10/08/2026
FANAZAVANA NY ÉTAT UNITAIRE SY ÉTAT FÉDÉRAL
Ny iray amin'ireo lohahevitra lehibe misongadina indrindra amin'izao vanim-potoanan'ny fanavaozana izao dia tsy misy afa-tsy ny momba ny endriky ny Fanjakana, izay mahaliana ny olom-pirenena malagasy ankehitriny. Rariny sy zo ara-dalana raha mahaliana azy ireo izany, satria anisan'ny teboka lehibe hodinihina mandritra ny fakan-kevitra nationaly. Misy amin'ireo mpanao politika, fikambanan'ny fiaraha-monina sivily ary olom-pirenena no mihevitra fa io fakan-kevitra nationaly io no hamaritra ny hoavin'ny Malagasy rehetra. Noho izany, tena zava-dehibe ny hanomezana lanja sy hitandremana manokana izany, ary hahasoa ny rehetra ny tapaka ao, na inona na inona endriky ny Fanjakana hoferana amin'ny farany.
Mba hanombohana izany, dia tsy mbola hasehoko aloha ny fijeriko manokana ny hoe tokony handray ny endriky ny Fanjakana federaly na Fanjakana tokana i Madagasikara. Ny tanjoko voalohany dia ny hanazava tsara ny dikan'ireo forme de L’État na endriky ny Fanjakaka ( roa ireo: inona no atao hoe Fanjakana tokana? Inona no atao hoe Fanjakana federaly?
Raha ny amiko manokana, efa manana fijery efa mazava tsara momba izany aho. Na izany aza, ny manan-danja indrindra amiko dia ny hahatakaran'ny Malagasy rehetra ny tena hevitry ny Fanjakana tokana sy ny Fanjakana federaly.
Anjaran'ny tsirairay avy no manadihady ireo maodely roa ireo, mamolavola ny hevitry ny tenany, ary mamaritra izay endrika tsapany fa mety indrindra ho an'i Madagasikara.
FIZARANA 1 : INONA NO ATAO HOE ÉTAT UNITAIRE?
Ny État unitaire dia endriky ny fanjakana (forme de l'État) izay iray sy tsy mizarazara ny fahefam-panjakana. Midika izany fa ny Fanjakana foibe (État central) no tompon'ny fahefana ambony rehetra eto amin'ny firenena.
Amin'ny teny tsotra dia toy izao :
Fanjakana iray → Lalàna iray → Lalàm-panorenana iray → Fahefana ambony iray.
Izany no maha samy hafa azy amin'ny État fédéral, izay mizara ara-dalàna ny fahefana eo amin'ny fanjakana foibe sy ireo fanjakana mpikambana (États fédérés).
I. FIAVIAN'NY ÉTAT UNITAIRE
A. Fiandohana ara-tantara
Ny hevitra momba ny État unitaire dia nipoitra tany Eoropa nandritra ny fananganana ny fanjakana maoderina.
Tamin'ny Moyen Âge dia mbola nizara tamin'ny:
• mpanjaka;
• andriana;
• seigneurs;
• fiangonana;
• tanàna mahaleo tena.
Noho izany dia tsy nisy fanjakana iray tena nifehy ny tany rehetra.
Rehefa nanomboka nanamafy ny fahefany ny mpanjaka dia nanangona tsikelikely ireo fahefana rehetra ireo teo am-pelatanany.
Io no niavian'ny État unitaire.
B. Ny Revolisiona frantsay
Ny Revolisiona frantsay 1789 no tena nampiely ny foto-kevitry ny État unitaire.
Ny tanjona tamin'izany dia:
• hampitovy ny olom-pirenena rehetra;
• hanafoana ny tombontsoa manokana;
• hanana lalàna iray mihatra amin'ny rehetra;
• hanangana fanjakana iray tsy mizara.
Izany no nahaterahan'ilay foto-kevitra hoe:
La République est une et indivisible.
Midika izany fa:
iray ihany ny fanjakana ary tsy azo zarazaraina.
Io no lasa fototry ny État unitaire maoderina.
