ස්වභාවික ලෝකය

කේම්බ්‍රියන් පිපිරීම ~ සාගරය අවදි වූ යුගය

#සාගර_ජීව_ඉතිහාසය (2 කොටස)

වසර මිලියන 540කට වඩා අතීතයේදී සාගරයක් අසල ඔබ සිටගෙන සිටිනවා යැයි සිතන්න.

එහි රළ පහරවල් අපට හුරුපුරුදු ස්වභාවයක් ගනු ඇත. මලානික සූර්යාලෝකය යටතේ නොගැඹුරු මහාද්වීපික තලයන් හරහා ඇදී එන එම රළ, ගස්, තණකොළ හෝ කිසිදු සත්ව ජීවයක් නොමැති වෙරළ තීරයන්හි හැපී බිඳී යයි. එසේ වුවද, ජල මතුපිටට යටින් මහා විප්ලවයක් සිදුවෙමින් පවතී.. එය කෙතරම් ප්‍රබල එකක්ද යත්, පෘථිවියේ ජීවයේ ඉතිහාසය සදහටම වෙනස් කරනු ඇත.

වසර බිලියන ගණනාවක් තිස්සේ ජීවය පැවතියේ මූලික වශයෙන් සරල ස්වරූපයන්ගෙනි. මෙට්ට වැනි ශරීර සහ පත්‍ර වැනි හැඩයන්ගෙන් යුත්, එඩියකාරන් අවධියට අයත් අමුතු ජීවීන් පවා ජීවත් වූයේ සාපේක්ෂව සාමකාමී සහ පාරිසරික වශයෙන් සරල ලෝකයකය.

දැන්, ඒ ලෝකය අතුරුදහන් වෙමින් පවතී.

ඒ වෙනුවට විශ්මයජනක දෙයක් මතු වේ... දඩයම්කරුවන් සහ ගොදුරු, පිහිනන්නන් සහ පොළොව හාරන්නන්, සන්නාහ සන්නද්ධ සටන්කරුවන් සහ කඩිසර විලෝපිකයන්ගෙන් පිරුණු සාගරයකි. ඇස් පරිණාමය වේ. ඇටසැකිලි මතු වේ. චලනයන් වඩාත් සංකීර්ණ වේ. ආහාර ජාලයන් දිනෙන් දින සංකීර්ණත්වයෙන් වර්ධනය වේ.

භූ විද්‍යාත්මක අතින් ගත් කල, මෙම පරිවර්තනය සිදුවන්නේ විශ්මයජනක වේගයකිනි.

මෙය "කේම්බ්‍රියන් පිපිරීමයි" (Cambrian Explosion) සාගරය සැබවින්ම අවදි වූ මොහොතයි.

කේම්බ්‍රියන් යුගය ආරම්භ වූයේ මීට වසර මිලියන 541කට පමණ පෙර වන අතර එය වසර මිලියන 485කට පමණ පෙර වන තෙක් පැවතුණි. "පිපිරීමක්" යන වචනයෙන් ක්ෂණික සිදුවීමක් අදහස් වුවද, ජීවයේ විවිධාංගීකරණය සිදුවූයේ වසර මිලියන දහස් ගණනක් තිස්සේය. ඒ අයුරින් සිතන විට කේම්බ්‍රියන් පිපිරීම සිදුවන්නේ වසර මිලියන කිහිපයක් වැනි කෙටි කාල පරිච්ඡේදයක දී ය. ⁣එය භූ විද්‍යාවට අනුව නම් සැබවින්ම ක්ෂණික පිපිරීමකි.

මෙම කාලය තුළ පෘථිවියේ මහාද්වීප එකිනෙකින් වෙන් වී තිබූ අතර බොහෝ දුරට නිසරු විය. විශාල නොගැඹුරු මුහුද මහාද්වීපවල විශාල කොටස් ආවරණය කරමින් සාගර ජීවීන් සඳහා කදිම වාසස්ථාන නිර්මාණය කළේය. සාගරවල ඔක්සිජන් මට්ටම අඛණ්ඩව ඉහළ ගිය අතර, එය වඩාත් ක්‍රියාකාරී ජීවීන්ට සහ ඉහළ පරිවෘත්තීය අවශ්‍යතා සහිත සිරුරු සඳහා මනා පිටුවහලක් විය.

පෘථිවි ඉතිහාසයේ ප්‍රථම වතාවට, පරිණාමය විසින් ජීවීන්ගේ ශරීර ව්‍යුහයන් විශාල පරාසයකින් අත්හදා බැලීමට පටන් ගත්තේය.

අද ජීවත්වන ප්‍රධාන සත්ව කාණ්ඩ බොහොමයක මුල් ආරම්භය මෙම යුගය දක්වා දිව යයි.

සාගරය, ජීව විද්‍යාත්මක නවෝත්පාදනයන්හි රසායනාගාර බවට පත්වේ.

මෙහිදී සිදු වූ වැදගත්ම වර්ධනයක් වන්නේ ශරීරයේ දෘඪ කොටස් පරිණාමය වීමයි. බොහෝ ජීවී විශේෂ අතර කටු (shells), කටු වැනි උල් (spines) සහ ඛනිජමය ඇටසැකිලි මතු වීමට පටන් ගත්තේය. මෙම ව්‍යුහයන් විලෝපිකයන්ගෙන් ආරක්ෂාව සැලසූ අතරම, ශරීරයට ආධාරකයක් සහ චලනය වීමේ හැකියාවද වැඩි දියුණු කළේය.

නමුත් ඒවා නූතන විද්‍යාව සඳහා එලෙසම වැදගත් තවත් දෙයක් ඉතිරි කර තැබීය..

ඒ "ෆොසිල' (Fossils)

එඩියකාරන් ලෝකයේ මෘදු ශරීර සහිත ජීවීන්ට වඩා වෙනස්ව, බොහෝ කේම්බ්‍රියන් ජීවීන් පැරණි පාෂාණ තුළ ඉතා අලංකාර ලෙස සංරක්ෂණය වී ඇති අතර, එය පරිණාමයේ වඩාත්ම පරිවර්තනීය යුගයක් දෙස බැලීමට අපූරු කවුළුවක් සපයයි.

එහි සිටි බහුලම වැසියන් අතර ට්‍රයිලෝබයිටාවන් (trilobites) ප්‍රමුඛ වෙති.

මෙම සන්නාහ සන්නද්ධ සන්ධිපාදකයින් (arthropods) මුහුදු පතුල පුරා විශාල වශයෙන් බඩගා ගියහ. සමහර විශේෂ දිගින් සෙන්ටිමීටර කිහිපයක් පමණක් වූ අතර අනෙක් ඒවා සැලකිය යුතු ලෙස විශාල විය. ඔවුන්ගේ ඛණ්ඩනය වූ බාහිර ඇටසැකිලි (exoskeletons) මඟින් ආරක්ෂාව සැපයූ අතර, ඔවුන්ගේ සංකීර්ණ සංයුක්ත ඇස් (compound eyes) පොසිල වාර්තාවල දැක්වෙන මුල්ම සංකීර්ණ දෘශ්‍ය පද්ධති අතරට අයත් වේ..

වසර මිලියන ගණනාවක් තිස්සේ කේම්බ්‍රියන් පරිසර පද්ධති තුළ ට්‍රයිලෝබයිටාවන් ප්‍රමුඛත්වය ගත්හ.

එසේ වුවද, ඔවුන් පවා මෙම මුහුදේ පාලකයන් නොවීය.

එම භූමිකාව හිමිවන්නේ පරිණාමය විසින් මෙතෙක් බිහි කර ඇති වඩාත්ම අසාමාන්‍ය විලෝපිකයෙකුට විය හැකිය.

දිය දහරාවන් අතරින් ගමන් කරන්නේ ඇනොමලොකැරිස් (Anomalocaris) ය.

දිගින් මීටරයක් දක්වා වර්ධනය වන එය කේම්බ්‍රියන් ප්‍රමිතීන්ට අනුව දැවැන්තයෙකි. උගේ දෙපස ඇති නම්‍යශීලී පිහිනුම් ඛණ්ඩිකා (lobes) රැළි ගසමින්, පුදුමාකාර සුන්දරත්වයකින් යුතුව ජලය හරහා ඌව ඉදිරියට තල්ලු කරයි. විශාල සංයුක්ත ඇස් මඟින් පහළ සිදුවන චලනයන් නිරීක්ෂණය කරයි. උගේ ශරීරයේ ඉදිරිපස ඇති කටු සහිත උපාංග (appendages) ගොදුරු අල්ලා ගැනීම සඳහා ඉදිරියට දිවෙයි.

නූතන ඇසට ඇනොමලොකැරිස් පෙනෙන්නේ වෙනත් ග්‍රහලෝකයකින් පැමිණි ජීවියෙකු ලෙසය.

එසේ වුවද, එය පෘථිවි ඉතිහාසයේ මුල්ම ප්‍රධාන විලෝපිකයන්ගෙන් (apex predators) කෙනෙකු නිරූපණය කරයි.

