Shilpa Sayura Foundation

*ආපදා ස්ථාන අධ්‍යයනය : මහනුවර

බොහෝ කඳුකර නගර බිහිවී ඇත්තේ මිටියාවත් තුලය. ඒ අතරම ගංගා ආශ්‍රිතවය. උදාහරණයක් ලෙස මහනුවර නගරය ගනිමූ. එය අධික වර්ෂාව පවතින අවස්ථාවලදී ආරක්ෂිතද?

මහනුවර නගරය පිහිටා ඇත්තේ හන්තාන සහ බහිරවකන්ද යන බෑවුම් සහිත කඳුවැටි වලින් වට වූ ස්වාභාවික බඳුනක් වැනි ස්ථානයකය.

2025 වසරේ ඇති වූ දිත්වා (Dithwa) සුළි කුණාටුව පැය 96 ක් තුල පැවති මහනුවරට මිලිමීටර් 400කට ආසන්න වර්ෂාපතනයක් ලැබුණි. කඳු වළල්ලකින් වට වූ, ඝන ලෙස ඉදිකිරීම් සිදු කර ඇති නගරයකට මෙය අතිවිශාල වර්ෂාපතනයකි. නගරයේ මධ්‍යම ඇළ සහ කාණු පද්ධතිය මෙවැනි දැවැන්ත වර්ෂාපතනයකට ඔරොත්තු දෙන ලෙස නිර්මාණය කර නොමැත.

මහනුවර නගරයේ ජලාපවහන පද්ධතියේ ප්‍රධානතම දුර්වලතාවක් (Single point of failure) ලෙස මධ්‍යම ඇළ හැඳින්විය හැකිය. එහි ඇතිවන අවහිරතා හේතුවෙන් නගරයේ සමස්ත ජලාපවහන පද්ධතිය අඩාල වීම, නායයාම් අවදානම ඉහළ යාම සහ ප්‍රවාහන පද්ධතිය ඇණ හිටීම වැනි දාම අවදානම් රැසක් නිර්මාණය වේ.

මෙම බෑවුම් අධික ලෙස ජලයෙන් සංතෘප්ත වූ විට, එම අවදානම සාමාන්‍ය ගංවතුර තත්ත්වයකින් ඔබ්බට ගොස් නායයෑම් සහ මඩ ප්‍රවාහයන් දක්වා වර්ධනය වේ. ගලා එන සුන්බුන් හේතුවෙන් කාණු පද්ධති අවහිර වී, නගරයේ පහත් බිම් ප්‍රදේශ ක්ෂණිකව ජලයෙන් යට විය හැකිය. මාර්ග, දුම්රිය මාර්ග සහ පිවිසුම් මාර්ග වැසී යාමට හෝ කැඩී යාමට ඉඩ ඇති අතර රෝහල් සහ පොදු පහසුකම් හුදකලා වීමේ අවදානමක් ද පවතී. මෙය කල්තියා ජනතාව ඉවත් කිරීම් (evacuation) අවශ්‍ය වන ඉහළ බලපෑමක් සහිත ආපදා තත්ත්වයකි.

මෙවැනි සීමාවන් ඉක්මවා යන අවස්ථාවලදී යටිතල පහසුකම්, ප්‍රවාහනය, ව්‍යාපාරික කටයුතු, හෝටල් ඇතුලු සංචාරක ක්ෂේත්‍රය සහ පොදු ජන ජීවිතය සම්පූර්ණයෙන්ම අකර්මණ්‍ය වීමේ තත්ත්වයකට පත්වේ. එබැවින් හදිසි ප්‍රතිචාර දැක්වීමට පමණක් සීමා නොවී, පූර්ව සූදානම, පූර්ව අනතුරු ඇඟවීම් සහ සම්බන්ධීකරණය කරන ලද ආපදා කළමනාකරණ සේවා මෙන්ම අවතැන් වූවන්, තුවාල ලැබූවන්, මූලික අවශ්‍යතා සහ මහජන සෞඛ්‍යය පිළිබඳ සැලසුම් ද මෙයට ඇතුළත් විය යුතුය.

