07/07/2026
ශ්රී ලංකාවට ආවේණික නව වැලි මැස්සන් විශේෂයක් සොයාගැනීම සහ නව ගණයක් ප්රථම වරට වාර්තා කිරීම
ලීෂ්මේනියාසිස් (Leishmaniasis) යනු ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානය මඟින් හඳුනාගෙන ඇති, නිවර්තන කලාපීය රටවල බහුලව ව්යාප්ත වූ නොසලකා හරින ලද රෝගයකි (Neglected Tropical Disease). මෙම රෝගය Leishmania ගණයට අයත් ප්රොටසෝවා පරපෝෂිතයන් මඟින් හටගන්නා අතර, ආසාදිත ගැහැණු වැලි මැස්සන්ගේ (Phlebotomine sand flies) දෂ්ට කිරීම් මඟින් මිනිසාට සහ සතුන්ට සංක්රමණය වේ. ගෝලීය වශයෙන් වාර්ෂිකව නව රෝගීන් ලක්ෂ 7 සිට මිලියනයක් දක්වා වාර්තා වන අතර, දරුණුතම තත්ත්වයක් වන අභ්යන්තර ඉන්ද්රියයන්ට වැළඳෙන ලීෂ්මේනියාසිස් (Visceral leishmaniasis) තත්ත්වය හේතුවෙන් වසරකට දහස් ගණනක් මිය යති. ශ්රී ලංකාව වැනි දූපත් රාජ්යයක් ඉන්දු-ආසියානු භූ තැටිය මත පිහිටා තිබීමත්, පෝක් සමුද්ර සන්ධිය සහ මන්නාරම් බොක්ක වැනි ස්වභාවික බාධක මඟින් ඉන්දියානු උපමහාද්වීපයෙන් වෙන්ව පැවතීමත් හේතුවෙන් ඉහළ ජෛව විවිධත්වයකට සහ ආවේණික සත්ව විශේෂයන්ට උරුමකම් කියයි. කෙසේ වුවද, පසුගිය දශක දෙකක කාලය තුළ ශ්රී ලංකාව තුළ ලීෂ්මේනියාසිස් රෝගීන්ගේ කැපී පෙනෙන වර්ධනයක් දක්නට ලැබේ. දිවයින තුළ මෙම රෝගය බහුලවම ව්යාප්ත වන්නේ Leishmania donovani පරපෝෂිතයා මඟින් වන අතර, එය අනෙකුත් ආසියානු රටවල මෙන් මාරාන්තික අභ්යන්තර ඉන්ද්රිය ආසාදනයක් ලෙස නොව, ප්රධාන වශයෙන් සම මතුපිට හටගන්නා චර්ම ලීෂ්මේනියාසිස් (Cutaneous leishmaniasis) ලෙස ප්රකාශ වීම සුවිශේෂී වසංගත රෝග විද්යාත්මක ලක්ෂණයකි.
මෙම රෝග ව්යාප්තිය පාලනය කිරීම සඳහා දේශීය වැලි මැසි ගහනය, ඔවුන්ගේ විවිධත්වය සහ පාරිසරික හැසිරීම් නිවැරදිව හඳුනාගැනීම අත්යවශ්ය වේ. මීට පෙර සිදුකරන ලද පර්යේෂණ සහ වර්ගීකරණ ලේඛනවලට අනුව ශ්රී ලංකාවෙන් වැලි මැසි විශේෂ 22ක් වාර්තා වී තිබූ අතර, ඒවා Phlebotomus සහ Sergentomyia යන ගණ දෙකට අයත් විය. මින් රෝග වාහකයෙකු (vector) ලෙස නිල වශයෙන් තහවුරු වී ඇත්තේ Phlebotomus argentipes glaucus විශේෂය පමණි. කෙසේ වුවද, වැලි මැස්සන්ගේ පවතින කායික විද්යාත්මක සමානකම් සහ රූපාකාරයන්ගේ පවතින සූක්ෂ්ම වෙනස්කම් (cryptic diversity) හේතුවෙන් හුදෙක් ආන්වීක්ෂීය නිරීක්ෂණ මත පමණක් පදනම්ව විශේෂ වෙන්කර හඳුනාගැනීම අතිශය දුෂ්කර කාර්යයකි. මෙම ගැටලුව විසඳීම සඳහා සාම්ප්රදායික රූපීය විද්යාත්මක ක්රමවේද (Morphological approaches) සහ නූතන අණුක ජීව විද්යාත්මක ප්රවේණි සලකුණුකරණය (Molecular barcoding) ඒකාබද්ධ කළ ඒකාබද්ධ වර්ගීකරණ ප්රවේශයක් (Integrative taxonomy) අත්යවශ්ය වේ. කැලණිය විශ්වවිද්යාලයේ පර්යේෂකයන් විසින් සිදුකරන ලද මෙම අධ්යයනය මඟින් ලංකාවේ වැලි මැස්සන්ගේ වර්ගීකරණයට නව පරිච්ඡේදයක් එකතු කර ඇත.