II. FAMARITANA NY ATAO HOE ÉTAT UNITAIRE
Ny mpahay lalàna maro dia mamaritra ny État unitaire toy izao:
-Georges Burdeau : "Ny État unitaire dia fanjakana izay misy ivon-toerana tokana ihavian'ny fahefam-panjakana rehetra."
-Maurice Duverger : "Ny fahefana politika rehetra dia avy amin'ny fanjakana foibe."
Jean Gicquel : "Tsy mizara ara-panorenana ny fahefam-panjakana."
III. IREO SINGA MAMORONA NY ÉTAT UNITAIRE (ÉLÉMENTS CONSTITUTIFS)
1. Fanjakana iray (Un seul État)
Io no fototra voalohany.
Tsy misy:
• fanjakana isam-paritra;
• fanjakana isam-province;
• fanjakana isam-faritra.
Firenena iray ihany no misy.
Ohatra
Madagasikara
Tsy misy hoe:
• État d'Antsiranana
• État de Toamasina
• État de Fianarantsoa
Faritra fotsiny ireo.
2. Lalàm-panorenana iray
Constitution iray ihany no mihatra amin'ny firenena manontolo.
Tsy afaka manao Constitution vaovao ny Région na ny Province.
3. Lalàna iray
Parlement nasionaly ihany no mamoaka lalàna.
Ny lalàna dia mihatra:
• Antananarivo
• Mahajanga
• Toliara
• Antsiranana
mitovy avokoa.
4. Fahefam-panjakana tokana
Ny:
• Président
• Gouvernement
• Parlement
• Cour Suprême
dia miasa ho an'ny firenena iray manontolo.
5. Olom-pirenena iray
Nationalité iray ihany.
Tsy misy hoe:
• citoyen d'Antsiranana
• citoyen de Toamasina
• Na citoyen de Fianarantsoa
fa:
citoyen malagasy.
6. Fitsarana iray
Ny rafi-pitsarana dia iray.
Mitovy ny:
• Code pénal
• Code civil
• Code de commerce
manerana ny firenena.
7. Politika iray
Politika nasionaly iray.
Ohatra:
Raha manapa-kevitra ny Ministeran'ny Fanabeazana hanova ny programa scolaire,
dia mihatra manerana an'i Madagasikara izany.
IV. KARAZAN'NY ÉTAT UNITAIRE
Misy karazany roa.
A. État unitaire centralisé
Ny fanjakana foibe no manapa-kevitra ny zava-drehetra.
Ny préfet sy gouverneur (chef de région) dia manatanteraka baiko avy any amin'ny foibe.
Ohatra taloha
France talohan'ny lois de décentralisation (1982).
B. État unitaire décentralisé
Io no be mpampiasa ankehitriny.
Mbola fanjakana iray ihany.
Saingy:
• Région
• Province
• Commune
mahazo fahefana sasantsasany.
Ohatra:
Kaominina iray afaka:
• manangana tsena;
• manamboatra lalana kaominaly;
• mikarakara fahadiovana.
Fa tsy afaka:
• mamorona tafika;
• mamorona Constitution;
• manao politika ivelany.
V. OHATRA MAZAVA
Madagasikara
Madagasikara dia État unitaire décentralisé.
Misy:
• Faritra (Régions)
• Distrika
• Kaominina
Saingy tsy afaka:
• manao lalàna nasionaly;
• mamorona lalàm-panorenana;
• manana tafika.
Ny fanjakana foibe ihany no manao izany.
France
France dia iray amin'ireo modely lehibe indrindra.
Misy:
• Régions
• Départements
• Communes
Mahaleo tena amin'ny fitantanana eo an-toerana izy ireo, saingy tsy fanjakana mahaleo tena.
VI. TOMBONY ( lafiny tsara)
1. Firaisam-pirenena matanjaka
Lalàna iray.
Politika iray.
Firenena iray.
2. Fitovian'ny olom-pirenena
Mitovy zo sy adidy ny rehetra.
3. Mora tantana
Tsy misy fifandirana ara-panorenana eo amin'ny fanjakana foibe sy fanjakana isam-paritra.