මේ සඳහා බහුවිධ විසඳුම් සහ පාර්ශවකරුවන් රැසකගේ දායකත්වය අත්‍යවශ්‍ය වේ. එමනිසා වහාම ජාතික අවධානය යොමු විය යුතු ප්‍රධාන ක්ෂේත්‍ර දෙකක් මෙහිදී හඳුනාගත හැකිය:

1. සංකීර්ණ ආපදා තත්ත්වයන් කල්තියා හඳුනාගත හැකි AI (කෘතිම බුද්ධිය) පාදක කරගත් පූර්ව අනතුරු ඇඟවීමේ පද්ධති භාවිතය.

2. අධික වර්ෂා ජලය කළමනාකරණය කිරීම සහ බැස යාමට සැලැස්වීම සඳහා ආපදාවකට පෙර සිදු කරන භූ-ඉංජිනේරු (Geo-engineering) ක්‍රියාමාර්ග.

මෙම ඉංජිනේරු සහ AI පද්ධති එක්ව ක්‍රියා කිරීමෙන් අවදානම් කාලගුණික සිදුවීම් පුරෝකථනය කිරීම පමණක් නොව, අවදානම් තත්ත්වයන් වර්ධනය වන ආකාරය සහ ආරක්ෂිත සීමාවන් ඉක්මවා යන ආකාරය නිරන්තරයෙන් නිරීක්ෂණය කළ හැකිය. එමඟින් ආපදා සීමාවන් ඉක්මවා යාමට පෙර කාලෝචිත ලෙස මැදිහත් වීමට අවස්ථාව සැලසේ.

මහනුවර මධ්‍යම ඇළ අවදානම කළමනාකරණය :

මේ සඳහා නවීන තාක්ෂණය, ඉංජිනේරු විසඳුම් හා මහජන චර්යා වෙනසක් එක් කළ විට එහි කාර්යක්ෂමතාව බෙහෙවින් ඉහළ යයි. විශේෂයෙන්ම කඳුකර නගරයකට ආවේණික වූ බෑවුම් සහිත ස්වභාවය නිසා, ඇළ මාර්ගය සහ අවට බෑවුම් වල ස්ථායීතාව අතර සෘජු සම්බන්ධයක් පවතී.

නවීන තාක්ෂණික විසඳුම් මඟින් එම අවදානම පාලනය කිරීමට
බෑවුම් ස්ථායී කරණය (Slope Stabilization) සඳහා ඉවූරු වන. පස ශක්තිමත් කිරීම, සිදූරු ජලාපවහන නල (Horizontal Drains) මගින් බෑවුම් සහිත ප්‍රදේශවල පස තුළ ඇති අතිරික්ත ජලය ඉවත් කිරීම කළ හැක.. එමෙන්ම භූ-දැල් යොදා පස සෝදායාම වැළැක්වීමට ආරක්ෂිත ආවරණ යෙදීම ද, නාය යාම් වලකන සැවැන්දරා, උණ වැනි ශාක රෝපනයද අවශ්‍යය.
මධ්‍යම ඇලේ තනි බිඳ වැටීම වැලැක්වීමට එයට එන අතිරික්ත ජලය වෙනත් දෙසක ට හරවා යැවීමට නව නාලිකා පද්ධතියක් ඉදි කිරීම ඉතාම වැදගත්ය. ඒ සඳහා බහිරවකන්ද, උඩවත්ත කැලේ හා හන්තාන කඳු ඔස්සේ එන ජලය මධ්‍යම ඇලට ඇතුළුවීමට පෙර මහවැලි ගඟට හැරවිය යුතුවේ.

තවද AI භාවිතයෙන් වර්ෂාව හා මධ්‍යම ඇලේ ජල මට්ටම හා ගලා යාම පුරෝකතනය කර ජල ගැලීම් සිදුවීමට පැය කිහිපයකට පෙර අනතුරු ඇඟවීම් නිකුත් කිරීම අත්‍යාවශ්‍ය වේ.

චන්ද්‍රා ගමගේ (භු-ඉංජිනේරු විශේෂඥ) සහ නිරංජන් මීගම්මන (AI විශේෂඥ)
Climate Tech Foundation

ශිල්ප සයුර ජනවාරියේ පටන් ගන්න Climate Tech Project එකට හදපු පොත. Print කරලා හා e Book Free දෙනවා technology training එක්ක. ICT Centers හා ඉස්කෝල 25 ක් ළමයි 1000 කට.

