Филолошки читања

Димитар Пандев
Градска библиотека „Браќа Миладиновци“ – Скопје
5 мај 2022

ОД УСОГЛАСЕНА АЗБУКА ДО ЛИТЕРАТУРЕН ЈАЗИК или:
КАКО СТАНА ДЕНОТ НА МАКЕДОНСКАТА АЗБУКА – ДЕН НА МАКЕДОНСКИОТ ЈАЗИК

Македонија не е само богата јазична територија туку и плодна азбучна почва. Во Македонија се зафатила глаголицата, уште во она време што во науката се нарекува Кирило-Методиево, па и самата наука – кирилометодиевистика; овде се култивирала старословенската кирилица и тоа во органска врска со облата глаголица, позната во науката како македонска; оваа земја била поприште на кое се вкрстувале војски и цивилизации, но и јазици и писма, со кои колку толку се бележела македонската реч паралелно со туѓата, исто како и туѓата реч се бележела со македонските букви. И, се разбира, сето тоа нам ни e познато благодарение на бележените текстови со сите тие азбуки, чијашто основна цел била и долго време останала службата, пред сѐ, црковната, онаа што се нарекува уште и литургија, но и миса, но сепак служба, во онаа смисла во која овој збор во различни контексти добивал поинакви значења, од кои секако најзначајно е она во лозунгот: Во служба на народот.
Го сфатиле тоа уште во она време учениците на свети Кирил и Методиј, пред сѐ, Климент Охридски, исто како што го сфатила тоа и свитата цар Самуилова, верна на црквата свети Климентова но и на азбуката глаголичка, и во црковните ракописи од тоа време, имено во евангелието но и во полезните книги за народот, како што е требникот, внесувала малку по малку и по некој тајнопис од македонските поверија, но и од традицијата што се создала во времето меѓу свети Климент Охридски и цар Самуил, имено меѓу основањето на школството и организирањето на државноста во Македонија, меѓу еднo јазикотворечко и едно државнотворечко време. Така, ако се задлабочиме во текстот на Асемановото евангелие од XI век, меѓу редови ќе го прочитаме односот меѓу деновите во кои се служи НАРОЧНА СЛУЖБА, а тоа се деновите на светите Кирил и Методиј, но и на свети Климент Охридски, и таканаречените ЗЛИ ДНИ, кои така убаво се опишани во македонската средновековна апокрифна литература. А ако не ја знаеме глаголицата, тогаш секако ни останува да им се восхитуваме на уметничките нацрти и облини, кои никого не го оставаат рамнодушен. За подемот на старословенскиот јазик од особено значење е употребата на облата глаголица – тоа идеално чудо од земјата македонска, по која Македонија станува лулка на словенската писменост, но и апокрифната литература која во долг период ќе кореспондира со фолклорната традиција и ќе го изнесе на виделина македонскиот фолклор, запишуван со речиси фонетско писмо, пред сѐ, од браќата Миладиновци, од Mарко Цепенков, како и од голем број други домашни и странски запишувачи.
ѝКој не го знае тоа? – би прашале некои, учителски и политички, во духот на старите ретори од она античко време, кога малкумина знаеле писмо, а писмознајбата била строго контролирана вештина.
За нас сега е важно дека тоа го знаеле членовите на Комисијата пред која веднаш по ослободувањето на главниот град на Македонија, тогаш највисокиот државен орган, Президиумот на Антифашистичкото собрание на народното ослободување на Македонија (АСНОМ) им ја доверил задачата да поднесат предлог за азбуката и правописот.
Да прецизираме, задачата ја доверила народната власт во чии ингеренции биле споени ингеренциите што во мирновременски услови ја вршат Собрание и Влада и претседател на држава, а низ македонската земја сѐ уште ќе промарширале туѓи војски и воени машинерии, независно дали биле само на заминување или во главите уште им се вртела некоја злокобна мисла.
Задачата, пак, им била доверена на – и била прифатена од –филолошки, но и филозофски најобразованите Македонци во тоа време, независно каде го стекнале своето образование, и независно од нивната возраст. А и времето било такво, на иста маса да можат веќе да седнат и старите и новите кадри, секој со своите знајби, но и со различни погледи и ставови, со оптовареност од старата школовка, но и од минатото, со гордо чувство за сето она што го направиле нивните претходници по перо на земјата македонска, од светите Кирил и Методиј Солунски и светите Климент и Наум Охридски па сѐ до македонските писатели од 19 век и првата половина на 20 век, од Крчовски и Пејчиновиќ до Рацин и Неделковски, или сето тоа накусо и поинаку кажано, од аспект на писмото и правописот, од облата глаголите со која се истакнувале нарочните служби во охридската црква и злите дни на деволските земјоделци до песните за маките на тутуноберачите и прогласите за повик на антифашистичка борба против окупаторот на земјата македонска.
И тие дискусии се провлекувале на повеќе седници, кои биле вистински филолошки научни средби меѓу членовите и на првата, но и на втората комисија, сѐ додека не се искристализирале јасно ставовите за македонскиот јазик, имено за неговата дијалектна основа, за неговата граматика и лексика, зашто сето тоа требало да најде одраз во азбуката, а со самото тоа и во правописот.