ඔවුන්ගේ පැවැත්ම ගැඹුරු පාරිසරික වෙනසක් පෙන්නුම් කරයි.

දඩයම් කිරීම දැන් ප්‍රධාන පරිණාමීය බලවේගයක් බවට පත්වෙමින් තිබේ.

එහි ප්‍රතිඵල සෑම තැනකම දැකිය හැකිය.

සතුන් වඩාත් ඝන කටු පරිණාමය කර ගනී.

ඔවුන් ආරක්ෂක කටු වර්ධනය කර ගනී.

සමහරු අවසාදිතයන් (sediments) තුළ සැඟවෙති.

අනෙක් අය වේගවත් පිහිනන්නන් බවට පත් වෙති.

වසර මිලියන සිය ගණනක් තිස්සේ පැවතෙන පරිණාමීය අවි තරඟයක් (evolutionary arms race) ආරම්භ වේ.

නූතන සතුන්ගේ ඈත මුතුන් මිත්තන්ට සමාන ජීවීන්ගේ මතුවීමද කේම්බ්‍රියන් සාගරවලදී දැකගත හැකිය.

කුඩා පණුවන් වැනි ජීවීන් අවසාදිතයන් අතරින් උමං සාදමින්, මුහුදු පතුලේ පරිසර පද්ධති මූලික වශයෙන් වෙනස් කරයි. ප්‍රාථමික සන්ධිපාදකයින් ගණන් කළ නොහැකි ආකාරවලට විවිධාංගීකරණය වේ. මොලුස්කාවන් (mollusks), එකිනොඩර්ම්ස් (echinoderms) සහ කෝඩේටාවන්ගේ (chordates) මුල් කාලීන ඥාතීන් මතු වීමට පටන් ගනී.

මෙහි වඩාත්ම වැදගත් ජීවීන් අතර පිකායියා (Pikaia) නමින් හැඳින්වෙන කුඩා, බැලූ බැල්මට සාමාන්‍ය ජීවියෙකු වෙයි.

දිගින් සෙන්ටිමීටර කිහිපයක් පමණක් වුවද, පිකායියා සතුව උගේ ශරීරය දිගේ දිවෙන නම්‍යශීලී කූරක් වැනි ව්‍යුහයක් ඇත. එය පෘෂ්ඨ රජ්ජුව (notochord) ලෙස හැඳින්වෙන අතර, එය කොඳු ඇට පෙළේ මුල්ම ස්වරූපයයි.

මෙම සරල නව්‍යකරණය අවසානයේදී මත්ස්‍යයන්, උභයජීවීන්, උරගයන්, පක්ෂීන්, ක්ෂීරපායින් සහ අවසානයේ මිනිසුන්ගේ බිහිවීමට මඟ පාදනු ඇත.

කේම්බ්‍රියන් මුහුදේ, අපේම පරම්පරාවේ ඈත මුල් ඒ වනවිටත් පැවතුණි.

පරිසර පද්ධතීන් ද දිනෙන් දින සංකීර්ණ වෙයි.

කලක් එඩියකාරන් මුහුදු පතුලේ ප්‍රමුඛව තිබූ ක්ෂුද්‍රජීවී පැදුරු (microbial mats), බිම් හාරන සතුන් විසින් අවසාදිත කලඹමින් බාධා කිරීම නිසා ක්ෂය වීමට පටන් ගනී. සමහර විට "කේම්බ්‍රියන් උපස්තර විප්ලවය" (Cambrian Substrate Revolution) ලෙස හැඳින්වෙන මෙම පරිවර්තනය, ලොව පුරා සාගර පරිසරයන් ප්‍රතිනිර්මාණය කරයි.

මුහුදු පතුල තවදුරටත් නිෂ්ක්‍රීය භූ දර්ශනයක් නොවේ.

එය චලනය හා අන්තර්ක්‍රියාකාරිත්වයෙන් පිරුණු සජීවී පරිසර පද්ධතියක් බවට පත්වේ.

ජීවීන් බඩගා යයි, හාරයි, දඩයම් කරයි, පෙරහන් පෝෂණය (filter-feed) සිදු කරයි, මළකුණු බුදියි සහ තරඟ කරයි.

ප්‍රථම වතාවට, සාගර ආහාර ජාලයන් නූතන සාගරවල දක්නට ලැබෙන ආහාර ජාලයන්ට සමාන වීමට පටන් ගනී.

විද්‍යාඥයන් මෙම ලෝකය ගැන දන්නා බොහෝ කරුණු ලැබී ඇත්තේ සුවිශේෂී පොසිල නිධි කිහිපයකිනි.

මීන් වඩාත්ම ප්‍රසිද්ධ ස්ථානය වනුයේ බර්ජස් ෂේල් (Burgess Shale) ස්ථානයයි.

චාල්ස් ඩූලිට්ල් වෝල්කොට් (Charles Doolittle Walcott) විසින් 1909 දී සොයා ගන්නා ලද මෙම සුවිශේෂී පොසිල ස්ථානය, කටු සහ ඇටසැකිලි පමණක් නොව, වෙනත් තැනක කලාතුරකින් සංරක්ෂණය වන සියුම් මෘදු පටක ද සුරක්ෂිතව තබා ගෙන ඇත.

මෙම පොසිල මඟින් ජීවයේ විශ්මයජනක විවිධත්වයක් හෙළි කරයි.

බොහෝ ජීවී විශේෂ කෙතරම් අමුතු ස්වභාවයක් ගත්තේද යත්, මුල් කාලීන පර්යේෂකයන් ඒවා වර්ගීකරණය කිරීමට බෙහෙවින් අපහසුතාවයට පත් විය.

තවත් විශිෂ්ට පොසිල අඩවියක් වන චෙංජියැන්ග් ජීවී සමූහය (Chengjiang Biota), පැරණිතම පෘෂ්ඨවංශීන්ට සමාන සතුන් සහ වෙනත් ගණන් කළ නොහැකි ජීවී විශේෂ සංරක්ෂණය කරමින්, කේම්බ්‍රියන් පරිසර පද්ධති පිළිබඳ අමතර අවබෝධයක් ලබා දී ඇත.

මෙම ස්ථාන එකතුව, මුල් සත්ව පරිණාමය පිළිබඳ අපගේ අවබෝධය සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් කර ඇත.

නූතන පර්යේෂණ මඟින් අඛණ්ඩව නව සොයාගැනීම් සිදු කරනු ලබයි.

දියුණු රූපකරණ තාක්ෂණයන්, භූ රසායනික විශ්ලේෂණයන් සහ පරිගණක පාදක පරිණාමීය අධ්‍යයනයන් පෙන්වා දෙන්නේ කේම්බ්‍රියන් පිපිරීම හදිසි ආශ්චර්යයක් නොව, අග එඩියකාරන් යුගයේදී ආරම්භ වූ ජීව විද්‍යාත්මක හා පාරිසරික වෙනස්කම්වල උපරිම ප්‍රතිඵලයක් බවයි.

ඉහළ යන ඔක්සිජන් මට්ටම, පාරිසරික තරඟකාරිත්වය, ජානමය නවෝත්පාදනයන් සහ වෙනස් වන සාගර රසායන විද්‍යාව යන සියල්ලම මෙම කැපී පෙනෙන විවිධාංගීකරණයට දායක වී ඇති බව පෙනේ.

කෙසේ වෙතත්, එහි හේතු කුමක් වුවත්, එහි ප්‍රතිඵලය ප්‍රතික්ෂේප කළ නොහැක.

කේම්බ්‍රියන් යුගය අවසන් වන විට, සාගර තවදුරටත් අමුතු පරිණාමීය මූලාකෘතිවලින් පිරුණු අත්හදා බැලීම් ලෝකයන් නොවීය.

ඒවා හඳුනාගත හැකි පාරිසරික භූමිකාවන්ගෙන් පිරුණු, සශ්‍රීක පරිසර පද්ධති බවට පත්ව තිබුණි.

විලෝපිකයන් ජලය පුරා සැරිසරති.

ගොදුරු වන ජීවීන් තමන්ව ආරක්ෂා කර ගනිති.

සංකීර්ණ ආහාර දාමයන් සමස්ත ජීවී ප්‍රජාවන්ම එකිනෙකාට සම්බන්ධ කරයි.

නූතන සාගර ජීවයේ පදනම ස්ථිරවම පිහිටුවා ඇත.

නමුත් පරිණාමය තවමත් අවසන් වී නැත.

කේම්බ්‍රියන් ක්ෂිතිජයෙන් ඔබ්බෙහි, නව සාගරයක් බලා සිටියි.

කොරල් වැනි පර වර්ධනය වනු ඇත. යෝධ සෙෆලෝපෝඩාවන් (cephalopods) මුහුදේ බියකරු පාලකයන් ලෙස මතු වනු ඇත. සාගර ජෛව විවිධත්වය මීට පෙර කවදාවත් නොදුටු මට්ටම් කරා ළඟා වනු ඇත.