මේක අපි සැලසුම් කලේ 2025 ජුලි වගේ. 2025 නොවැම්බර් ගංවතුර හා නායයාම් නිසා පාඨමාලාව අලුත් කලා. ශ්‍රී ලංකාවේ දේශගණය, ආපදා හා ආපදා වලට මුහුණ දීම සඳහා AI තාක්ෂණය ඇතුලත් කරලා. මේ පොත දෙමළෙනුත් තියනවා.

විදේශයෙන් කඳ බෑවුම් , පාරවල් හා නිවාස නායයාම් වැලැක්වීම මේ ක්‍රම ඇතුලත් කළා

https://tinyurl.com/ssf-Climatic-TechFirst

අඩුපාඩු බලා comment කරන්න.

නිරංජන් මීගම්මන
Shilpa Sayura Foundation

නිවසක් වටා ඇති පස ස්ථාවර කිරීම

මෙම ක්‍රමය මගින් බෑවුමක පිහිටි නිවසක් ආරක්ෂා කරනු ලබන්නේ, පළමුව ජලය කළමනාකරණය කිරීමෙන් සහ පසුව පස හා වෘක්ෂලතාදිය කළමනාකරණය කිරීමෙනි.

1. ජල පාලනය: බෑවුමේ ඉහළින් එන ජලය ගලායාම වැළැක්වීමට කැපුම් කාණු (upslope cut-off drain) භාවිතා කරයි. ඉන්පසුව, නොගැඹුරු සමෝච්ඡ කාණු (contour drains) සහ සැවන්දරා (vetiver) හෝ බිම් මල් වැටි මගින් පාංශු ඛාදනය අවම කරයි.

2. පස ආරක්ෂා කිරීම: කොහු දැල් (coir geo-nets) සහිත සංක්‍රාන්ති කලාප මගින්, ශාක මුල් අතර තරඟයක් ඇති නොවන පරිදි පාලනය කළ හැකි ලෙස ජලය පසට උරා ගැනීමට ඉඩ සලසයි.
නිවස අවට ආරක්ෂාව: නිවස වටා ඇති කාණු (perimeter drain) මගින් වහලයේ පීලි වලින් එන ජලය එකතු කර, වම්පස ඇති ගල් පිරවූ කාණුවක් වෙත ආරක්ෂිතව යොමු කරයි.

3. ස්ථාවරත්වය: නිවස සහ මංපෙත් අසල නිරාවරණය වූ පස ස්ථාවර කිරීම සඳහා පඳුරු සහ කාපට් තණකොළ වවනු ලැබේ.

4. පදනම ශක්තිමත් කිරීම: බෑවුමේ පහළ කෙළවරේ (slope toe) වඩාත් ස්ථාවර කලාපයේ විශාල ගස් සිටුවනු ලබන්නේ දිගුකාලීන ශක්තියක් ලබා දීම සඳහාය. එහි ඇති ගල් කාණුවක් (stone drain/rubble trench) මගින් අතිරික්ත ජලය බැහැර කරයි.

මෙම සියලු අංග එකතු වී බෑවුම සඳහා කල් පවතින ස්ථායී ආරක්ෂණ පද්ධතියක් නිර්මාණය කරයි.

Niranjan Meegammana
Climate Tech Research
Shilpa Sayura Foundation

For 2026 Updated Scratch Course
Give your new students to do during up coming holidays

Scratch First Sinhala
https://tinyurl.com/ssf-scratch-si1

Scratch Advanced Sinhala
https://tinyurl.com/ssf-scratch2025-si2

Scratch First Tamil
https://tinyurl.com/ssf-scratch2025-tm1

Scratch Tamil Advanced
https://tinyurl.com/ssf-scratch2025-tm2

Shilpa Sayura Foundation

NextGeN Scratch Frist #1 FIRST කුඩා අවදියේදී ළමුනට පරිගණක විද්‍යාව සහ ක්‍රම ලේඛනය ඉගැන්වීමට ශිල්ප සයුර කල ආරම්භයකි. https://tinyurl.com/ssf-scratch-si1 Copyright Notice This Book and ...

