27/08/2026
𝐀𝐏𝐄𝐋 𝐔𝐙𝐆𝐀𝐉𝐈𝐕𝐀𝐂̌𝐈𝐌𝐀 𝐒̌𝐊𝐎𝐋𝐉𝐊𝐈 𝐔 𝐁𝐎𝐊𝐎𝐊𝐎𝐓𝐎𝐑𝐒𝐊𝐎𝐌 𝐙𝐀𝐋𝐈𝐕U
Institut za biologiju mora Univerziteta Crne Gore ovim putem upućuje apel svim uzgajivačima školjki u Bokokotorskom zalivu da, prilikom eventualnog uvoza, držanja i prometa pacifičke kamenice (Magallana gigas, ranije Crassostrea gigas), preduzmu maksimalne mjere opreza i spriječe njeno dospijevanje u prirodno morsko okruženje.
Magallana gigas je alohtona, odnosno strana vrsta za Jadransko more. Iako je riječ o ekonomski značajnoj i široko uzgajanoj vrsti, njena sposobnost prilagođavanja različitim uslovima sredine, brz rast i naročito visok reproduktivni potencijal čine je vrstom sa značajnim invazivnim potencijalom.
𝐙𝐚𝐬̌𝐭𝐨 𝐣𝐞 𝐨𝐯𝐨 𝐯𝐚𝐳̌𝐧𝐨 𝐳𝐚 𝐁𝐨𝐤𝐨𝐤𝐨𝐭𝐨𝐫𝐬𝐤𝐢 𝐳𝐚𝐥𝐢𝐯?
Bokokotorski zaliv predstavlja izuzetno vrijedan i osjetljiv morski ekosistem, ali istovremeno i prostor sa dugom tradicijom uzgoja školjki, uključujući autohtonu evropsku pljosnatu kamenicu (Ostrea edulis).
Upravo zbog toga svaki unos i dugotrajno držanje strane vrste u otvorenom morskom sistemu nosi određeni ekološki rizik. Poseban problem predstavlja činjenica da se pacifička kamenica, za razliku od vrsta koje se uzgajaju isključivo u zatvorenim sistemima, može tokom uzgoja mrijestiti direktno u moru.
Magallana gigas ima veoma visok reproduktivni potencijal. Jedna ženka može tokom mriješćenja osloboditi desetine, pa i stotine miliona jaja. Oplodnja se odvija u morskoj vodi, a larve određeni period provode u planktonu, nakon čega se pričvršćuju za pogodne čvrste podloge. To znači da se jedinke koje se drže na uzgajalištu, ukoliko dostignu polnu zrelost, mogu razmnožavati i stvarati nove, slobodnoživeće populacije izvan samog uzgajališta.
Ovaj rizik nije samo teoretski. U sjevernom i sjeveroistočnom Jadranu pacifička kamenica je već formirala prirodne populacije, uključujući i veoma guste agregacije u pojedinim područjima. Istraživanja pokazuju da su uslovi u Jadranu pogodni za njen rast i razmnožavanje, te da je vrsta sposobna da se iz područja prvobitnog unosa širi i bez daljeg direktnog unosa od strane čovjeka.
𝐑𝐢𝐳𝐢𝐤 𝐳𝐚 𝐞𝐯𝐫𝐨𝐩𝐬𝐤𝐮 𝐤𝐚𝐦𝐞𝐧𝐢𝐜𝐮
Posebnu pažnju potrebno je posvetiti mogućem uticaju na evropsku pljosnatu kamenicu (Ostrea edulis), koja predstavlja autohtonu vrstu Jadrana i tradicionalnu vrstu crnogorske marikulture.
O. edulis je danas u mnogim djelovima svog prirodnog areala značajno prorijeđena i smatra se vrstom čije su populacije u opadanju. Istovremeno, istraživanja u Jadranu pokazala su značajno preklapanje u načinu ishrane između M. gigas i O. edulis, što ukazuje na mogućnost konkurencije za raspoloživu hranu. U jednom istraživanju čak je potvrđeno prisustvo larvi evropske kamenice u sadržaju probavnog trakta pacifičke kamenice.