අවදිවීම ආරම්භ වී ඇත.

පෘථිවි කතාවේ ඊළඟ පරිච්ඡේදයේදී, සාගර පෙර නොවූ විරූ බහුලත්වයකින් යුත් යුගයකට ඇතුළු වනු ඇත. එය ට්‍රයිලෝබයිටාවන්, බ්‍රැකියෝපෝඩාවන් (brachiopods) සහ දැවැන්ත දඩයම් නිවුටිලොයිඩාවන් (colossal hunting nautiloids) විසින් පාලනය කරනු ලබන යුගයකි.

ඔර්ඩොවිසියන් (Ordovician) සාගරය නැගී එමින් පවතී!



#ස්වභාවික_ලෝකය

ලොව විශාලතම ගෝනුස්සා වසර මිලියන 415 ක් පැරණි පොසිල මගින් අනාවරණය වෙයි.

එක්සත් රාජධානියෙන් හමුවූ පොසිල කොටස්, මෙතෙක් සොයාගත් ලොව විශාලතම ගෝනුස්සාගේ (scorpion) බවට මේ වනවිට හඳුනාගෙන තිබේ.

🔰 දැවැන්ත ප්‍රමාණය සහ ජීවත් වූ කාලය

"Praearcturus gigas" (ප්‍රේආක්ටරස් ගයිගස්) ලෙස විද්‍යාත්මකව නම් කර ඇති මෙම ගෝනුස්සා මීටරයකට වඩා දිගකින් යුක්ත විය. උගේ අඬු (pincers) පමණක් සෙන්ටිමීටර 16 ක් පමණ දිගින් යුක්ත වී ඇත. මොවුන් වසර මිලියන 415 කට පමණ පෙර (පූර්ව ඩෙවෝනියානු යුගයේදී) වර්තමාන එංගලන්තය සහ වේල්සය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශවල ජීවත් වී තිබේ.

මෙම යුගයේදී ගොඩබිම මත ජීවය තවමත් ප්‍රාථමික මට්ටමක පැවති බැවින්, වෙනත් කිසිදු සතෙකු මෙතරම් දැවැන්ත ප්‍රමාණයකට වර්ධනය වී නොතිබුණි. ඒ අනුව ගොඩබිම සැරිසැරූ මුල්ම දැවැන්ත විලෝපිකයන්ගෙන් (predators) කෙනෙකු ලෙස මොවුන් සැලකේ.

🔰 ආහාර සහ දඩයම

ගොඩබිම සිටි අනෙකුත් සතුන්ගෙන් තරඟයක් නොතිබුණු බැවින් මොවුන්ට මෙතරම් විශාල වීමට හැකි වන්නට ඇතැයි සැලකේ. මොවුන් ගොඩබිම මෙන්ම ජලයේ ද දඩයම් කළ බිහිසුණු විලෝපිකයෙකු වන්නට ඇති බවත්, මත්ස්‍යයන් සහ අනෙකුත් විශාල සතුන් ආහාරයට ගන්නට ඇති බවත් විශ්වාස කෙරේ.

🔰 අනාවරණය කරගත් අන්දම

මෙම පොසිල මීට වසර 150කට පමණ පෙර (1871 දී) මුලින්ම හඳුනාගෙන තිබුණත්, එකල විද්‍යාඥයින් සිතා සිටියේ මෙය ගෝනුස්සෙකු නොව woodlouse කෙනෙකුට සමාන යෝධ කබොලවාහියෙකු (crustacean) කියාය. මොවුන්ගේ වලිගය වැනි ගෝනුස්සන්ට ආවේණික කොටස් පොසිලවල සුරැකී නොතිබීම ඊට හේතුවයි.

නමුත් 2015 දී කැනඩාවෙන් සොයාගත් *Eramoscorpius* නම් තවත් පැරණි ගෝනුස්සෙකුගේ පොසිලයක් සමඟ සසඳා බැලීමේදී, මෙම සත්වයාගේ සිරුරේ යටිපැත්තේ ඇති ත්‍රිකෝණාකාර ව්‍යුහය (sternum) මගින් මෙය නිසැකවම ගෝනුස්සෙකු බව විද්‍යාඥයින් විසින් තහවුරු කර ඇත.

🔰 පරිණාමීය වැදගත්කම

ලන්ඩනයේ ස්වභාවික ඉතිහාස කෞතුකාගාරයේ (Natural History Museum) විශේෂඥයෙකු වන වෛද්‍ය රිචී හොවාර්ඩ් මහතා පවසන පරිදි, පෘථිවිය මත ගොඩබිම පරිසර පද්ධති (වනාන්තර වැනි දෑ) සම්පූර්ණයෙන් නිර්මාණය වීමටත් බොහෝ කලකට පෙර මෙවැනි දැවැන්තයෙකු ජීවත් වීම මගින් සත්ව පරිණාමය පිළිබඳව අප දන්නා කරුණු බොහෝමයක් වෙනස් වෙයි.

එසේම, මුලින්ම මුහුදේ සිට ගොඩබිමට පැමිණි සතුන්ගේ මුතුන්මිත්තන්ගෙන් ඇතැමෙකු (මෙම ගෝනුස්සා වැනි) නැවතත් ජලජ ජීවන රටාවකට හුරුවූ බවටද මෙමගින් සාක්ෂි සපයයි. මොවුන්ගේ උදරයේ කකුළුවන්ගේ සහ ඉස්සන්ගේ මෙන් පිහිනීමට උදව් වන ව්‍යුහයන් තිබී ඇත.

මෙම සම්පූර්ණ අධ්‍යයනයේ තොරතුරු 'Palaeontology' නම් විද්‍යාත්මක සඟරාවේ ප්‍රකාශයට පත් කර තිබේ.



#ස්වභාවික_ලෝකය

එඩියාකරන් මුහුදු (The Ediacaran Seas) පෘථිවියේ පළමු සංකීර්ණ ජීවය

#සාගර_ජීව_ඉතිහාසය (1 කොටස)

පළමු මත්ස්‍යයා සාගරයේ පිහිනා යාමට බොහෝ කලකට පෙර... නිවර්තන සූර්යාලෝකය යටතේ කොරල්පර මතු වීමට පෙර... ඩයිනෝසරයන් ගැන සිතාගත හැකි වීමටත් පෙර... පෘථිවියේ මුහුදු අයත්ව තිබුණේ වඩාත් අමුතුම ලෝකයකටයි.

මෙම ග්‍රහලෝකය හඳුනාගත නොහැකි තරම් වෙනස්ය. මහාද්වීප නිසරු සහ ජීවයෙන් තොර වූ අතර, වඩාත් ශීතල සහ අස්ථාවර පෘථිවියක් පුරා ඛණ්ඩක ලෙස විසිරී තිබුණි. සාගර අඳුරු වූ අතර ඛනිජවලින් බර වී තිබුණි, නවීන ප්‍රමිතීන්ට අනුව ඒවායේ ජලය යකඩ වලින් පොහොසත් වූ අතර ඔක්සිජන්වලින් හීන විය. නොගැඹුරු මුහුදු පතුලේ විශාල ප්‍රදේශ පුරා, දැවැන්ත ක්ෂුද්‍ර ජීවී පැදුරු (microbial mats) මඩ මත ජීවමාන පලස් මෙන් පැතිරී තිබුණි.

මෙම නිහඬ තැනිතලා මත, අසාමාන්‍ය යමක් ආරම්භ වෙමින් පවතී.

පෘථිවි ඉතිහාසයෙන් වැඩි කාලයක් පුරාවටම ජීවය අන්වීක්ෂීය මට්ටමේ පැවතුණි. එනම් පැරණි මුහුදු හරහා පාවෙන බැක්ටීරියා වලින් සමන්විත නොපෙනෙන රාජධානි ලෙසිනි. නමුත්, මීට වසර මිලියන 575 කට පමණ පෙර එඩියාකරන් අවධි⁣යේදී (Ediacaran Period), පරිණාමය එහි නිර්භීතම අත්හදා බැලීමක් ආරම්භ කරයි. අමුතු මෘදු ශරීර ඇති ජීවීන් ප්‍රථම වතාවට සාගරවල මතු වේ. එනම් ඒ දක්වා පැවතී ඇති විශාලතම සහ සංකීර්ණතම ජීවී විශේෂයි.

ඔවුන් එඩියාකරන් මුහුදේ වැසියන් ය.