Coming Zoom HERO AI Razer
A local design and production by my student all island PeraBot line tracking robotic race winner Hiruksha Thermal, the young innovator.

ඇයි කුඩා කාලයේම අපි ළමයින්ට Scratch උගන්වන්න කියන්නේ?

Scratch හැමෝම හිතනවට වැඩිය advanced. ඒකේ තියෙන්නේ Computer Science. Scratch coding සංකල්ප තමා c ++, python , java, වැනි උසස් language වල තියෙන්නේ.

හුඟක් ළමයින්ට ගණන් අමාරු ඇයි? ගණිතයේ මූලික සංකල්ප වන addition, subtraction, multiplication, and division, සහ number theory, patterns, algebra, and geometry. මේ ටික පදනම් කරගන තමා සියලු ගණිත සිද්ධාන්ත ගොඩ නැගෙන්නේ.

Scratch ගණිතය හා පරිගණක විද්‍යාව මත ගොඩ නගා තියෙන්නේ, තර්කානුකූල, විශ්ලේශණාත්මක හා නිර්මාණශීලී චින්තනය හා හැකියා ගොඩ නගන්න . වයස 11 -14 අතර ළමුන්ට Scratch Coding වැදගත් එකයි.

ඇපල් සමාගමේ නිර්මාතෘ වරක් "අපි සෑම දරුවෙකුට ම coding ඉගැන්විය යුත්තේ, එය ඔවුන්ට සිතන්නට පුරුදු කරන නිසාය" යනුවෙන් ප්‍රකාශ කලා.

Microbit coding ඊට තරමක් වෙනස්. ඒකෙන් ළමුන් scratch දැනුම සජීවි ලෝකයට සම්බන්ධ කරන්න STEM ( Science, Technology, Engineering, Math) සංකල්ප භාවිතා කරනවා. සීමාවන් තුල නව්‍යකරණය හුරු වෙනවා. ඒක වෙනම මට්ටමක්.

ආඩුයුනෝ වගේ දෙයක් එක පාරටම දුන්නොත් ළමුන් code කොපි කරලා දැම්මට computer programming ඉගෙන ගන්නේ නෑ. ඔවුන් Arduino භාවිතා කරන්නේ විනෝදයට. ඒ නිසා Scratch > microbit > Arduino ගමන් මාර්ගය ඇත්තෙන්ම ළමුන් දක්ෂයන් බවට පත් කරනවා.

මේ හැකියාවන්ට පසු පයිතන් game programming , app inventor, web design තාක්ෂණය හා AI development දැනුම දෙන්න පුලුවන්.

මේ මාර්ගයේ අප ළමුන් දහස් ගණනක් යොමු කර තිබෙනවා. ඔවුන් ඇත්තෙන්ම දක්ෂයන් බවට පත්වී තිබෙනවා.

දරුවන්ට දීර්ඝ කාලීනව නුග ගසක් ලෙස වැඩෙන්නට ඉඩ හරින්න. බට් අඹ ඉක්මනින් පල දැරුවත් පලදාව ටික කාලයයි.

Scratch වලින් පටන්ගන්න.
https://tinyurl.com/ssf-scratch-si1

නිරංජන් මීගම්මන
Shilpa Sayura Foundation

කාලගුණ තාක්ෂණය ගැන සිංහලෙන් ලිවූ e-පොතක් කියවීමට කැමති කවුද ?

කියවා අඩුපාඩු අකුරැ වැරදි comment කරන්න.
(වචනය ලකූණු කර, + ලකුණ ඔබා කල හැකියි).

https://tinyurl.com/ssf-Climatic-TechFirst

Niranjan Meegammana
Shilpa Sayura Foundation

අනිත් අයටත් යවන්න

SSF මූලික ජායාරූප වැඩමුලුව

මෙම වැඩමුළුව පැය 2-4 අතර කාලයකදී ජංගම දූරකතන භාවිතයෙන් කරන්න පූළුවන්. එයින් වෘත්තීමය චායාරූපකරණයට අවශ්‍ය මූලික සිද්ධාන්තමය පදනම සකසා ගන්නට පුලුවන්.