Mogući uticaji ne moraju biti ograničeni samo na direktnu konkurenciju. Formiranjem gustih agregacija pacifička kamenica može mijenjati strukturu staništa, zauzimati raspoložive čvrste podloge i mijenjati lokalne odnose među vrstama. U nekim područjima Mediterana zabilježeno je formiranje gustih grebena pacifičke kamenice i značajna promjena karakteristika prvobitnog staništa.
𝐃𝐨𝐝𝐚𝐭𝐧𝐢 𝐫𝐢𝐳𝐢𝐤 – 𝐩𝐫𝐞𝐧𝐨𝐬 𝐝𝐫𝐮𝐠𝐢𝐡 𝐨𝐫𝐠𝐚𝐧𝐢𝐳𝐚𝐦𝐚
Poseban problem kod premještanja živih školjki između različitih geografskih područja predstavlja mogućnost nenamjernog prenosa drugih organizama, uključujući parazite, patogene i druge strane vrste koje mogu biti prisutne na ljušturama, u tkivima ili u pratećem materijalu.
Novija istraživanja u Mediteranu ukazuju da se sa uzgojem pacifičke kamenice može povezati i širenje drugih alohtonih organizama. U Jadranu su, na primjer, zabilježene neautohtone vrste roda Polydora, uključujući vrste koje buše ljušture školjki, a transfer školjki između uzgajališta prepoznat je kao jedan od mogućih puteva njihovog širenja.
Zbog toga rizik nije vezan samo za samu Magallana gigas, već i za organizme koji mogu biti uneseni zajedno sa njom.
Institut za biologiju mora stoga apeluje na sve uzgajivače školjki da:
! ne vrše unos i držanje živih jedinki Magallana gigas u moru bez prethodne konsultacije sa nadležnim institucijama;
! spriječe mogućnost bjekstva jedinki sa uzgajališta i njihovog dospijevanja u prirodno stanište;
! posebno vode računa o tome da se jedinke ne drže u moru tokom perioda kada postoji mogućnost njihovog polnog sazrijevanja i mriješćenja;
! ne premještaju žive jedinke, ljušture ili uzgojni materijal između različitih područja bez odgovarajuće kontrole porijekla i zdravstvenog statusa;
! u slučaju sumnje na prisustvo pacifičke kamenice u prirodi, ne uklanjaju veće količine jedinki samoinicijativno, već omoguće stručnom timu da izvrši identifikaciju, evidentiranje i procjenu rizika.
Institut za biologiju mora stoji na raspolaganju uzgajivačima za stručnu pomoć u identifikaciji vrste, procjeni rizika, monitoringu i definisanju mjera kojima se može istovremeno zaštititi morski ekosistem i omogućiti održiv razvoj marikulture.
𝐙𝐚𝐣𝐞𝐝𝐧𝐢𝐜̌𝐤𝐢 𝐢𝐧𝐭𝐞𝐫𝐞𝐬
Ovaj apel nije usmjeren protiv razvoja marikulture niti protiv interesa uzgajivača školjki. Naprotiv, cilj je da se spriječi situacija u kojoj bi kratkoročna korist od uzgoja strane vrste mogla dugoročno proizvesti ekološke i ekonomske posljedice koje bi bile mnogo teže i skuplje za kontrolisanje.
Iskustva iz drugih djelova Jadrana pokazuju da, kada se Magallana gigas jednom etablira u prirodnom okruženju i formira samoodrživu populaciju, njeno uklanjanje i kontrola postaju izuzetno zahtjevni i skupi. Za centralni i južni Jadran, uključujući crnogorsku obalu, od posebnog je značaja preventivno djelovanje, prije nego što se uspostave stabilne divlje populacije.
Očuvanje autohtone evropske kamenice (Ostrea edulis), biodiverziteta Bokokotorskog zaliva i dugoročne održivosti crnogorske marikulture zajednički je interes naučne zajednice, nadležnih institucija i samih uzgajivača.
Djelujmo preventivno – jer je sprječavanje širenja invazivne vrste neuporedivo jednostavnije i jeftinije od njenog naknadnog suzbijanja.
Institut za biologiju mora
Univerzitet Crne Gore