4. Mora miaro ny firenena
Tafika iray.
Politika ivelany iray. Fitovian'ny lalàna
Mitovy ny sazy sy ny fitsipika manerana ny firenena.
VII. FATIANTOKA ( lafiny ratsy)
• Mety ho lavitra ny fanapahan-kevitra raisin'ny foibe amin'ny zava-misy eny ifotony.
• Mety ho miadana ny fitantanana noho ny fanangonan-kery eo amin'ny foibe.
• Mety tsy hahafaly ny faritra sasany raha mahatsapa ho tsy voasolotena na tsy ampy ny loharanon-karena omena azy.
• Raha malemy ny fitantanana foibe dia mety hisy fiantraikany amin'ny firenena iray manontolo izany.
VIII. FIRENENA MAMPIHATRA NY ÉTAT UNITAIRE
**Any Afrika
Anisan'ireo firenena afrikanina manana État unitaire:
• Madagasikara
• Sénégal
• Côte d'Ivoire
• Mali
• Burkina Faso
• Niger
• Togo
• Bénin
• Guinée
• Rwanda
• Tunisie
• Maroc (État unitaire décentralisé)
• Algérie
Ny ankamaroan'ireo dia nampiditra décentralisation, saingy tsy nivadika ho fédération.
**Any amin'ny firenena mandroso
Anisan'ireo firenena mandroso mampihatra ny État unitaire:
• France
• Japon
• Corée du Sud
• Norvège
• Suède
• Danemark
• Portugal
• Nouvelle-Zélande
• Irlande
• Finlande
Na dia samy manana rafitra décentralisée aza ny ankamaroany, dia tsy mizara ara-panorenana ny fiandrianam-panjakana amin'ny faritra.
FEHINY
Ny État unitaire dia rafitra iray izay iray sy tsy mizarazara ny fanjakana, ka ny fahefam-panjakana ambony dia an'ny fanjakana foibe irery. Mety hanome fahefana amin'ny fitantanana eo an-toerana ny faritra sy ny kaominina (décentralisation), saingy tsy manana fiandrianam-panjakana izy ireo ary tsy afaka mamorona lalàm-panorenana na lalàna nasionaly. Izany no mahatonga ny État unitaire ho rafitra manamafy ny firaisam-pirenena sy ny fitovian'ny lalàna manerana ny firenena, ary izy no endriky ny fanjakana ampiharin'ny ankamaroan'ny firenena eran-tany, anisan'izany i Madagasikara.
FIZARANA 2 : INONA NO ATAO HOE ÉTAT FÉDÉRAL?
Ny État fédéral dia endriky ny fanjakana (forme de l'État) izay mizara ara-dalàna sy ara-panorenana ny fahefam-panjakana eo amin'ny:
1. Fanjakana foibe (État fédéral na Gouvernement fédéral), ary
2. Fanjakana mpikambana (États fédérés, Länder, Cantons, Provinces, sns.)
Ao amin'ny État fédéral dia samy manana fahefana avy amin'ny Lalàm-panorenana (Constitution) ireo ambaratonga roa ireo. Midika izany fa tsy afaka manafoana na manaisotra ny fahefan'ny États fédérés amin'ny sitrapony fotsiny ny fanjakana foibe, satria voaaro ao anatin'ny Lalàm-panorenana izany.
Amin'ny teny tsotra
Raha ny État unitaire dia toy izao:
Fanjakana iray → Fahefana iray → Lalàm-panorenana iray.
Ny État fédéral kosa dia toy izao:
Fanjakana iray (Federasiona) = Fanjakana foibe + Fanjakana mpikambana, izay samy manana fahefana voafaritry ny Lalàm-panorenana.
I. AVY AIZA NY ÉTAT FÉDÉRAL?
A. Fiavian'ny teny hoe "Federal"
Ny teny hoe fédéral dia avy amin'ny teny latina foedus, izay midika hoe:
• fifanekena,
• fanekem-pihavanana,
• alliance,
• pacte.
Noho izany dia midika fa:
Fanjakana maro no nifanaraka hiara-hamorona fanjakana iray lehibe.