Background සහ foreground :
ඔබ ගන්න වස්තුවට පෙර සහ පසූබ්මේ තියන දේවල් පොටෝ එකට ගැඹුර එකතු කරනවා.

චායාරූප රාමුව:
Photo එකක වැදගත්ම දේ තමා රාමුව.
Extream Wide, Wide shot, medium, close up, extreme closeup ඒ රාමු.

හැම තිස්සේම චායාරූප රාමුවට අවශ්‍ය දේ පමණක් ගන්න. Click කරන්න කලින් අනවශ්‍ය දේ චායාරූපය ඇතුලට ඇවිත් ද බලන්න.

චායාරූප කීපයක් අරන් බලන්න. වෙනස් කමි හඳුනාගන්න.

වස්තුන් ස්ථාන ගත කිරීම:
මීට අමතරව වස්තූන් ස්ථාන ගත කරන 1/3 නීතියට අනුව හොඳ පොටෝ එකක් ගන්න පූලූවන්. ඔබේ රාමුව තිරස් ඉරි දෙකකින් හා සිරස් ඉරි දෙකකින් සමාන කොටස් 9 කට සිතින් බෙදන්න. මැද කොටුව හෝ ඒ කොටුවේ මුලු හතරෙන් එකක් වස්තූන් ස්ථාන ගත කිරීමට හොඳ තැන්.

Angle:
වස්තුව දිහා බලන් Angle එකෙන් පොටෝ එකේ කියවෙන අදහස් වෙනස් වෙනවා.
අපිට ඉහල සිට (high angle) හෝ පහළ සිට (low angle) හෝ වස්තුව දිහා බලන්න පුලුවන්. ඒ විශේෂ වෙලාවලට. බුදු පිළිමයක් , දිය ඇල්ලක් පහත සිට ඉහළට ගන්න. මිනිස් රූප උනත් තරමක් යටට ගිහින් ගන්න. උඩ සිට පහළට ගන්නා චායාරූපයකින් ගැඹුර , අසරණ බව පෙන්වන්න පුලුවන්.

බොහෝ විට වස්තුවේ මටටමට ඉඳලා පොටෝ ගන්න. පූසෙක් නම් බිමටම යන්න. ළමයි නම් එයාලගේ ඇස් මට්ටමට ගන්න. ඒවා ඉහල සිට ගන්න එපා.

ඉදිරි අවකාශය:
වස්තුවක් මුහුණ ලා සිටින දිශාවට තරමක් ඉඩ කියන්න. එයින් වස්තුව චලනය වන බව අදහස් කරයි.

සෘණ අවකාශය:
ඔබේ වස්තුව වටා ඇති විශාල හිස් අවකාශය වෙනස් කතාවක් කියයි.

ආලෝකය :
වස්තුවට වැටෙන ආලෝකය පරාවර්තනය වෙලා අපේ කැමරාවට එනවා. ඒ ආලෝකය තමා අපි capture කරන්නේ. ඒක තමා චායාරූපය වෙන්නේ.

ආලෝකය විවිධයි. හිරු එලිය අංක එක. විදිලි ආලෝකය, flash, පරාවර්තනය වන ආලෝකය , ඉටිපන්දමක්, හෝ පහනක් උනත් ආලෝක ප්‍රභවයක්.

ආලෝකය අත් හදා බලන්න. විවිධ ආලෝක තත්ව යටතේ වස්තුවක් photo ගන්න. ඒ සඳහා වස්තුව වටේට යන ගමන් එකම angle එකකින් පොටෝ ගන්න. දිශා 8 කින් ගත්තොත් ඔබට හොඳටම අවබෝධ වේවි. ආලෝක ප්‍රභව කීපයක් හා වර්ණ , ප්‍රතිබිම්බ, සෙවනැලි එකතු කර බලන්න.

Angle එක මාරු කරලාත් ගන්න. වෙනස පරීක්ෂා කරන්න. පවතින ආලෝක තත්ව අනූව පොටෝ එක ගන්න හෙඳම තැන තෝරාගන්න.