Со други зборови, откако била разгледана сета македонска писмена традиција, се отворил патот за иднината на македонскиот јазик. На своите завршни состаноци членовите на Комисијата во еден дух постигнаа разбирање по сите прашања за јазичните форми и нивното правописно бележење. Со други зборови, биле разгледани сите јазични форми, со особено внимание на клучните особености на македонската граматика, како што се употребата на членот, на кратките заменски форми, на глаголските групи и, особено, на глаголските парадигми, зашто некои од овие особености се својство само на македонскиот јазик. Во текот на најжестоките расправи за идејно решение на македонската азбука и правопис се појавиле дури и мислења дека ќе ни требала помош од надвор, но како и во други пригоди, до решението се дошло со сопствени сили.
Не е за пренебрегнување, од историска дистанца, дека овие расправи се водени во текот на сето функционирање на АСНОМ како највисоко тело во Демократска федерална Македонија, а дека едно од првите решенија што ги усвоила Народната влада на Федерална Република Македонија, како рамноправна членка на југословенсклата федерација, е токму решението за азбуката на македонскиот јазик.
Сите овие документи не само што веднаш стапила на сила, туку станаа и дејствени, на нив веќе се објавуваа весници и списанија и интензивно почна да се создава младата македонска уметничка литература, да се опева револуцијата и минатото, но и да се актуализира сегашноста. Јазикот најде свое место во образованието и во културата, во науката и уметноста, особено во театарската. Говорениот јазик ја зацврсти своја правоговорна норма, благодарение на писмената фиксација, стана јазик на радиото. И сето тоа се постигна за еден мошне кус период.
Азбуката не остана само на хартија. Не го велам ова случајно, зашто им се случило тоа на многу други јазици, особено во времето на Мисирков, кој успеа да се оддели од проекти со кои панславизмот веќе беше исцрпен особено пред налетот на новите војни и револуции на почетокот на 20 век. А со профункционирањето на македонската азбука и усвоената правописна и правоговорна норма одново во дејство беше ставена сета македонска претходна литература, беше обновен изворот на македонската јазична матица. Систематизираната азбука и регулираниот правопис го понесоа товарот на традицијата, оној баласт од кои далеку покултурни народи искажувале отпор кон јазичната и азбучната иновација.
Имено, денот кога се прогласи за дејствена македонска азбука, 5 мај 1945 година, ги спои традицијата и иднината. Меѓу првите текстови од ова време во весникот „Нова Mакедонија“ се и текстовите посветени на Кирил и Методиј, зашто бездруго знаете тие се објавени на 24 мај 1945, а автор на текстот е токму Блаже Конески, кој го имал и главниот збор при конечното оформување на современата азбука. Во овој негов текст насловен „Споменот за Кирил и Методиј во новата историја на македонскиот јазик“, тој меѓу другото вели: „Без национална гордост празен е животот на народот и скован е полетот негов.“ Во оваа мисла, која не би ја запомниле ако не ја прочитаме барем најмалку два-три пати вложена е сета историја на моќните држави и сиот фолклор на народите со високо издигната национална свест.
Во Комисијата Конески не беше сам, беше со соработници со кои уште долго ќе дејствува на полето на македонскиот јазик и на македонската литература, на Универзитеторт, во Друштвото на писателите на Македонија, во радиото, а со некои од нив се вложи и во основите на МАНУ.
Не знам дали денес го живееме она време што е претставено во „О Писменех“ на Црноризец Храбар, зашто историјата знаела да се повтори, ако не си ја совладал најдобро, но исто како и во тоа време ние точно знаеме кои се како, што ќе рече Партениј Зографски“, а потем многумина ќе му ја повторуваат метафората, „виновниците“ за македонската азбука.
Ќе си дозволам да ги спомнам во оваа пригода прво оние со кои сум поминал доста време на полето на јазикот и на литературата, како Блаже Конески, Мирко Павловски, Васил Иљоски, но и Крум Тошев и Владо Малески. И упорно сум ги проучувал животот и делата и на другите членови на Комисијата што ја достави Резолуцијата за азбука и правопис, како Киро Хаџивасилев, Густав Влахов, Венко Марковски, Илија Топаловски.
И за секого од нив можам уште со часови да говорам и книги да пишувам, но го оставам за некоја друга пригода.
Конески, Павловски, Иљоски и Тошев активно се вклучија во универзитската настава по македонски јазик и литература на УКИМ. Во подемот на македонската литература им се придружи Владо Малески, кој е заслужен и за македонските електронски медиуми, онака како што Киро Хаџивасилев е заслужен за печатените.
Тие го извршија својот долг на денот чијашто симболика самите ја осмислија, како што ја осмислија и македонската азбука, го освежија македонскиот медиумски простор и ни овозможија Денот на македонската азбука да го прераснеме во Ден на македонскиот јазик.
Денот на македонската азбука стана ден на македонскиот јазик со подемот на македонската литература и култура, со јасната свест на македонските зборувачи за употребата на македонскиот јазик во сите сфери на јавната комуникација.