II. TANTARAN'NY ÉTAT FÉDÉRAL
A. Ny niandohany
Ny État fédéral dia nipoitra satria nisy fanjakana madinika maro izay:
• te hiaro tena,
• te hanamafy ny toekarena,
• te hanana tafika iray,
• nefa tsy te hahavery tanteraka ny fahaleovantenany.
Noho izany dia nifanaraka izy ireo ka nanangana federasiona.
B. Ny ohatra lehibe indrindra: Etazonia
Ny États-Unis d'Amérique no modely malaza indrindra.
Talohan'ny 1787 dia nisy:
• Virginia
• New York
• Pennsylvania
• Massachusetts
• Georgia
• sns.
Samy fanjakana mahaleo tena izy ireo taorian'ny nahazoany fahaleovantena tamin'i Grande-Bretagne.
Rehefa hitany fa sarotra ny:
• miaro ny firenena,
• manao varotra,
• mitantana vola,
dia nifanaraka izy ireo ka namorona ny Constitution de 1787.
Hatramin'izay dia lasa:
États-Unis d'Amérique.
III. FAMARITANA ARA-DALÀNA
Ny mpahay lalàna sasany dia mamaritra ny État fédéral toy izao:
- Georges Burdeau : "Ny État fédéral dia fanjakana iray ahitana fanjakana maromaro izay samy manana fahefana voafaritry ny Lalàm-panorenana."
- Maurice Duverger : "Ny federasiona dia fitambaran'ny fanjakana maro izay mizara ny fahefam-panjakana."
- Jean Gicquel : "Ny Constitution no mizara ny fahefana eo amin'ny fanjakana foibe sy ny États fédérés."
IV. IREO ÉLÉMENTS CONSTITUTIFS NY ÉTAT FÉDÉRAL
1. Misy fanjakana roa ambaratonga (Double niveau d'État)
Io no mampiavaka azy indrindra.
Misy:
• État fédéral
• États fédérés
Ohatra
Etazonia
• Gouvernement fédéral
• État de Californie
• État du Texas
• État de Floride
Ireo États ireo dia tsy prefektiora na faritra fotsiny, fa fanjakana manana fahefana.
2. Lalàm-panorenana federaly (Constitution fédérale)
Constitution iray no mamaritra:
• ny fahefan'ny fanjakana foibe;
• ny fahefan'ny États fédérés.
Tsy afaka manova izany irery ny fanjakana foibe.
3. Constitution an'ny États fédérés
Amin'ny ankamaroan'ny federasiona dia manana Constitution azy koa ny États fédérés.
Ohatra
Any Etazonia
California
→ manana Constitution-ny.
Texas
→ manana Constitution-ny.
4. Fizarana ny fahefana (Répartition des compétences)
Io no fototry ny fédéralisme.
Ohatra
Ny fanjakana foibe:
• fiarovam-pirenena;
• vola;
• fifandraisana iraisam-pirenena;
• zom-pirenena.
Ny États fédérés:
• fanabeazana;
• polisy eo an-toerana;
• lalàna sasany;
• fitantanana anatiny;
• hetra sasany.
5. Fahaleovantena ara-politika (Autonomie)
Ny États fédérés dia afaka:
• mifidy Governora;
• manana Parlement;
• manana Minisitra eo an-toerana;
• manao tetibola;
• mamorona lalàna amin'ny sehatra iandraiketany.
6. Parlement fédéral
Matetika misy Antenimiera roa:
Chambre basse
Misolo tena ny vahoaka.
Chambre haute
Misolo tena ny États fédérés.
Ohatra:
Etazonia
• House of Representatives
• Senate
Ny Sénat dia misolo tena ny fanjakana tsirairay.
7. Fitsarana federaly
Misy:
• Cour suprême fédérale;
• Tribunaux fédéraux.
Izy ireo no mamaha ny fifandirana eo amin'ny:
• État fédéral;
• États fédérés.
8. Fiandrianam-pirenena iray
Na dia maro aza ny États fédérés,
dia firenena iray ihany no fantatry ny lalàna iraisam-pirenena.