දළ වශයෙන් වසර මිලියන 635 සිට 541 දක්වා පැවති එඩියාකරන් අවධිය දිගහැරෙන්නේ පෘථිවි ඉතිහාසයේ දරුණුතම දේශගුණික ව්‍යසනයකින් පසුවය. ඊට පෙර ක්‍රියෝජීනියානු අවධියේදී (Cryogenian Period), "හිමබෝල පෘථිවියක්" (Snowball Earth) ලෙස බොහෝ විට විස්තර කෙරෙන සිදුවීම් හරහා පෘථිවියෙන් වැඩි කොටසක් ගෝලීය අයිස් තට්ටු යට මිදී යන්නට ඇත. අයිස් අවසානයේ දිය වී යන විට, සාගර පරිවර්තනයකට ලක් වේ. ඛාදනය වන මහාද්වීපවලින් රසායනික පෝෂ්‍ය පදාර්ථ මුහුදට ගලා එයි, ඔක්සිජන් මට්ටම සෙමෙන් ඉහළ යයි, සහ මහාද්වීපික තටාක හරහා නොගැඹුරු සමුද්‍රීය පරිසරයන් ව්‍යාප්ත වේ.

මෙම වෙනස්කම් මින් පෙර කිසිදා නොදුටු පරිමාණයක ජීව විද්‍යාත්මක නවෝත්පාදනයක් සඳහා පසුබිම නිර්මාණය කරයි.

එහෙත් එඩියාකරන් ලෝකය තවමත් අතිශයින්ම නුහුරු එකක් විය. ගොඩබිම වනාන්තර නැත. වාතය හරහා කුරුල්ලන් නාද කරන්නේ නැත. නවීන මුහුදට සාපේක්ෂව සාගර පවා අසාමාන්‍ය ලෙස සන්සුන්ය. පරිණාමයේ විශිෂ්ටතම ගාමක බලවේගයක් වන විලෝපිකත්වය (Predation). තවමත් දුර්ලභය, නැතහොත් සම්පූර්ණයෙන්ම නොපවතී. බොහෝ ජීවීන් දඩයම් නොකරයි. දෘඩ කවච, හකු හෝ වේගවත් චලනයන් ඇත්තේ ස්වල්ප දෙනෙකුට පමණි.

ඒ වෙනුවට, අද ජීවත් වන කිසිවකට සමාන නොවන ආකාරවලින් ජීවය මුහුදු පතුල පුරා සෙමෙන් පැතිරෙයි.

සමහරක් හැඩයෙන් මසා ඇති කොළ (quilted leaves) වැනිය. තවත් සමහරක් අවසාදිතයට තද වූ තැටි, අතු, රිබන් හෝ අතු බෙදුණු පිහාටු ලෙස දිස් වේ. බොහොමයක් කොතරම් අමුතු ද යත්, ඒවා ජීවයේ පරිණාමික වෘක්ෂයේ කුමන ස්ථානයකට අයත් දැයි විද්‍යාඥයින් තවමත් විවාද කරති.

වඩාත්ම සංකේතාත්මක ජීවීන් අතරින් එකක් වන්නේ "ඩිකින්සෝනියා" (Dickinsonia) ය, ඒ දිගින් මීටරයකට වඩා වර්ධනය විය හැකි පැතලි ඕවලාකාර ජීවියෙකි. උගේ ඉළ ඇට මෙන් ශරීරය මධ්‍යම අක්ෂයක සිට සමමිතිකව පිටතට පැතිරී ඇති අතර, එයට පැරණි ඛණ්ඩනය වූ පැදුරක පෙනුමක් ලබා දෙයි. රුසියාවෙන් සහ ඕස්ට්‍රේලියාවෙන් සොයාගත් ෆොසිල සාක්ෂි වලින් පෙනී යන්නේ ඩිකින්සෝනියා පහත ක්ෂුද්‍ර ජීවී පෘෂ්ඨයන් හරහා සෙමෙන් ගමන් කරන අතරතුර එහි සම හරහා සෘජුවම පෝෂ්‍ය පදාර්ථ අවශෝෂණය කර ගන්නට ඇති බවයි.

ඒ අසලම, ජල ප්‍රවාහයන් දෙසට ඉහළට නැඟී සිටින්නේ "රේන්ජියෝමෝෆ්" (rangeomorphs) ය. ඒවා පෘථිවි ඉතිහාසයේ මුල්ම විශාල බහු සෛලීය ජීවීන්ගෙන් සමහරකි. "චානියා" (Charnia) වැනි ජීවීන් මුහුදු පතුලට නැංගුරම් ලා සිටින අතර, අතු බෙදී යන ෆ්‍රැක්ටල් (fractal) වැනි ව්‍යුහයන් ජල කඳ තුළට ඉහළට විහිදෙයි. ඒවායේ සංකීර්ණ ජ්‍යාමිතිය මගින් පෘෂ්ඨීය වර්ගඵලය උපරිම කරන අතර, සමහර විට මුහුදු ජලයෙන්ම දිය වූ පෝෂ්‍ය පදාර්ථ අවශෝෂණය කර ගැනීමට ඔවුන්ට ඉඩ සලසයි.

නොගැඹුරු සමුද්‍රීය අඳුර තුළ, මෙම ජීවීන් වෙනත් ග්‍රහලෝකයක වනාන්තර මෙන් එකට පැද්දෙමින් පවතී.

සමහර එඩියාකරන් ජීවීන් ජීව විද්‍යාවේ සෑම සාම්ප්‍රදායික කාණ්ඩයකටම පාහේ අභියෝග කරයි. උදාහරණයක් ලෙස, "ට්‍රයිබ්‍රැකිඩියම්" (Tribrachidium), නවීන සතුන් අතර බොහෝ දුරට නොදන්නා දුර්ලභ ත්‍රිත්ව සමමිතියක් (three-fold symmetry) දරයි. තවත් සමහරක් ජීවමාන පැවත එන්නන් කිසිවකුත් නොමැති පරිණාමීය අත්හදා බැලීම් නියෝජනය කරන බව පෙනේ. එනම් සම්පූර්ණ ශරීර සැලසුම් සියල්ල කාලය විසින් මකා දමා ඇත.

දශක ගණනාවක් තිස්සේ පාෂාණධාතු විද්‍යාඥයින් මෙම ජීවීන් සැබවින්ම සතුන් ද, යෝධ ප්‍රොටිස්ටාවන් ද, ලයිකන ද, දිලීර ජනපද ද, නැතහොත් නවීන ජීවයෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම වෙන් වූ යමක් ද යන්න තේරුම් ගැනීමට අරගල කළහ. අදටත් සමහර විශේෂ සම්බන්ධයෙන් මේ විවාදය පවතී. නමුත් මෑත කාලීන රසායනික සහ ෆොසිල විශ්ලේෂණ මගින් වැඩි වැඩියෙන් පෙන්නුම් කරන්නේ අවම වශයෙන් එඩියාකරන් ජීවීන් කිහිප දෙනෙකු හෝ සැබවින්ම මුල් කාලීන සතුන් හෝ සමීප පරිණාමීය ඥාතීන් වූ බවයි.

පසුකාලීන යුගයන්ට වඩා බොහෝ සරල වුවද, එඩියාකරන් සාගරයන්ම ගතික පරිසර පද්ධතීන් වේ. ඝන ක්ෂුද්‍ර ජීවී පැදුරු මුහුදු පතුලේ ආධිපත්‍යය දරයි, අවසාදිත ස්ථායීකරණය කරයි සහ බොහෝ ජීවීන්ට පෝෂ්‍ය පදාර්ථ සපයයි. ගුහා හාරන (burrowing) සතුන් තවමත් පුළුල් ලෙස පරිණාමය වී නොමැති නිසා, මෙම පැදුරු බොහෝ දුරට බාධාවකින් තොරව පවතින අතර, නොගැඹුරු සමුද්‍රීය වාසස්ථාන වල විශාල ප්‍රදේශ ආවරණය කරයි.

සාගර හරහා ඔක්සිජන් මට්ටම තවමත් අසමාන වේ. සමහර නොගැඹුරු වෙරළබඩ ජලයේ විශාල ජීවීන්ට පැවැත්ම සඳහා ප්‍රමාණවත් ඔක්සිජන් අඩංගු වන අතර ගැඹුරු ප්‍රදේශවල ඔක්සිජන් මට්ටම හුස්ම හිරවන තරමට අඩු මට්ටමක පැවතිය හැකිය. බොහෝ එඩියාකරන් ජීවීන් මෘදු ශරීර ඇතිව සහ සාපේක්ෂව නිශ්චලව සිටින්නේ මන්දැයි මෙම පාරිසරික සීමාවන් මගින් පැහැදිලි කළ හැකිය.

එහෙත් පරිණාමය වේගවත් වෙමින් පවතී.

පැරණි අවසාදිතවල සංරක්ෂණය වී ඇති කුඩා සලකුණු හෙළි කරන්නේ සමහර ජීවීන් මුහුදු පතුල හරහා හිතාමතාම ගමන් කිරීමට පටන් ගෙන ඇති බවයි. පටු පෝෂක මාර්ග සහ නොගැඹුරු ගුහා මගින් මාංශපේශී චලනයේ මුල් අවධීන් යෝජනා කරයි. සාගරවල පාරිසරික සමතුලිතතාවය සෙමෙන් වෙනස් වෙමින් පවතී.

එමෙන්ම චලනයත් සමඟ තරඟකාරිත්වය පැමිණේ.