Времето на Конески

На седми април 2022 година (четврток), со почеток во 12:00 часот, во Градската библиотека „Браќа Миладиновци“ – Скопје, ќе се одржи промоција на книгата „Времето на Конески“ од проф. д-р Димитар Пандев.

Ова е книга за корифејот на македонскиот јазик и литература, за кого авторот ќе напише:„Конески ни ја отвори и ни ја оствари успешната приказна за македонскиот јазик, во која тој самиот беше главна лика, предводник на македоностиката.“

Книгата е добитник на престижната награда „Димитар Митрев“ на ДПМ за најдобра остварување од областа на критиката и есеистиката за 2021 година , а ќе ја промовира д-р Бобан Карапејовски. Настанот ќе се одржи во спомен - собата на Миладиновци.

Димитар Пандев – е писател и универзитетски професор по општа лингвистика на Филолошкиот факултет „Блаже Конески“ на Универзитетот „Свети Кирил и Методиј“ во Скопје. Авторе на 16 дела од областа на лингвистиката и филозофијата, пет прозни остварувања, една книга поезија, критички книги, повеќе антологии и научни студии.

Настанот ќе се одржи на 29.11.2021 (понеделник) со почеток во 10 часот на платформата Зум.
https://us02web.zoom.us/j/84287284749...

Филолошки читања: јазикот и стилот на Блаже Конески - 29.11.2021 г. (понеделник), 10:00 ч., платформа Зум - Филолошки факултет „Блаже Конески“ - Ск Филолошки читања: јазикот и стилот на Блаже Конески – 29.11.2021 г. (понеделник), 10:00 часот, платформа ЗумПрограма