Ohatra:
Tsy i Texas no mpikambana ao amin'ny ONU,
fa États-Unis.
V. OHATRA MAZAVA
Etazonia
California:
Afaka:
✓ manana Governora
✓ manana Parlement
✓ manana polisy
✓ manana lalàna
Fa tsy afaka:
✗ manambara ady
✗ manao fifanarahana amin'i Chine
✗ miditra ONU
Izany dia andraikitry ny Gouvernement fédéral.
Allemagne
Misy:
16 Länder.
Samy manana:
• Parlement;
• Ministre-Président;
• Governemanta.
Mifehy betsaka ny fanabeazana sy ny raharaha anatiny izy ireo.
Suisse
Misy:
26 Cantons.
Samy manana:
• Constitution;
• Parlement;
• Gouvernement;
• Tribunaux.
Malaza amin'ny autonomie cantonale i Suisse.
VI. TOMBONY ( lafiny tsara)
1. Akaiky ny vahoaka ny fitantanana
Fantatry ny governemanta eo an-toerana kokoa ny filàn'ny mponina.
2. Mora mandray fanapahan-kevitra
Tsy miandry foibe vao manapa-kevitra.
3. Mifanaraka amin'ny fahasamihafan'ny faritra
Raha samy hafa fiteny, kolontsaina na tantara ny faritra, dia afaka manana politika mifanaraka amin'izany.
4. Mizara ny fahefana
Mampihena ny fanangonan-kery amin'ny fitondrana foibe.
5. Manamafy ny demokrasia
Manana andrim-panjakana sy fifidianana amin'ny ambaratonga federaly sy eo an-toerana ny olom-pirenena.
VII. FATIANTOKA ( lafiny ratsy)
• Mety hisy fifandirana eo amin'ny fanjakana foibe sy ny États fédérés momba ny fizarana fahefana.
• Mety hisy tsy fitoviana eo amin'ny faritra amin'ny lafiny toekarena sy ny kalitaon'ny tolotra omen'ny fanjakana.
• Lafo kokoa ny fitantanana satria misy governemanta sy antenimiera amin'ny ambaratonga maro.
• Mety ho sarotra ny fandrindrana politika nasionaly rehefa tsy mitovy hevitra ny fanjakana mpikambana.
VIII. FIRENENA MAMPIHATRA NY ÉTAT FÉDÉRAL
Any Afrika
Vitsy ny firenena afrikanina manana rafitra federaly. Anisan'izany:
• Nigeria (36 États)
• Éthiopie (federasiona mifototra amin'ny faritra sy vondrom-poko)
• Comores (Union des Comores, misy nosy manana autonomie lehibe)
• Soudan (nampihatra rafitra federaly, na dia niovaova aza ny fampiharana azy arakaraka ny vanim-potoana)
Any amin'ny firenena mandroso
Anisan'ireo firenena federaly malaza:
• États-Unis d'Amérique
• Allemagne
• Suisse
• Canada
• Australie
• Autriche
• Belgique (fanjakana federaly hatramin'ny 1993)
• Brésil
• Mexique
• Argentine
• Inde (federasiona manana toetra manokana satria matanjaka ny fanjakana foibe)
FEHINY
Ny État fédéral dia rafitra iray ahafahan'ny fanjakana iray mitahiry ny firaisam-pirenena nefa mizara ny fahefana amin'ireo États fédérés. Tsy fizarazarana firenena izy io, fa fizarana andraikitra sy fahefana voafaritry ny Lalàm-panorenana. Ny fanjakana foibe no misahana ny raharaha iraisan'ny firenena (fiarovam-pirenena, diplaomasia, vola, zom-pirenena), fa ny États fédérés kosa dia manana fahaleovantena amin'ny sehatra maro toy ny fanabeazana, ny fitantanana eo an-toerana ary ny lalàna sasany. Izany no mahatonga ny rafitra federaly ho safidy ampiasain'ny firenena maro manana velarantany lehibe, mponina maro, na fahasamihafana ara-kolontsaina sy ara-pitenenana.