පසුකාලීන එඩියාකරන් යුගයේ විලෝපිකත්වයේ පැරණිතම සාක්ෂි ද අඩංගු විය හැකි යැයි සමහර විද්‍යාඥයෝ සැක කරති. නාලාකාර ජීවියෙකු වන "ක්ලවුඩිනා" (Cloudina) ගේ ෆොසිලවල සමහර විට ඔවුන්ගේ කැල්සියම් කාබනේට් කවච හරහා විදින ලද කුඩා සිදුරු දක්නට ලැබේ. පිටතින් පහර දෙන පැරණි විලෝපිකයන්ගේ විය හැකි සලකුණු ය. එය සත්‍යයක් නම්, මෙම සලකුණු පෘථිවි ඉතිහාසයේ ප්‍රථම වරට දන්නා පරිණාමීය අවි තරඟ වලින් (evolutionary arms races) එකක් නියෝජනය කරයි.

එහි ප්‍රතිවිපාක අතිමහත් වනු ඇත.

විලෝපිකත්වය ජීවය පරිවර්තනය කරයි. ජීවීන් එකිනෙකා දඩයම් කිරීමට පටන් ගත් පසු, පරිණාමය නාටකාකාර ලෙස වේගවත් වේ. සංචලතාව, සන්නාහය, සංවේදී අවයව සහ සංකීර්ණ හැසිරීම් හදිසියේම පැවැත්ම පිළිබඳ කාරණා බවට පත්වේ. එඩියාකරන් ලෝකයේ සාමකාමී ක්ෂුද්‍ර ජීවී තැනිතලා අතුරුදහන් වීමට පටන් ගනී.

මෙම අහිමි වූ පරිසර පද්ධතිය නිරාවරණය කළ ෆොසිල සොයාගැනීම් පාෂාණධාතු විද්‍යාවේ වඩාත්ම කැපී පෙනෙන අවස්ථා අතර වේ. 1946 දී, චාන්වුඩ් වනාන්තරයේ (Charnwood Forest) සොයාගත් චානියා ෆොසිල, කේම්බ්‍රියන් පිපිරුමේදී (Cambrian Explosion) සංකීර්ණ ජීවය හදිසියේ දර්ශනය වූ බවට දිගු කලක් තිස්සේ පැවති විශ්වාසය වෙනස් කිරීමට උපකාරී විය. එතැන් පටන්, ඕස්ට්‍රේලියාව, රුසියාව, නැමීබියාව සහ කැනඩාව යන රටවලින් අසාමාන්‍ය එඩියාකරන් ෆොසිල ස්ථාන අනාවරණය වී ඇත.

නවීන තාක්ෂණයන් මෙම පැරණි මුහුද පිළිබඳ අපගේ අවබෝධය අඛණ්ඩව ප්‍රතිනිර්මාණය කරමින් සිටී. අධි විභේදන ත්‍රිමාණ ස්කෑන් කිරීම, භූ රසායනික සමස්ථානික විශ්ලේෂණය සහ අණුක ජෛව සලකුණු අධ්‍යයනයන් මගින් එඩියාකරන් ජීව විද්‍යාව සහ සාගර රසායන විද්‍යාව පිළිබඳ අනපේක්ෂිත තොරතුරු අනාවරණය කර ඇත. මෑත වසරවලදී, ඩිකින්සෝනියා නිදර්ශක තුළ පොසිලකරණය වූ කොලෙස්ටරෝල් අණු විශ්ලේෂණය කරන පර්යේෂකයන්ට එම ජීවියා සැබවින්ම සතෙකු බවට ප්‍රබල සාක්ෂි හමු විය. සමහර විට එය මෙතෙක් සොයාගත් පැරණිතම සතුන් අතර විය හැකිය.

නමුත් දශක ගණනාවක පර්යේෂණ නොතකා, එඩියාකරන් ලෝකය තවමත් අර්ධ වශයෙන් අද්භූතව පවතී.

මීට වසර මිලියන 541 කට පමණ පෙර මෙම යුගය අවසන් වීමට ආසන්න වන විට එහි වැසියන් බොහෝ දෙනෙක් සදහටම අතුරුදහන් වෙති. වෙනස් වන සාගර රසායනය සහ වඩ වඩාත් සංකීර්ණ වන පරිසර පද්ධති හේතුවෙන් සමහරුන් වඳ වී යන්නට ඇත. තවත් සමහරුන්ට සංචලනය සහ විලෝපිකත්වය විසින් ආධිපත්‍යය දරන නව පරිණාමීය යුගයක තරඟ කිරීමට නොහැකි වන්නට ඇත.

මන්දයත් තවත් විප්ලවයක් පැමිණෙමින් තිබෙන බැවිනි.

සාගර යට, අසංඛ්‍යාත පරම්පරාවන් හරහා ජානමය නවෝත්පාදනයන් පුපුරා යමින් පවතී. ජීවීන් කවච, අවයව, ඇස්, මුඛය සහ දැඩි බාහිර අස්ථි පද්ධති (exoskeletons) වර්ධනය කරමින් ඇත. විලෝපිකයන් වේගය සහ ආයුධ පරිණාමය කරමින් සිටී. ගොදුරු වන විශේෂයන් සන්නාහ සහ ආරක්ෂක උපාය මාර්ගවලින් ප්‍රතිචාර දක්වයි.

වසර මිලියන කිහිපයක් ඇතුළත, පෘථිවියේ මුහුදු පෙර නොවූ විරූ විවිධත්වයකට සහ ප්‍රචණ්ඩත්වයකට පුපුරා යනු ඇත.

එඩියාකරන් සාගරවල පෞරාණික නිශ්චලතාවය අවසන් වීමට ආසන්නය.

මේ සංකීර්ණ සත්ව ජීවයේ යුගය ආරම්භ වුනා පමණි.



#ස්වභාවික_ලෝකය

පෘථිවි ඉතිහාසය ලිපි පෙල බොහොම සතුටුදායක මට්ටමෙන් සාර්ථක වුනා. ඒත් ⁣මේ ලිපි පෙලින් කතා කළේ පෘථිවි ජීව විද්‍යාත්මක ඉතිහාසයේ ප්‍රධානතම සන්ධිස්ථාන ගැන නිසා, එක වැදගත්ම විශාල කොටසක් මග හැරිල ගියා.

ඒ තමයි සාගර ජීවයේ පරිණාමය ගැන කතාව.

විශේෂයෙන්ම ඩෙවෝනියානු අවධියේදි ජීවය සාගරයෙන් ගොඩබිමට සංක්‍රමණ වුන අවස්ථාව විස්තර කිරීමෙන් පස්සෙ තිබුනු හැම කොටසකම වැඩි අවධානයක් යොමු වුනේ ගොඩබිම ජීවය ගැන විතරයි. එතන ඉඳල සාගරය අතහැරිල ගිහින් තියෙනවා.

ඒ නිසා මම තීරණය කළා අළුත්ම ලිපි පෙලක් ගේන්න, සාගර ජීවයේ ඉතිහාසය ගැන විතරක් අවධානය යොමු කරලා.

ඒත් මේ පාර ලිපි පෙල පටන්ගන්නෙ පෘථිවියේ උපතෙ ඉඳන් නෙවෙයි. පෘථිවි ඉතිහාසය ලිපි වල මුල් කොටස් වලදි ආදි කල්පිත යුග ගැන කොහොමටත් විස්තර කරපු නිසා, මේ ලිපි පෙල පටන් ගන්නෙ එඩියාකරන් අවධියේ ඉඳලා. මේක තමයි සාගරයේ සංකීර්ණ ජීවී ස්වරූප දර්ශනය වෙන පළවෙනි අවස්ථාව. එතන ඉඳන් ඉදිරියට වගේම සාගර වල අනාගතය දක්වාම මෙම ලිපි පෙලෙනුත් සාකච්ඡා කෙරෙනවා.

සුපුරුදු විදිහට සාගර ජීව ඉතිහාසය ලිපි පෙලත් පල වෙන්නෙ හැමදාම හවස 6:30 ට.

එහෙනම්, ගැඹුරු සාගර ඉතිහාසයේ කිමිදෙන්න කැමති හැමෝම හවස 6:30 ට ස්වභාවික ලෝකය පේජ් එක පැත්තෙ එන්න අමතක කරන්න එපා..🌊💙🩵

🐒 ගස් වලට ගල් ගහන චිම්පන්සියෝ: අවුරුදු දහයකට වැඩි කාලයක් උන් එකම ගහට ගල් ගහන්නේ ඇයි? 🌳

ඔයාලා දන්නවද, කැලේ ඉන්න චිම්පන්සියෝ අතරෙත් හරියට ආදිකාලීන මිනිස්සු වගේම අමුතු පුරුදු තියෙනවා කියලා? සාමාන්‍යයෙන් චිම්පන්සියෝ කෝටු, ගල් වගේ දේවල් පාවිච්චි කරලා කෑම හොයාගන්නවා අපි අහලා තියෙනවා. ඒත් මේ කතාව ඊට වඩා ගොඩක් වෙනස්, ටිකක් අද්භූත කතාවක්.