Димитар Пандев

НАШИТЕ ПРВИ ПРОФЕСОРИ

Нашите први професори самостојно ја организираа наставата по македонистика уште пред 75 години и ги поставија со своето акумулирано знаење и комуникациски вештини основите на македонскиот универзитетски и научно-уметнички живот. Многу напишаа и објавија, но уште повеќе говореа: не само на часови, на предавањата и на семинарските вежби меѓу актуелните студенти туку уште повеќе и на јавни настапи и трибини, промоции и свечени одбележувања.
Нашите професори, бодриот Блаже Конески и искусниот Крум Тошев, ја поставија стожерно македонската граматика на Семинарот за македонски јазик и литература, зашто логистиката на јазикот е во неговите творци, а творбите на македонскиот јазик беа во македонскиот фолкор и во македонската писменост, и требаше прво детализирано да се откријат, да им се избрише правта што ни ги подзатскрила пред иднината и, бездруго да се актуализираат во млада литература, систематизирано да се вклопат во јазичното времепространство на јужнословенските и балканските јазици и литератури, да се издигнат на рамниште на Катедра со прецизна лингвистичка ориентација поткрепена со книжевно-уметничките достоинства на македонскиот јазик на фонот на филологијата и книжевната историја. Не без Васо Томановиќ и Харалампие Поленаковиќ.
Првите нашите професори безрезервно го направија тоа и го отворија патот на македонскиот збор, свежината на македонскиот јазик низ македонските основни и средни училишта, достоинствата на македонскиот речник како национално богатство во масовните медиуми.
И меѓусебно се надополнуваа во науката за јазикот и во практиката на наставата по македонски јазик и литература, грижливо откривајќи го македонското јазично милје во сета негова дијалектна и писменојазична изнијансираност, кодирајќи го македонското јазично милје на лингвистичката карта на светот, имено на фонот на јазикотворечките теории во светската лингвистика од тоа време, токму во оваа средина од која се раскрилила писменоста низ словенскиот свет.
Се надоврзуваа на најпрогресивните страници од филозофско-филолошката мисла и ги надополнуваа со примери од сопствените истражувања секогаш во спреги со секоја нова генерација македонисти.
Конески и Тошев меѓусебно се надополнуваа на онаа тогаш сѐ уште недоволно раскрчена, ‒ во светската лингвистика, крстосница меѓу синхронијата и дијахронијата, за која се тврдело дека се развива низ парадокси, па така повозрасниот и поискусниот Тошев ја презеде современата граматика на македонскиот јазик, синхронијата, а Конески ја прифати историската, според неговиот јасен принцип, „наша е иднината, а тоа значи наше станува и минатото“. А минатото, Конески најпрво го побара по сѐ уште нерасчистените врвици од војната, собирајќи го фолклорниот материјал создаван под геслото „Македонско име нема да загине“, кое истражувачки ќе го пренесе во илинденската епопеја а потоа и во македонските преродбенски училишта на трансверзалите меѓу црквата и чаршијата... и сѐ така херменевтички до времето на Охридската книжевна школа.
Конески ќе се сообрази со принципите на општата лингвистика, мошне брзо ќе се ослободи од стегите на традиционалната граматика и внимателно ќе ги следи трендовите во модерната лингвистика. По неговиот пат нема да заостане ниту Тошев, а по тој ќе тргнат и првите генерации дипломирани македонисти.
Да се студирало македонски јазик во тие први повоени години воопшто не било лесно, ниту пак едноставно, зашто сѐ апсолвирало нешто што само што добивало свој воспоставен тек, но младите генерации ги убедувало меѓусебното разбирање на релацијата професор – студент дека ништо ново нѐ создавале, туку завршувале одамна започнато грандиозно дело, од времето на Кирил и Методиј, кои набргу стануваат и заштитно име на Универзитетот, а нивното дело тогаш во тоа време наоѓа своја заштита токму на Семинарот за македонски јазик и книжевност. А уште недооформена Катедрата, македонскиот јазик одново се нашол на жестоки напади, во превртливото време.
Но, филолошката знајба што се пренесувала низ аулите на факултетот, исполнета со метафори и алегории од стари книги и древни митови, упатувала дека на нескротливата младост на македонскиот јазик поттикната со зрелоста на академската кирилометодиевистика никој ништо не ѝ може. Со други зборови, политичката стихија ништо не ѝ може на народнојазичната.
Катедрата ќе се надополнува со нови свежи сили, од чијашто прва спрега меѓу Конески и Тошев и првите асистенти, Божо Видоески и Рада Угринова, ќе произлезе прво билтенот на Катедрата а истовремено и Правописот на македонскиот јазик со правописен речник, и ќе се допрецизираат правописните и граматичките прашања според практиката воспоставена низ македонскиот образовен и медиумски простор. Ќе дојде тука до израз не само методичкото и преведувачкото искуство на Тошев и творечкото на Конески, туку и грижливиот однос кон македонското речничко богатство, говорено и писмено засведочено, на Видоески и Угринова. На страниците на Билтенот ќе се запросторат недоискажаните идеи на старите предвоени борци за македонскиот јазик, Јован Костовски, Јордан Радослав Петковски, како и на Филип Каваев, кој одново, потем сите предвоени схолии, ќе застудира на Групата за македонски јазик, но и на младите студенти, Трајко Стаматовски, Благоја Корубин. Да ги собере во едно неизбришливо медиумско времепространство, бездруго, можеле само Конески и Тошев, не без Видоески и Угринова.
