рашаан сэргэсэн бол эсрэгээрээ 264 гол мөрөн, 704 булаг шанд, 286 нуур тойром, 12 рашаан ширгэжээ. Одоогоор Монгол улсад мань нүүрсний 31, алтны 117, зэс болон бусад төмөрлөгийн 10 гаруй, жоншны 10 гаруй, барилгын материал, давс, болон бусад хүдрийн бус ашигт малтмалын 14, нийтдээ 182 уурхай, уулын баяжуулах үйлдвэрүүд ажиллаж байна Энэ бол Монголчуудын оршихуйд шууд нөлөөлж буй аюул занал мөнөөсөө мөн. Тогтвортой хөгжлийн зорилтуудын эсрэг үр нөлөө үзүүлж байгаа нь илт байна.
Орхон голыг хордуулан бохирдуулж, Орхоны хөндий дэхь дэлхийн өв соёлуудын хамгаалалтад эрсдэл учруулан байгаль экологийн сүйрэлд хүргэсэн эмгэнэлт түүхээс
Түүхийг эргэн сөхвөл 2005 оны арванхоёрдугаар сарын мэдээгээр Монгол Улсын хэмжээнд олгосон ашиглалтын болон хайгуулын лицензийн тоо 5913-д хүрсэн нь “Аюулын харанга дэлд”-сэн юм. Өөрөөр хэлбэл тухайн үед лицензтэй талбайн хэмжээ 70 сая га газарт хүрч, нийт газар нутгийн 40 хувийг “эзлээд” байв. Эх сурвалж: Д.Цээпил,Гого.мн “Монголын газар нутгийн хичнээн хувь нь “лиценз”-тэй вэ?”
Энэхүү балмад үйл ажиллагааг буруушааж эрдэмтэн судлаачид ч хатуу сануулж байв. Тухайлбал нь: Профессор, С.Чулуунхуяг: “... таван аймгийн нутгийг дамнан 1000 гаруй км газар урсдаг “Орхон” мөрөн устаж үгүй болж байгаа тухай шуугиан гарч байсан ч тодорхой үр дүнд хүрэлгүй уг асуудал өнөөдөртэй золголоо. “Орхон” голын эрэг дагуу олборлолт явуулдаг алтны компаниудын далан сэтэрч, ус татдаг хоолой удаа дараа хагарч байснаас голын ус хэмжээгээр бохирдож, улаан шороогоор урсч, ойр орчмын ой мод хатжээ.” Хэмээн сануулж байснаас тодорхой харагдана.
Орхон гол, Орхоны хөндийг хамгаалсан нь
Дуламдорж овогтой Хишигдэлгэр миний бие Өвөрхангай аймгийн Хархорин суманд мэндэлж улмаар төрсөн нутагтаа сургууль соёлыг дүүргэсэн, Орхон түшээ гүн мөрөнийхөө хөндийд өсөж торнисон эгэл жирийн иргэн билээ. 2000 онд Аялал жуулчлалын хангайн бүсийн төв Хужирт рашаан сувилалд үүрэг гүйцэтгэгчээр томилогдон очсон зэрэг ажил амьдралын мань үүх түүх тус нутагтай салшгүй холбоотой юм.
Иймээс өөрийн унаган нутагт минь нүүрлэсэн бодит аюул болох хариуцлагагүй уул уурхай, хууль бус алт олборлолтын эсрэг олон нийтийн тэмцлийг өрнүүлж, дэмжигчдийн гарын үсгийг марафон гүйлтэд гүйж цуглуулах, төр, захиргааны байгууллагуудад шаардлага хүргүүлэх, олон улсын байгууллагууд тухайлбал 2017 онд НҮБ-ын хүрээлэн буй орчин, хүний эрхийн тусгай илтгэгч Жон Нокс /John Knox/ Монгол улсад айлчлахад "Хүний эрхийг хамгаалахын тулд хүрээлэн буй орчинг хамгаалах нь” сэдвээр маргааш илтгэл, хэлэлцүүлэгт идэвхитэй оролцож, Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд, УИХ-ын байнгын хороодод нөхцөл байдлын талааар шаардлага хүргүүлж цаг тухай бүрт арга хэмжээ авхуулж байв. Эдгээр үйл ажиллагаанууд, тэмцлийн үндсэн дээр шинэ ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх тухайн үед Ерөнхий сайд байхдаа гаргасан засгийн газрын шийдвэр тогтоолын дагуу Орхоны хөндий дэхь алтны компаниудын 13 лиценз цуцлагдаж бид ялсан түүхтэй билээ.
Санаачилсан болон хэрэгжүүлж буй төсөл хөтөлбөрүүдээс:
 “Эмэгтэйчүүд хөгжилд хамтдаа” бизнесийн боловсрол олгох чадавхжуулах хөтөлбөр 2017 он. Нийт 200 эмэгтэйчүүд. Нийслэлийн 5 дүүрэг, Завхан аймгийн бүх сумдын төлөөлөлд сургалтыг зохион байгуулсан. Сургалтанд хамрагдсад тухайн орон нутаг, дүүрэг, хороодын хөгжлийн сангуудын төсөлд хамрагдаж байгаа болно.
“Сэтгэлд гэрэлтсэн ирээдүй”
Хөгжлийн бэрхшээлтэй охидын эмчилгээний зардлыг олох хандивын аян 2017 оны 09 дүгээр сард зохион байгуулсан. Хөгжлийн бэрхшээлтэй охидын ар гэрт тусламжийн гэр болон эмчилгээний зардалд Тоглолт зохион байгуулж 5 илүү сая төгрөгний хандив цуглуулж, хэвлэл мэдээдэл, цахим сүлжээгээр мэдээллийг түгээж хувь нэмэр оруулсан болно.