බටහිර අප්‍රිකාවේ තියෙන 'ගිනියා-බිසව්' (Guinea-Bissau) කියන රටේ ඈත දුෂ්කර ප්‍රදේශයක් වන 'බෝඒ' (Boé) කියන සැවානා වනාන්තරයේ ඉන්න පිරිමි චිම්පන්සියෝ එක පුදුම පුරුද්දකට ඇබ්බැහි වෙලා ඉන්නවා. ඒ තමයි කැලේ තියෙන විශේෂිත, මැද කුහරයක් තියෙන ගස් හොයාගෙන ගිහින් ඒවට ලොකු ගල් වලින් ගහන එක. මේක එක පාරක් දෙපාරක් කරන දෙයක් නෙවෙයි, අවුරුදු 10කට වැඩි කාලයක් තිස්සේ මේ සත්තු එකම ගස් වලට මේ විදිහට ගල් ගහනවා! මේ නිසා ඒ ගස් ඇතුළේ වගේම ගස් මුලත් ලොකු ගල් ගොඩවල් එකතු වෙලා තියෙනවා. හරියට ඈත අතීතයේ මිනිස්සු ආගමික වතාවත් වලට ගල් ගොඩවල් ගැහුවා වගේ.

මේ අමුතු හැසිරීම ගැන හොයලා බලන්න කැනඩාවේ වික්ටෝරියා විශ්වවිද්‍යාලයේ පර්යේෂකයන් වන Robyn Nakano සහ Ammie Kalan කියන දෙන්නා මේ මෑතකදී ඒ දුෂ්කර කැලෑවට ගමනක් ගියා. (The Conversation වෙබ් අඩවියේ මේ ගැන අපූරු ලිපියක් පළවෙලා තිබුණා). කැමරා සවිකරලා බැලුවම තමයි මේ අරුම පුදුම දර්ශනය එයාලා දැක්කේ. පිරිමි චිම්පන්සියෙක් ගහක් ළඟට ඇවිත්, වටපිට බලලා, එකපාරටම ලොකු ගලක් අරගෙන මුළු වෙර යොදලා අර ගහේ කඳට ගහනවා. ඒත් එක්කම උන් කෑගහන්නත්, අත්වලින් ගහට තට්ටු කරන්නත් පටන් ගන්නවා.

ඇයි මේ සත්තු මෙහෙම කරන්නේ? පර්යේෂකයන් කියන විදිහට මේ ගස් වල මැද කුහර තියෙන නිසා ගලක් වැදුනම ලොකු 'ඩෝං' සද්දයක් එනවා. මේ සද්දය කැලේ ගොඩක් දුරට ඇහෙනවා. පිරිමි චිම්පන්සියෝ තමන්ගේ ශක්තිය පෙන්වන්න, අනිත් අයට තමන්ගේ බලය පෙන්නන්න, එහෙමත් නැත්නම් සහකාරියන්ව ආකර්ෂණය කරගන්න මේක කරනවා වෙන්න පුළුවන්. හැබැයි සමහර විද්‍යාඥයින් කියනවා මේක කෑම හොයාගන්න කරන දෙයක් නෙවෙයි නිසා, මේක උන්ගේ සංස්කෘතික හෝ චාරිත්‍රානුකූල හැසිරීමක් (Ritual) වෙන්නත් ඉඩ තියෙනවා කියලා.

කොහොම වුණත්, මේ අපූරු සත්තුන්ගේ නිවහන වෙන බෝඒ (Boé) වනාන්තරයට දැන් ලොකු තර්ජනයක් ඇවිත්. ඒ තමයි මහා පරිමාණ කාර්මික පතල් කැණීම් (Industrial mining). මේ කැලෑ විනාශ වුණොත් මේ වගේ ලෝකේ කොහෙවත් දකින්න නැති අපූරු සත්ව හැසිරීම් සහ අපේ පරිණාමීය ඉතිහාසය ගැන තියෙන වටිනා සාක්ෂි සදහටම මැකිලා යාවි.

ස්වභාවධර්මය කියන්නේ කොයි තරම් අපූරු තැනක්ද නේද? අපිට තවමත් තේරුම් ගන්න බැරි කොච්චර රහස් මේ සත්තු අතර තියෙනවද! 🌿✨

🦈💥 ගිනිකඳු ආවාටයේ සිට මහා නෂ්ටවීම් දක්වා: මෝරුන්ගේ නොනැසී පැවැත්මේ පරිණාමීය රහස

සාගරයේ ගැඹුරු අඳුර මැද සක්‍රීය ගිනිකන්දක් පුපුරා යද්දී එතැන කිසිදු ජීවියෙකුට ඉතිරි විය නොහැකි බව අපේ සාමාන්‍ය විශ්වාසයයි. නමුත් 2015 වසරේදී පැසිෆික් සාගරයේ සොලමන් දූපත් ආසන්නයේ පිහිටි කවාචි නම් දිය යට ගිනිකන්ද ආශ්‍රිතව සාගර විද්‍යාඥයින් දුටු දසුන මුළු මහත් විද්‍යා ලෝකයම මවිතයට පත් කළේය. අධික උෂ්ණත්වයෙන් සහ විෂ සහිත රසායනික ද්‍රව්‍යවලින් පිරුණු මේ සක්‍රීය ගිනිකඳු ආවාටය අභ්‍යන්තරයේ Silky sharks, Scalloped hammerhead sharks මෙන්ම Pacific sleeper sharks වැනි මෝර විශේෂ කිසිදු බියක් හෝ අපහසුවක් නොමැතිව රංචු වශයෙන් පිහිනමින් සිටියහ. ගිනිකන්දක් ඇතුළත හෙවත් පෘථිවියේ තිබෙන දරුණුතම සහ විනාශකාරීම පරිසරයක් තම නිවහන කරගැනීමට තරම් මේ ජීවීන් පරිණාමීය වශයෙන් දියුණු වී ඇත්තේ කෙසේද යන්න එදා පටන් ජීව විද්‍යාඥයින්ගේ දැඩි කුතුහලයට හේතු වූ කාරණයක් විය.

කවාචි වැනි සක්‍රීය ගිනිකන්දක් අවට සාගර ජලය යනු සාමාන්‍ය ජීවියෙකුට කිසිසේත්ම ඔරොත්තු නොදෙන අතිශය ආන්තික පරිසරයකි. එහි ජලය ඉහළ මට්ටමකින් ආම්ලික වන අතර සල්ෆර් සහ ඊයම් වැනි බැර ලෝහ දැඩි සාන්ද්‍රණයකින් එහි අඩංගු වේ. එසේම එහි උෂ්ණත්වයද සාමාන්‍ය සාගර ජලයට වඩා බෙහෙවින් වැඩිය. නමුත් මෝරුන්ගේ ශරීර මේ ආන්තික රසායනික හා තාපජ වෙනස්කම් වලට ඔරොත්තු දෙන ආකාරයට සුවිශේෂී ජෛව රසායනික හැඩගැසීම් වලට ලක්වී ඇති බව පැහැදිලිය. අනෙක් අතට ගිනිකන්දක් හදිසියේ පුපුරා යාමට පෙර ජලයේ පීඩනයේ, උෂ්ණත්වයේ සහ සංයුතියේ සිදුවන ඉතා සියුම් වෙනස්කම් පවා කල්තියා හඳුනාගෙන එතැනින් ඉවත් වීමට තරම් ඔවුන්ගේ සංවේදන පද්ධති ඉතාම තියුණුය. මේ අපූරු හැඩගැසීම හුදෙක් එක්තරා ගිනිකන්දකට සීමා වූ අහඹුවක් නොවන අතර, එය වසර මිලියන සිය ගණනක් පුරා පෘථිවිය මත ගෝලීය ව්‍යසනයන්ගෙන් බේරී ඔවුන්ගේ පැවැත්ම තහවුරු කළ ප්‍රධානතම රහසක් බව අද වන විට තහවුරු වෙමින් පවතී.