Исто како што ја имале способноста, само неколку години по првите издадени дипломи за професори по македонски јазик и литература да го оформат Сојузот на Друштвата за македонски јазик и литература, и заедно со своите довчерашни студенти, веќе професори во основните и средните училишта да ги дискутираат проблемите во наставата, но и да полемизираат на теми од областа на лингвистиката и на теоријата на литературата, јавно на собранија на Друштвата и писмено на страниците на органот на Друштвото, „Литературен збор“, не без поддршка и од далеку повозрасниот Христо Зографов и Васил Иљоски, но и помладите Корубин и Александар Спасов.
А на едно од првите собранија, Конески ќе застане јавно во одбрана на делото на Кирил и Методиј, глаголицата. Друго и можеби никогаш до крај недорасчистено прашање е кому во тоа време му пречела глаголицата, како што им пречел и македонскиот јазик. Но, Конески се наоѓа упатен да ја брани, како што секогаш останува доследен на принципите на општата лингвистика и на нејзините погледи за литературните јазици во современиот свет, ќе се сообразува со актуализациите во современата лингвистика, зашто нема ниту една теорија што не ја илустрирал со сопствен творечки пример, или со примери од своите најблиски соработници што ќе ги вклопува во своите грандиозни дела, почнувајќи од Граматиката на македонскиот литературен јазик. И сѐ така до „Светот на песната и легендата“. И постојано ќе креира одбранбени позиции пред сите напади врз македонскиот јазик.
И мошне брзо, уште од 1952 година, нашите први професори ќе продолжат да ги одбележуваат македонистичките јубилеи, прво на Зборникот на браќата Миладиновци, па на Григор Прличев. И, чинам, никого нема да заборават, во ниту еден случај, ни Кирил и Методиј, ни свети Климент Охридски, ниту пак Крсте Петков Мисирков.
И ќе создадат прецизна лингвистика, мунициозниот Видоески низ призмата на структурализмот беспрекорно ќе ја проучи македонската дијалектологија и ќе дојде до истите заклучоци по кои по друг пат беше дошол своевремено и Крсте Петков Мисирков, а Угринова ќе ја осветли притаената етимологија со свежи семантички проучувања, во тоа време оставени за некое друго време потем строгиот формализам.
Време е тоа на сѐ уште строги лингвистички процедури, но македонската лингвистика на Катедрата за македонски јазик се водела по сопствена интуиција и со беспрекорна програма, која наскоро ќе се вложи во Институтот за македонски јазик, предводен прво од Тошев, и ќе ни треба една прецизна историја на македонистиката и на славистиката за да утврдиме во која мера македонистиката ја поттикнувала славистиката во одделни теории што ќе бидат разработувани на светските славистички конгреси. Зашто, некои од идеите на доајените на славистиката слободно циркулирале низ аулите на нашиот факултет.
Меѓу другото и балканистичките и стилистичките, во онаа мера во која ќе бидат прифатени и детализирани, првите од Оливера Јашар-Настева, која со своите истражувања нагледно врз мас-медиумски примери потврди дека социолингвистиката не е егзотика туку јазична стварност, а вторите од Ружа Паноска, која ќе продолжи од онаа современа граматичкостилистичка делница, на која подзапре Конески, – јазикот на современите македонски писатели. А Конески мораше да ја пренесочи својата композиција, зашто токму таму ќе се посретнеше себеси, како што тоа така ведро го кажува во првата песна во стихозбирката „Записи“, потем која сите книжевни неверници што не веруваа во поетската моќ на Конески, прочитаа и поверуваа.
Нашите први професори меѓусебно се надополнуваа во своите знајби, заедно настапуваа со заеднички реферати, заедно ја бранеа македонистиката на светските славистички конгреси, буквално беа јазик во акција, македонски јазик, во онаа смисла во која јазикот е систем издигнат над сите други системи, научни и уметнички, над општетсвото и културата.
И ќе соработуваат со врвните имиња на лингвистиката и славистиката, со Хораст Лант, Роман Јакобсон, Тадеуш Лер-Сплавински, Збигњев Голомб, Семјуел Борисевич Бернштејн, Милка Ивиќ, Далибор Брозовиќ, а некои од нив станаа и наши пријатели и беа дел од нашите катедри како Влоѓимјеж Пјанка, кој од место во место ја пропешачи Македонија и Рина Усикова, која им беше близок пријател на македонските писатели а дел од нив ги преведе на руски. Траги се тоа неизбришливи.
И кога зборувам за нив, професорите на нашиот факултет, и домашните и странските, просто не можам да се оттргнам од една од првите засведочени во текст беседи на Конески насловена „Светлината во нашите очи“, зашто сега гледам колку нараснало нашето македонистичко друштво.