Орхон5000мод мод тарих аян (2019, 2020 он),
Өвөрхангай 90000 мод аян 2021он:
2019 оны 8 дугаар сард Уул уурхайн лицензүүд цуцлагдаж, Орхоны эхэнд ширгэсэн хорь гаран гол, горхины ундаргаас нутгийн иргэд, дэмжигчдийнхээ тус дэмээр хоёр ундаргыг нь сэргээж, тахилга үйлдэж ижийнхээ дурсгалд зориулан овоо босгож, мод суулгасан. Мөн 2020 онд дэмжигчдийн хандив туслалцаатайгаар Өвөрхангай аймгийн Хархорин, Хужирт зэрэг сумдад Орхоны хөндийд мод, чацарганы суулгац суулгав.
“Орхон1000сарлаг” Сарлаг хөтөлбөрийг боловсруулаад байна
2020 оны 09 сарын 09-ний өдөр ХХААХҮЯ-нд сайдын зөвлөх болон газрын дарга, мэргэжилтнүүд Орхон голыг хамгаалах хөдөлгөөний төлөөллийг хүлээн авч, уулзалтын үеэр цаашид "Орхон1000 сарлаг" төслийн талаар төр, засгаас бодлогоор дэмжиж, тууштай хэрэгжүүлж ажиллах хүсэлтийг айлтгав. Сайдын зөвлөх болон холбогдох газрынхан тус төслийг малын удмын санг сайжруулах, эдийн засгийн үр өгөөжийг дээшлүүлэх талаас онцгой ач холбогдол өгч улмаар яамны зүгээс дэмжин ажиллахаа илэрхийлэв. "ОРХОНЫ ХӨНДИЙ-НОГООН БИЗНЕС" E-төсөл аян
Хүн бүрт хүртээмжтэй эдийн засгийн өсөлтийг дэмжих төсөл
Тогтвортой хөгжлийн зорилтууд болон Ногоон хөгжлийн үзэл баримтлал, “НОГООН БИЗНЕС”-ийн сургалт, хэлэлцүүлэг явуулах, сошиал орчинд идэвхжүүлэхэд анхаарч ажилласан юм.
Орон нутаг дахь эмэгтэйчүүд өөрсдийн бизнесийн санаачлагуудаа боловсруулсан төслөө оршин суугаа аймгийнхаа “Сум хөгжүүлэх сан”, “Хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих сан”, “ЖДҮ-ийг дэмжих сан”зэрэг сан, банк, санхүүгийн байгууллагууд хандаж дэмжлэг авах боломжийг нээлттэй болгосон. Түүнчлэн хөдөө орон нутаг дахь эмэгтэйчүүдийн эдийн засгийн чадавхжуулж, орон нутгийн мал ажуй, сүү, сүүн бүтээгдэхүүн, гар урлал, хүнсний үйлдвэрлэл, аялал жуулчлалын брэнд бүтээгдэхүүнүүдийг буй болгоход жишиг төслүүдээр хангах, зөвлөх үйлчилгээг цахимаар 2015-2021 онуудад хэрэгжүүлэв.
Газар нутагаа сүйдлүүлсэн Орхоны хөндийн малчдад нэн шаардлагатай хөгжлийн хөтөлбөр бол уур амьсгал, байгаль, экологийн өөрчлөлтөд дасан зохицсон, эрсдэл даах чадавхитай мал аж ахуй, орон нутгийн иргэдийн оролцоонд суурилсан ногоон аялал жуулчлалыг тус тус хөгжүүлэх явдал юм.
Мал аж ахуйн үйлдвэрлэл эрхлэгчдийн орон нутагтаа тав тухтай ажиллаж амьдрах, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын баталгааг бий болгон мал аж ахуйн үйлдвэрлэл дэх ажлын байрыг хадгалах, хотоос хөдөө рүү шилжих шилжилт хөдөлгөөнийг нэмэгдүүлэх, орлогыг нэмэгдүүлэх эдийн засгийн хөшүүрэг, хөрөнгө оруулалтын таатай орчинг бүрдүүлэх, Байгаль хамгааллын чиглэлээр нөхөн сэргээлт хийхэд тухайн эвдэрсэн газраас хүрээлэн буй орчинд, тухайлбал: агаар мандал, орчны газар нутаг, гадаргын болон газрын доорх усанд учруулах сөрөг нөлөөллийг бууруулах, арилгах байдлаар төлөвлөх бөгөөд нөхөн сэргээх үйл ажиллагаануудыг багтаахаар “Орхоны хөндий-Ногоон хөгжил” хөтөлбөрийг боловсруулаад байна.
Эдгээр бүх санаачлага, төсөл хөтөлбөрүүдээ миний бие хүний сайхан хорвоод намайг төрүүлж өсгөсөн хайрт эх Н.Балжиннямын гэгээн дурсгалд зориулсан бөгөөд сайшаан дэмждэг сайн санаат түмний минь тус дэмээр сэтгэгчлэн бүтсэнийг дурдах нь нэр төрийн хэрэг билээ. Эх дэлхийдээ ээлтэй амьдарцгаая хэмээн уриалж энэхүү зохион бичлэгээ өндөрлөе. Д.Хишигдэлгэр, Орхон голыг хамгаалагч