පෘථිවිය මත ගස් කොළන් බිහිවීමටත් පෙර, එනම් වසර මිලියන හාරසිය පනහකට පමණ පෙර ඈත අතීතයේදී මෝරුන් මේ සාගරයට එක්විය. එතැන් පටන් අද දක්වා පෘථිවි ඉතිහාසය පුරා සිදුවූ අතිශය විනාශකාරී මහා නෂ්ටවීම් හයෙන්ම සාර්ථකව ජයගැනීමට ඔවුන් සමත් වී තිබේ. ක්‍රිටේසියස් යුගයේ අවසානයේදී ඩයිනෝසරයන්ට මෙන්ම සාගරයේ රජ කළ මොසාසෝරයන් වැනි යෝධ මුහුදු උරගයින්ට අත්වූ ඉරණමෙන් ගැලවී, අදටත් සාගරයේ ප්‍රධානතම විලෝපිකයන් ලෙස කිරුළු පැළඳීමට ඔවුන්ට හැකි වූයේ කවාචි ගිනිකන්දේදී අප දුටු මේ අන්තවාදී පරිසරයන්ට අනුවර්තනය වීමේ සහජ හැකියාව නිසාවෙනි. විශේෂයෙන්ම පෘථිවි ඉතිහාසයේ සිදුවූ දැවැන්ත දේශගුණික විපර්යාස, දැවැන්ත උල්කාපාත ගැටීම් සහ සාගරය ආම්ලික වීම් වැනි ගෝලීය ව්‍යසන හමුවේ සෙසු ජීවීන් අතුගෑවී යද්දී, මෝරුන් සිය පැවැත්ම තහවුරු කරගත්තේ ඔවුන් සතු වූ මේ අසාමාන්‍ය ශාරීරික හා චර්යාත්මක නම්‍යශීලීභාවය භාවිතයෙනි.

මෙවැනි මහා නෂ්ටවීම් යුග වලදී සාගරයේ මතුපිට ජල ස්ථරයන් ජීවයට කිසිසේත්ම හිතකර නොවන තත්ත්වයකට පත් විය. ඇතැම් විටෙක දැවැන්ත උල්කාපාත ගැටීම් නිසා සාගර ජලය අධික ලෙස රත් වූ අතර, තවත් විටෙක වායුගෝලයේ පිරුණු විෂ වායුන් සාගරයට දියවීම නිසා මුළු සාගරයම දැඩි ලෙස ආම්ලික විය. මෙවැනි ව්‍යසනකාරී අවස්ථාවලදී ගැඹුරු අඳුරු සාගර පතුල සහ සක්‍රීය ගිනිකඳු ආශ්‍රිත කලාප මෝරුන් විසින් සිය ආරක්ෂිත අභයභූමි ලෙස භාවිතා කර ඇත. අනෙකුත් අතිවිශාල සාගර ජීවීන්ට ඒ තරම් ගැඹුරක ඇති පීඩනයට හෝ විෂ සහිත ජලයට ඔරොත්තු දිය නොහැකි වුවත්, මෝරුන් ඒ වන විටත් එවැනි ආන්තික පරිසර වලට හැඩගැසී සිටි බැවින් ඔවුන්ට එම අඳුරු යුගයන් පසුකර යාමට එය විශාල රුකුලක් විය.

මීට අමතරව ඔවුන්ගේ කායික විද්‍යාත්මක සැකැස්මද මේ දීර්ඝකාලීන පැවැත්මට ප්‍රබල හේතුවක් වී තිබේ. මෝරුන්ට ඇත්තේ ඝන අස්ථි වෙනුවට කාටිලේජ වලින් සැදුණු මෘදු සැකිල්ලකි. ගෝලීය ව්‍යසනයක් නිසා ආහාර දාම සම්පූර්ණයෙන්ම බිඳවැටී ජීව විද්‍යාත්මක සම්පත් හිඟවන යුගයකදී, බරින් වැඩි සාමාන්‍ය අස්ථි පද්ධතියක් නඩත්තු කරනවාට වඩා කාටිලේජ සැකිල්ලක් නඩත්තු කිරීම ශරීරයට ඉතා පහසුය. ඒ සඳහා වැය වන ශක්තිය හා අවශ්‍ය වන කැල්සියම් ප්‍රමාණය ඉතා අවම වීම, දුෂ්කර කාලවලදී සෙසු සතුන්ට සාපේක්ෂව ඔවුනට හිමිකර දුන්නේ සුවිශේෂී පරිණාමීය වාසියකි. ශක්තිය ඉතිරි කරගනිමින් අවම ආහාර ප්‍රමාණයකින් දිගු කාලයක් ජීවත් වීමට මේ සැකිලි පද්ධතිය ඔවුන්ට උපකාරී විය.

එසේම, ගෝලීය ව්‍යසනයක් නිසා හිරු එළිය පෘථිවියට නොවැටී මුළු සාගරයම අඳුරේ සහ දුම් රොටු වල ගිලී ගිය අවස්ථාවලදී ආහාර සොයාගැනීම වෙනත් සතුන්ට දැවැන්ත අභියෝගයක් වුවද, මෝරුන් ඊට සාර්ථකව මුහුණ දුන්නේය. ඔවුන්ගේ නාසය ආශ්‍රිතව පිහිටා ඇති සුවිශේෂී විද්‍යුත් චුම්භක සංවේදක පද්ධතිය නිසා අඳුරේ සැඟවී සිටින කුඩා සතෙකුගේ හෘද ස්පන්දනයෙන් නිකුත් වන සියුම් විද්‍යුත් තරංග පවා හඳුනාගෙන ගොදුරු දඩයම් කිරීමට ඔවුනට හැකියාව ලැබුණි. කවාචි ගිනිකන්දේ පවතින බොර සහ අඳුරු ජලය තුළ වුවද ඔවුන් කිසිදු බාධාවකින් තොරව ඉතා සාර්ථකව ජීවත් වන්නේ මේ අපූරු දියුණු සංවේදන හැකියාව නිසාමය. පෙනීම නොමැති වුවද ගොදුරේ පිහිටීම නිවැරදිවම හඳුනාගැනීමට මෙමගින් ඔවුන්ට හැකියාව ලැබේ.

මහා නෂ්ටවීමක් යනු පෘථිවියේ ජෛව විවිධත්වය මුළුමනින්ම කණපිට පෙරළන, ආහාර දාමයන් සම්පූර්ණයෙන්ම විනාශ වී යන අවස්ථාවකි. එවන් සමයක ආහාර සොයාගැනීම යනු සැබවින්ම ජීවිතයත් මරණයත් අතර සටනකි. නමුත් මෝරුන් යනු ආහාර රටාවේ අතිශය නම්‍යශීලී බවක් පෙන්වන සත්ත්ව කොට්ඨාසයකි. ඔවුන්ට දඩයම් කිරීමට සජීවී ගොදුරු නොමැති වූ විට, සාගර පතුලට ගිලී යන මියගිය යෝධ මුහුදු සතුන්ගේ සිරුරු මත යැපෙමින් දිගු කාලයක් කුසගින්නේ නොමැරී සිටීමේ හැකියාව පවතී. මෙම අවස්ථාවාදී ආහාර රටාව නිසාම සාගරයේ අනෙකුත් යෝධ විලෝපිකයින් කුසගින්නේ මියයද්දී මෝරුන් සිය පැවැත්ම තහවුරු කරගත්තේය. මේ සියලුම අපූරු පරිණාමීය දායාදයන් ඔවුනට පෘථිවියේ දරුණුතම ඛේදවාචක වලින් බේරී ඉදිරියට ඒමට මාවත සකසා දුන්නේය.

අවසාන වශයෙන් ගත් කල, කවාචි ගිනිකන්ද තුළින් අප දකින්නේ හුදෙක් සතුන් පිරිසකගේ අපූරු හැසිරීමක් පමණක් නොවේ. ඉන් නිරූපණය වන්නේ වසර මිලියන සිය ගණනක් පුරා පෘථිවියේ සිදුවූ අතිවිශාල භූ විද්‍යාත්මක සහ දේශගුණික පෙරළි හමුවේ නොනැසී පැවතීමට තරම් මෝරුන් සතු වූ අසමසම පරිණාමීය ශක්තියයි. සක්‍රීය ගිනිකන්දක් ඇතුළත වැනි විනාශකාරී පරිසරයක ජීවත් වීමට ඔවුන් සතු හැකියාව, අතීතයේ යෝධ මුහුදු උරගයින් අතුගෑවී යද්දී මෝරුන් පමණක් නිරුපද්‍රිතව ඉතිරි වීමට බලපෑ රහස අද අපට මනාව පැහැදිලි කරයි. මෝරුන් යනු හුදෙක් සාගරයේ ගැඹුර පමණක් නොව, පෘථිවියේ ඈත අතීත කාලයේ ගැඹුරද අපට කියාදෙන අතිශය සාර්ථක ජීවමාන පොසිල විශේෂයකි.



#ස්වභාවික_ලෝකය

🦈🪐 ගස් වලට විතරක් නෙවෙයි, සෙනසුරුගේ වළලු වලටත් වඩා පැරණි මෝරුන්! 🌲✨

අපේ පෘථිවියේ ජීවයේ ඉතිහාසය කොතරම් විස්මිතද කියනවා නම්, ඇතැම් සත්ත්ව විශේෂවල අතීතය පෘථිවියේ වනාන්තරවලට විතරක් නෙවෙයි, සෞරග්‍රහ මණ්ඩලයේ සුවිශේෂී ආකාශ වස්තූන්ගේ හැඩගැසීම් වලටත් වඩා ඈත අතීතයකට දිවෙනවා.

ඔබ දන්නවාද, සාගරයේ රජුන් ලෙස සැලකෙන මෝරුන් (Sharks), සෙනසුරු ග්‍රහයා වටා ඇති සුප්‍රසිද්ධ අයිස් වළලු (Saturn's Rings) වලටත් වඩා පැරණි බව!