Разгледајте ја целосната програма на Катедрата за македонски јазик и јужнословенски јазици, отворена за 80 нови студенти: https://bit.ly/3vOlTp2

📆 Првиот уписен рок за студенти на прв циклус студии трае од 31.8. до 1.9.2021.

Димитар Пандев

ПОЕТИКАТА НА КОНЕСКИ НА ФОНОТ НА ФИЛОЛОГИЈАТА И ЛИНГВИСТИКАТА
(Педагошки факултет, Битола, 1 јуни 2021)
1. Кога Конески во 1979 година ни го предаваше на час по историја на македонскиот јазик текстот на Станиславовиот пролог од 1330 година, и од филолошки аспект (пред сѐ, на правописно рамниште), но и од лингвистички (од позициите на контактната лингвистика), во стихозбирката „Стари и нови песни“, објавена истата година („Стремеж“, Прилеп, 1979), го помести циклусот „Проложни житија“. Имено, сознајбите од студиозното проучување на житието како особен литературен жанр, специфичен за средновековната книжевност, изложени во студијата „За Станиславовиот пролог), објавена во 1977 г. творечки ги актуализира во својата поезија и отвори нова димензија во неомеѓениот простор на неговата поетика, и во стилска и во хуманистичка смисла. Стилски, се потпре врз разговорниот јазик, зашто сета негова управеност во проучувањето на старите текстови, беше меѓу другото откривање на народнојазичните елементи во старите текстови (во протег на сиот црковнословенски период од словенската писменост во Македонија, што ќе рече од Добромировото евангелие па сѐ до текстовите во кои црковнословенскиот јазик му го отстапува местото на македонскиот народен јазик, имено во текстовите на Крчовски и Пејчиновиќ), а хуманистички ја прошири панорамата на малите луѓе во литературата, тема започната во „Лозје“, палимсестно на широкото платно на житието како жанр во кое заслугата доаѓа потем физичкото заминување на маченикот, со неговото посветување. И ги заокружи своите пролошки житија за видени или само чуено за нив но блиски и мили нему личности литературносно, со сказот за „Свети Спиридон Нови“, со целосно подведување на строфичноста на песната според параграфската структура на житието како затворена форма која завршната формула предвидува бесконечна семиоза чудеса, создавајќи современ поетски оформен текст според нормите на старите добри составувачи на средновековните житија, но со народска интонација гротескно зачинета со малку иронија, причудлива фантазија и застрашувачко мрморење: „Јочмен и ’рж ‒ така им велеше ‒ / не мелет свети Јовановата воденица“. За да си остане верен на својата историскојазична потрага во иновациите во старите македонски ракописи, изневерата во текстот ја надополни со верноста на исказот според строгата санкција на мијачката разговорна реч.
Своите, пак, филолошки знајби од фолклористиката Конески ги преточи во циклусот „Марко Крале“, повторно ќе истакнеме, потем филигрански беспрекорната лингвистичка експертиза на јазикот на македонската народна поезија, во која особено место зазема статијата „Димни Марко и Димна гора“ (1971). Во оваа статија, Конески го проследува ликот на Крале Марко во радиус од средновековен аристократ до кафеански пијаница (Марко пијаницата), а во својата поезија го поставува во радиус меѓу ренесансната проекција на богочовекот (Одземање на силата) до бескруполозен тиранин (Песјо брдце). И сето тоа на фонот на македонската народна поезија и антифонот на револуциите што романтичарски го потресуваа светот, за што подоцна самиот ќе си најде аналогија во ликот на Симон Боливар и современ пандан во Че Гевара. И се разбира, сето тоа ќе го преточи во есеистика (Совпаѓања) и поезија (Че Гевара). И притоа, нема да се воздржи да не го апострофира Иво Андриќ во спомнатиот есеј, но и да им се наврати на своите боливиски доживелици во Кочабамба, од на едно од многубројните пропатувања низ светот исполнети со суштински литературни реминисценции (Манилов)
Поетиката на Конески е длабоко проткаена со неговите филолошки знајби од антиката преку средновековната литература до современите процеси во светската литература.
2. Во истата книга „Стари и нови песни“ во предговорот Конески ги наведе оние излезни линии на неговата поетика што се засновани врз лингвистиката. Универзално најлингвистичкиот дел од нив, третиот, „Иднината на поезијата“, инаку реферат прочитан на Симпозиумот на Струшките вечери на поезијата“ во 1976 година одржан на тема „Искушението на поетот пред иднината“ и претходно го имаше објавено во Годишен зборник на Филолошкиот факултет, 1978 г, а на темите од претходните две се имаше искажано во интервју објавено во весникот „Комунист“, што го водеше тогаш полетно младиот поет, но и искусен новинар од школата „Млад борец“ ‒ Ристо Лазаров, како и во други списанија, некои од нив и на српскохрватски јазик („Идеје“, Белград, 1971; Зоран Секулиќ, „Марксистичка мисоа, 1979, бр. 2; Милош Јевтиќ. превведени на македонски во: Современост 1/1981).
Дополнуваме, во август 1976 година, спроти „Струшките вечери на поезијата“, Конески на Семинарот за македонски јазик, литература и култура во Охрид одржа предавање посветено на животот и делото на Крсте Петков Мисирков. А од тоа предавање можеме да извлечеме дека „(Мисирков...) ‒ нагласуваме ‒ веруваше во иднината“, и да цитираме: „Мисирков сметаше дека особено голема штета за македонските интереси е произлезена од тоа што навреме не е извршено разграничување наспрема Бугарите и бугарската држава, што не е поставена една јасна демаркација и во национална смисла. Тој го сметаше тоа за национална потреба, ако се сака да се обезбеди иднината на македонскиот народ и на Македонија“. Конески, впрочем, никогаш не работеше само на една тема, туку ги вкрстуваше една со друга, по принципите на семиотичкиот четириаголник од формалната лингвистика на Луис Јелмслев, откривајќи ја меѓузависноста меѓу нив, како што некоја година претходно ја откри меѓузависноста на различните текстови на Јоаким Крчовски. Впрочем, истото лето работел и врз