රටා හසු කරගැනීම:
අපේ පරිසරයේ විවිධ රටා තියෙනවා. රේල් පාරක්. ගස් පේලියක්, නැටුම් කණ්ඩායමක්, වංගු සහිත පාරක් රටා වලට උදාහරණ.

ඔබ වටා ඇති පරිසරයේ තිබෙන රටා හඳුනා ගන්න.

හොඳ photo එකකට මේ ක්‍රම එකක් හෝ වැඩි ගණනක් යොදා ගන්නවා. වැදගත්ම දේ තමයි පොටෝ ඒකෙන් ඔබ කියන කතාව , මතු කරන අදහස.

හොඳ පොටෝ එකක් කාලයේ එක නිමේශයක්. ඒ නිමේශය හඳුනා ගන්න එක විශේශ දක්ෂතාවයක්. දරුවෙක් හිනා වෙනකොට හොඳම මොහොත එනකන් ඉන්න. එය හිස් වෙන්නත් පුලුවන්. නිමේෂයකට පෙර චායාරූපය
ගන්න. සමහරවිට කිපයක් ගන්න.

පොටෝ එකක් තුලට වචන දාන්නේ නෑ. එහෙම දැම්මොත් ඒක ඇඩ් එකක් පෝස්ටරයක් වෙනවා. නමුත් ස්ථානය , දිනය, සිදුවන දේ විස්තරයක් වෙනම දෙන්න පුලුවන්. එතකොට චායාරූපය බලන කෙනා විස්තරේ දැන් ගන්නවා.

දැන් ඔයා මේ වෙබ් ලින්ක් එකෙන් ඉහත ක්‍රමවේද අත්හදා බලන්න. එහි ඉහත කී උදාහරණ තියනවා. මේ

Mobile එක හොඳටම ඇති photography පටන්ගන්න.

වෙබ් පොටෝගුරු
https://learn.shilpa64.lk/apps/photoguru/

අවශ්‍යනම් මේ
පොටෝ ගුරු ඇන්ඩ්‍රෝයිඩ් ඇප් එක දාගන ඉන්ටර්නෙට් නැති තැනක පුහුණුව උනත් කරන්නත් පුලුවන්.

https://drive.google.com/file/d/0B35-_w6e6w33WFZVOU5Ic0pDQ1k/view?usp=drivesdk&resourcekey=0-HxT0q5BhyuD0VQX6Sr--xg

ඔබ ගන්න ජායාරූප අනික් අයට පෙන්වා අදහස් ලබාගන්න.

පාඨමාලාවෙන් දහස් ගණනක් චායාරූපකරණය ඉගෙනගෙන තියනවා. සමහරු වෘත්තීය චායාරූප ශිල්පීන් හා චායාරූපකරණ ගුරුවරු.

ඔයාලා මේ ක්‍රියාකාරකම් කලාට පසුව ළමයින්ටත් දෙන්න. Photography හැම දෙනාටම අවශ්‍ය හැකියාවක්.

මතක තබාගත යුතු ප්‍රධානම දේ චායාරූපකරණයේ ඉහළ මට්ටමකට යන්න පුලුවන් චායාරූප ගැනීමෙන්, ඒවා විවේචනයෙන් හා අනික් අයගේ චායාරූප අධ්‍යයනයෙන්. සෑම චායාරූපයකින්ම කතාවක් කියන්න.

නිර්මාණ ශීලී වීම සඳහා ඔබට ඉහත නීති රීති කඩන්න පුලුවන්. එහෙම කරන කොට හේතුවක් ඇතිව කරන්න.

තව දුරටත්
ඔබේ හොඳම පොටෝ 5-10 තෝරන්න.

The Lord of the Rings වැනි
ඔබ සිත්ගත් චිත්‍රපටියක් බලන්න. එහි රූප රාමූ අධ්‍යනය කරන්න. ඉන් කීයක් ගහන විදිය ඔබ දන්නවාද?

නිරංජන් මීගම්මන
Adobe Lead Educator
Shilpa Sayura Foundation

Shilpa Sayura 3 Day Arduino & Robotics Workshop for ICT Teachers at Mandaramnuwara.