🌌 **අභ්‍යවකාශයේ රහස සහ මෝර ඉතිහාසය:**

නාසා ආයතනයේ 'කැසිනි' (Cassini) අභ්‍යවකාශ යානය මඟින් සිදුකළ අධ්‍යයනයන්ට අනුව, සෙනසුරු ග්‍රහයාට ඒ මනරම් වළලු පද්ධතිය ලැබී ඇත්තේ මීට වසර මිලියන 10ත් 100ත් අතර මෑතකදීයි. ඒ කියන්නේ පෘථිවියේ ඩයිනෝසරයන් රජකම් කළ යුගයේදී හෝ ඊටත් මෙපිට කාලයකදීයි තමයි සෙනසුරු තමන්ගේ වළලු ලා සැරසුණේ.

නමුත් මෝරුන්ගේ පරිණාමික ඉතිහාසය ආරම්භ වන්නේ මීට වසර මිලියන 450කට පමණ පෙර 'Late Ordovician' අවධියේදියි. ඒ අනුව බලන විට, සෙනසුරු ග්‍රහයා තමන්ගේ වළලු නිර්මාණය කරගන්නට වසර මිලියන 350කටත් වඩා පෙර සිටම අපේ පෘථිවියේ සාගර තුළ මෝරුන් පිහිනමින් සිට තිබෙනවා!

🌲 **ගොඩබිම ගස් හැදෙන්නටත් පෙර:**

පෘථිවියේ පළමු සැබෑ ගස් විශේෂ බිහිවන්නේ වසර මිලියන 385කට පමණ පෙර 'Middle Devonian' අවධියේදීයි. එනම් මෝරුන් බිහිවී වසර මිලියන 65ක් ගතවනතුරුත් පෘථිවි ගොඩබිම මත කිසිදු ගසක් හෝ වනාන්තරයක් තිබුණේ නැහැ! ඒ වන විට ගොඩබිම පුරා පැවතියේ සෙන්ටිමීටර කිහිපයක් පමණක් උස, මුල් හෝ කොළ නොමැති කුඩා පාසි (mosses) වර්ග විතරයි.

පසුව *Wattieza* සහ *Archaeopteris* වැනි පළමු වනාන්තර බිහිවන විටත්, මෝරුන් වසර මිලියන ගණනක පරිණාමික ගමනක් නිමා කර *Cladoselache* වැනි මීටර් 1-2ක් දිගැති දක්ෂ විලෝපිකයන් බවට පත්ව සාරවත් ලෙස සාගරය පාලනය කරමින් සිටියා.

💥 **කාලයේ පරීක්ෂණයෙන් ජයගත් පරම්පරාවක් !**

පෘථිවි ඉතිහාසයේ (Earth's History) සිදුවූ මහා වඳවීයාම් (Mass Extinctions) පහකටම සාර්ථකව මුහුණ දෙමින්, පළමු වනාන්තරවල උපත, ඩයිනෝසරයන්ගේ ආගමනය සහ සමුගැනීම මෙන්ම අභ්‍යවකාශයේ සෙනසුරු ග්‍රහයා වළලු ලා හැඩවන අයුරුත් බලා සිටි එකම පරම්පරාවක් වේ නම් ඒ මෝරුන් ඇතුළත් කාටිලේජමය මත්ස්‍ය පරම්පරාවයි (Chondrichthyan lineage).

අද අප දකින මෝරුන් එදා සිටි මෝරුන්ම නොවුණත්, වසර මිලියන 450ක් පුරා කිසිදු බිඳීමකින් තොරව පැවත එන ඔවුන්ගේ මේ අඛණ්ඩ පැවැත්ම සැබැවින්ම සොබාදහමේ අසිරිමත් ආශ්චර්යයක් නොවෙයිද? 🌊🦈



#ස්වභාවික_ලෝකය

🦖 අතීත පැටගෝනියාවේ රජකම් කළ “මරණයේ සෙවනැල්ල” Maip macrothorax

මීට වසර මිලියන 70කට පමණ පෙර, ඩයිනෝසර් යුගයේ අවසන් පරිච්ඡේදය තුළදී, වර්තමානයේ දකුණු ආර්ජන්ටිනාව ලෙස හැඳින්වෙන භූමියේ අතිශය භයානක මාංශභක්ෂකයෙක් සැරිසැරුවා. ඌ නමින් Maip macrothorax (මායිප් මැක්‍රොතොරැක්ස්) වූ අතර, මේ දක්වා සොයාගෙන ඇති අභිරහස් 'megaraptor' (මෙගාරැප්ටර්) පරම්පරාවට අයත් විශාලතම සහ සුවිශේෂීම සාමාජිකයෙකු ලෙස ඌව හැඳින්විය හැකියි.

දිගින් මීටර් 9–10ක් (අඩි 30–33ක්) පමණ වූ Maip කියන්නේ පසුකාලීන ක්‍රිටේසියස් යුගයේ (Late Cretaceous Period) ජීවත් වූ යෝධ මාංශභක්ෂක තෙරොපොඩ් (theropod) ඩයිනෝසරයෙක්. පැටගෝනියාවෙන් ගොඩගත් පොසිලවලින් හෙළි වූයේ, ඌට සැහැල්ලු නමුත් ශක්තිමත් සිරුරක්, වේගයෙන් දිවීම සඳහා සැකසුණු දිගු පාද මෙන්ම මාරාන්තික වක් වූ නියපොතු සහිත අතිවිශාල මාංශ පේශි පිරුණු බාහු යුගලක් තිබූ බවයි. උතුරු අර්ධගෝලයේ ජීවත් වූ යෝධ හනු සහිත ටිරනෝසෝරයන්ට (tyrannosaurs) සාපේක්ෂව, මෙගාරැප්ටර්වරු තමන්ගේ බලගතු ඉදිරි ගාත්‍රා ප්‍රධාන ආයුධය ලෙස භාවිතා කර ඇති බව පෙනෙන්නට තිබෙනවා. ඒ අනුව ඔවුන් තමන්ගේ ගොදුරු අල්ලා ගැනීමට සහ ඉරා දැමීමට මේ තියුණු නියපොතු භාවිතා කරන්නට ඇති.

උගේ නමේ තේරුමත් ඒ වගේම බිහිසුණුයි. “Maip” කියන වචනය පැමිණෙන්නේ පැටගෝනියාවේ ආදිවාසී ‘Aonikenk’ ගෝත්‍රිකයන්ගේ මිථ්‍යා කතාවලින්. ඉන් කියවෙන්නේ මරණය සහ සීතල සුළඟ හා සම්බන්ධ වූ නපුරු ආත්මයක් ගැනයි. විශේෂ නාමය වන “macrothorax” යන්නෙහි තේරුම “විශාල ළය” යන්නයි. ඉන් උගේ විශාල උරස් කුහරය සහ වායු කුටිවලින් පිරුණු සැහැල්ලු අස්ථි සැකිල්ල (highly pneumatic skeleton) නිරූපණය වෙනවා.

පොසිල විද්‍යාවට Maip ගේ සොයාගැනීම මේ තරම් වැදගත් වන්නේ ඇයි? යෝධ කාකරොඩොන්ටොසෝරිඩ් (carcharodontosaurid) ඩයිනෝසරයන්ගේ පරිහානියෙන් සහ වඳවී යාමෙන් පසුව, දකුණු ඇමෙරිකාවේ ප්‍රධානතම අග්‍රස්ථ විලෝපිකයන් (apex predators) බවට මෙගාරැප්ටර්වරුන් පත්වූ බවට මෙය ප්‍රබල සාක්ෂියක් සපයනවා. පක්ෂීන් නොවන ඩයිනෝසරයන්ගේ ආධිපත්‍යය අවසන් කළ ඒ විනාශකාරී ග්‍රහක ගැටුමට පෙර අවසන් වසර මිලියන කිහිපය තුළ පරිසර පද්ධති කෙසේ වෙනස් වූවාද යන්න පිළිබඳව වඩා හොඳින් අවබෝධ කර ගැනීමට මේ සොයාගැනීම විද්‍යාඥයන්ට උපකාරී වෙනවා.

දිගටි හිස්කබලක්, පිහියක් තරම් තියුණු නියතල, කඩිසර සිරුරක් සහ බිහිසුණු කීර්ති නාමයක් හිමි *Maip macrothorax*, දකුණු අර්ධගෝලයේ අවසන් මහා මාංශභක්ෂක ඩයිනෝසරයන්ගෙන් එකක් ලෙස සැලකිය හැකියි. ඩයිනෝසර් යුගයේ අවසන් හෝරාවේ පවා, පරිණාමය විසින් කෙතරම් අසාමාන්‍ය දඩයම්කරුවන් බිහි කරමින් සිටියාද යන්නට ඌ කදිම සිහිගැන්වීමක්! 🌍🦖



#ස්වභාවික_ලෝකය