Станиславовиот пролог и подготвувал реферат за Партениј Зографски, што ќе го говори на 22 ноември 1976 година. А десет години претходно исто во Охрид, на прославата на 1050-годишнината од смртта на свети Климент Охридски, Конески на свечена академија во преисполнетата сала на Домот на културата, истакнува: „Очевидно дека Методиј веруваше во иднината“. А Конески веруваше во иднината на македонскиот јазик уште во победоносната 1945 година, зашто уште тогаш ги имаше елаборирано контурите на историскиот развој на македонскиот јазик и литература, погодната почва и поволната клима за развојот на македонскиот литературен јазик, ги знаеше делата на своите претходници, Мисирков и Рацин, со кои судбински се беше разминал, при сѐ што некои од неговите професори и блиски соработници беа родени речиси во исто време како Мисирков (Степан Куљбакин и Александар Белиќ) и Рацин (Харалампие Поленаковиќ, Крум Тошев, Васо Томановиќ...). А меѓу нив и стаменитите личности на Христо Зографов, Ристо Проданов и Стале Попов. И со секого од нив Конески размени знаења за историјата на словенската писменост во Македонија, за македонската дијалектологија, за македонската книжевност, за современиот македонски јазик и за споредбената граматика на словенските јазици. Би го нарекле тоа и усно (разговорно) пренесување на филолошки знајби меѓу најмалку три генерации во хетерохрониска смисла...
Но, да им се вратиме на „Стари и нови песни“, на хетерохрониски пренесената фоклорна традиција, најмалку меѓу три генерации. (Според наша пресметка Блажевата баба Дунавка би била од времето на Крсте Мисирков и Степан Куљбакин.) Тоа е книга особено интересна и од текстолошки, т.е. кодиколошки аспект, според инвентивниот творечки однос кон прегрупирањето на неговиот дотогашен поетски опус, но и од самиот воведен текст „Еден опит“ во кој Конески ја образложува својата поетика, што ја опфаќа со изразот „работни погледи за својата уметничка постапка и за својата уметност, или просто речено занает“.
Сега слободно можеме да истакнеме дека работните погледи за личната поетика се резултат на неговите филолошки и лингвистички проучувања во претходниот период, според самиот Конески, од „Јазикот на македонската народна поезија“, од неговата упатеност во современите текови на лингвистиката (особено во областа на функционалната лингвистика: формализмот на Јакобсон, функционизмот на Мукаржовски...), но и од актуелната општествена клима во тоа време во светот, исполнета со мрачни предвидувања за човековиот род, при што се создала дури и една посебна дисциплина ‒ футурологија. Овие работни погледи се оформени во време на изразита творечка активност на Конески на планот на науката и уметноста, но и на засилено присуство во научната и во уметничката средина и, воопшто, во јавноста. Впрочем, тоа е време, кога симпозиумите, семинарите и поетските манифестации беа настани што предизвикуваа општ интерес меѓу народот. Тоа се однесува и на „Струшките вечери на поезијата“ и на „Рациновите средби“, „Меѓународниот семинар за македонски јазик, литература и култура“, на одбележувањата на значајни јубилеи од македонската историја и култура, на кои Конески беше редовен учесник во тоа време, меѓу другото и во својство на беседник, како и на бројните книжевни промоции и ликовни изложби.
Тука, бездруго, лежи и причината за иницијалното откривање на Конески на себеси и на својата поетика во тоа време, токму во есејот насловен „ЕДЕН ОПИТ“, во кој рамностојно се вклучени и есеите „За откривањето на песната“ и „Иднината на песната“. Овој есеј бил и останува предмет на бројни книжевни и лингвистички интерпретации од неговото објавување до денес и, чинам, ниту една статија на Конески не предизвикала толкав интерес како овој триделен есеј во кој Конески ја образложува својата поетика.
Своите погледи и ставови за поетиката на фонот на филологијата и лингвистиката, Конески постојано ќе ги освежува во бројните есеи објавувани низ периодиката во периодот од 1979 до 1993 година, давајќи им завршна форма во „Светот на песната и легендата“ (1993).
Во истиот овој период, од „Стари и нови песни“ до „Светот на песната и легендата“, Конески интензивно твори особено на планот на поезијата („Чешмите“, 1984; „Послание“, 1987; „Црква“, 1988; „Златоврв“, 1989; „Сеизмограф“, 1989; „Небеска река“, 1991; „Црн овен“, 1993),но и на прозата (Дневник по многу години, прво издание 1988), ја заокружува својата „Историја на македонскиот јазик“ (1982 г.), го преведува „Тиквешкиот зборник“ (1988), реминисцентно им се навраќа на голем број теми од областа на македонскиот литературен јазик, но и од историјата и дијалектологијата на македонскиот јазик, особено на македонскиот 19 век, на македонската ономастика и топономастика, на фолклористиката и митологијата, мунициозно и суптилно обработува теми и од најстарите страници на словенската писменост во Македонија (свети Климент Охридски), но и теми кои се предизвик на современата лингвистика (автоматизацијата во јазикот, од аспект на лингвистичката прагматика, и тоа врз примери од јазикот на стратегот на југословенската револуција, Коча Поповиќ, инаку битолчанец по род), заокружувајќи својата лингвистичка теорија во есејот „Стилски синтези“ (1992), и својата јазична експертиза заснована врз богата ексцерпција во статијата „Македонскиот литературен јазик“ (1993). И дава свое видување на она на што сиот свој работен век го работел, создавајќи притоа индивидуална поетика заснова врз сопствена филолошка елаборација поткрепена со солидна теорисколингвистичка подготовка.
Во творештвото на Конески меѓусебно се испреплетуваат неговото поетско и прозно творештво со филолошкото и лингвистичкото, како и со беседничкото и есеистичкото.
Неговата поетика не се развила независно од неговата филолошка дејност, од првата негова збирка поезија во која ги проследуваме фолклорните обрасци од Збирката народни песни (1945) преточени во „Илинденски мелодии“, па сѐ до последната негова збирка во кои одѕвонува Физиологот од Тиквешкиот зборник (носорогот од „Црн овен“ е всушност „хинејот“ од Физиологот), исто како што неговата поетика е заснована во дијапазон од филозофијата на јазикот („Татковина“...) до концептуалната лингвистика („Утро“...). Притоа, не е мал бројот на песните со библиски и/или апокрифни мотиви и елементи, како и на песните со историски реминисценции од подалечното и поблиското минато (во радиус од „Антониј и Клеопатра“ (интервенција во индексен знак) до условно кажано, завчерашниот ден ‒ „Епитаф за војникот во Сплит“, напишана на 8 мај 1991 г.
Во тоа огромно јазикотворечко пространство Конески се пројавува со индивидуална поетика заснована врз јасно нагласено хипостасно јас, се јавува имено на преминот од колективната кон индивидуалната поезија зацврстувајќи ја својата поетика токму со неговата стамена теорија за стилски синтези, врз чијашто подлога ги синтетизира одделните форми во своја лична уметничколитературна стилска формација по принципот соодветен на семиотиката (три во едно) што подразбира интеграција на поетското (семантичко-поривното), наративното (функционално-синтаксичкото) и есеистичкото (прагматично-хуманистичкото) во една интегрална целина, но и проектира стилистичкото вмрежување на функционалните стилови во изразит идиолект со своја стратегија и тактика за издигнување на личниот израз на „повисоко рамниште, на подлабоко созвучје“, како што истакнува во „Штурци“ ‒ најрепрезентативната, според него, песна од стихозбирката „„Записи“, доволно моќна да ја долови поривта на невербалната комуникација, во која излишна е смислата, а формата на комуникацијата се доловува преку урамнотежуување на односите меѓу природата и човекот: „Цело лето ја штуркаме нив својата проста мелодија / со скрита надеж да ѝ обрнеш внимание.“. Синтезата на функционалните стилови кај Конески, од една страна, ја следиме преку преточување на научниот стил во поетски (!Трактат за зачетокот на песната“) и обратно (статијата „Факторот време во јазичните промени“, во која повеќето научни констатации се поетски интонирани).
3. Современа актуализација на поетиката на Конески на фонот на современите универзитетски пристапи во филологијата и лингвистиката
Од многумина сфатено малку несериозно, но Конески имаше необична желба да ги чита своите песни пред публика, особено пред студентите на Филолошкиот факултет, на познатите „Средби на генерации“. И не само Конески, туку и Гане Тодоровски, па и Георги Сталев и Бистрица Миркуловска, Матеја Матевски и многу други. Во тоа време нам ни изгледаше тоа сосема обично, зашто литературниот живот бил и остануваше дел од нашето универзитетско живеење. Се читаа дури и необјавени песни, или пак песни тукушто објавени во дневен весник или периодично списание, што не сме стигнале ни да го видиме, па потем нивната интерпретација можевме да останеме замислени сред ракоплескавата врева во амфитеатарот не само за пораката што извира од стиховите туку и за јазичните спреги во нив. Отпосле сфатив и сѐ уште сфаќам дека тоа бил идеал кон кој се стремеле и сѐ уште се стремат универзитетски центри чија цел е негување универзитетска поезија во прагматична функција на илустрација на теоријата на јазикот и литературата (овде и сега) или поинаку кажано филолошка поезија во функција на збогатување и подновување на јазикот (во јазичното времепространство), и освежување на јазичниот израз во творечката комуникација, нешто што одамна се негувало на престижните англоамерикански универзитети во форма на креативно пишување, а во последниве децении одново се вратило во руската универзитетска средина во која било присутно уште од студентските денови на Роман Јакобсон и Владимир Мајаковски, од чиишто поетски средби произлегол Московскиот лингвистички кружок, речиси истовремено кога во петроградскиот се јавило ОПОЈАЗ (Друштвото за проучување на поетскиот јазик). И кога ја споделувам сега со моите виртуелни содружници во филологијата и во поезијата универзитетската и/или филолошката поезија што се создава денес на одделни универзитети, од една страна, сѐ повеќе му се навраќам на Мисирковото Другарство „Свети Климент“, и на менторските инсистирања на Петар Лавров кој барал од македонските студенти да пишуваат песни на македонски јазик и јавно да ги изложуваат на часовите, а од друга страна живо го сообразувам Конески со двајца од врвните лингвисти од областите што отсекогаш биле предмет на мој интерес, , ‒ Сергеј Сергеевич Аверенцев (пПоетика на рановизантиската литература) и Вјачеслав Иванов, чие сеприсуство не сум можел да не го сретнам низ аулите на Филолошкиот факултет во Москва, кои ја одржале и ја продолжиле традицијата на филолошката поезија во московската универзитетска средина и лингвистичката страст за текстолошка анализа не само на современата поезија туку и на само што напишаната и прочитаната песна пред тесниот круг професори и студенти.
Можеби само затоа што ние сето тоа сме го имале, во времето на Конески. Едноставно, одиш во тоа време во неговиот работен кабинет, го покануваш на литературно читање, и ете ти го Конески, во големиот амфитеатар, ги отвора редовните средби на генерации со свои стихови, скандира и тактира со бастунот, повторува некои зборови, од оние што се учат по современите пристапи во граматиката, омилената негова лекција по општа лингвистика, толку ти се познати што не им обраќаш внимание на сите, но ете ја привршува песната со стих што не се заборава: „чувај се, насилниче, од силата на врзан човек“!
А во тој стих, историја што не се заборава и јазична игра, и можност за текстолошка анализа од која зрачат и Прличев и Рацин, ‒ национална поетика на фонот на светската филологија и лингвистика.
Колку што ми е познато, го има тоа и денес, овде и сега, на Педагошкиот факултет во Битола!