මෙම පර්යේෂණය සඳහා කැලණිය විශ්වවිද්යාලයේ වෛද්ය පීඨයේ පරපෝෂිත විද්යා අධ්යයන අංශය වෙත 2024 ජනවාරි සිට දෙසැම්බර් දක්වා කාලය තුළ දිවයිනේ විවිධ ප්රදේශවලින් යොමු කරන ලද වැලි මැසි සාම්පල උපයෝගී කරගන්නා ලදී. පවතින සම්මත වර්ගීකරණ යතුරු (taxonomic keys) සමඟ නොගැලපෙන හෝ රූපාකාර ලක්ෂණවල පරස්පරතා පෙන්නුම් කළ සාම්පල 58ක් මෙම විශේෂ අධ්යයනය සඳහා තෝරාගැනිණි.
පරීක්ෂාවට ලක් කරන ලද වැලි මැසි සාම්පල 58 ඇසුරෙන් ප්රධාන ගණ (Genera) තුනකට අයත් හඳුනාගත් විශේෂ 5ක් සහ පවතින වර්ගීකරණයට පරිබාහිර සුවිශේෂී සත්ව කාණ්ඩ 2ක් අනාවරණය කර ගැනීමට පර්යේෂකයන්ට හැකිවිය. සමස්ත සාම්පල එකතුවෙන් බහුලවම වාර්තා වූයේ Phlebotomus argentipes (සාම්පල 21; 36.2%) සහ Sergentomyia zeylanica (සාම්පල 21; 36.2%) යන විශේෂයන්ය. මීට අමතරව Sergentomyia bailyi (සාම්පල 4; 6.9%), Sergentomyia babu insularis (සාම්පල 4; 6.9%) සහ Sergentomyia indica (සාම්පල 1; 1.7%) යන විශේෂ ද වාර්තා විය. මෙම දන්නා විශේෂ පහ සමස්ත එකතුවෙන් 87.9%ක් නියෝජනය කළේය. ඉතිරි 12.1%ක ප්රමාණය (සාම්පල 7ක්) නියෝජනය කළේ ලංකාවෙන් මීට පෙර වාර්තා නොවූ සුවිශේෂී සත්ව කාණ්ඩ දෙකකි.
අණුක සහ කායික විද්යාත්මක විශ්ලේෂණයන් මඟින් ලංකාවෙන් ප්රථම වරට Idiophlebotomus ගණය වාර්තා කිරීමට මෙම අධ්යයනය සමත් විය (සාම්පල 5; 8.6%). මෙම සාම්පල බස්නාහිර පළාතේ ගම්පහ දිස්ත්රික්කයෙන් සහ දකුණු පළාතේ ගාල්ල දිස්ත්රික්කයෙන් ලැබී තිබුණි. මෙම ගණයට අයත් පිරිමි සතුන්ගේ ප්රධාන ලක්ෂණ වනුයේ මුඛ කුහරයේ (cibarium) පේළි කිහිපයකට සැකසුණු කුඩා දත් (denticles) රාශියක් පැවතීම, සන්නාහ රහිත හෝ සූක්ෂ්ම කොරල සහිත ග්රසනිකාවක් (pharynx) තිබීම, සහ ලිංගික අවයව පද්ධතියේ ge***al pump එකට සමාන්තරව පිහිටන සුවිශේෂී අභ්යන්තර උදර දඬු (intra-abdominal rods) යුගලක් පැවතීමයි. තවද, මෙහි style කොටස දිගටි සහ සිහින් වන අතර, එකිනෙකට ඈතින් පිහිටි උල් වූ කටු (spines) 3ක් දරයි.
Sergentomyia nayanasis sp. nov. නව විශේෂයේ විස්තරය
මෙම පර්යේෂණයේ වඩාත්ම වැදගත් සොයාගැනීම වනුයේ උතුරු මැද පළාතේ අනුරාධපුර දිස්ත්රික්කයෙන් හමුවූ, විද්යා ලෝකයට සම්පූර්ණයෙන්ම නව වැලි මැසි විශේෂයකි. මෙම සතුන් Fragmented වනාන්තර ආශ්රිත peri-domestic (ගෘහශ්රිත/පරිශ්රිත) පරිසර පද්ධතිවලින් CDC ආලෝක උගුල් (light traps) භාවිතයෙන් එකතු කරගන්නා ලදී. ජාත්යන්තර සත්ව විද්යාත්මක නාමකරණ කේතයේ (ICZN) රෙගුලාසිවලට අනුකූලව මෙම විශේෂය විස්තර කර ඇති අතර, ලංකාවේ වැලි මැසි taxonomy ක්ෂේත්රයට සහ පළමු පින්තූර සහිත හඳුනාගැනීමේ යතුර (pictorial key) නිර්මාණය කිරීමට පුරෝගාමී මෙහෙවරක් ඉටුකළ කැලණිය විශ්වවිද්යාලයේ පරපෝෂිත විද්යා මහාචාර්ය නයණ ගුණතිලක මහතාට ගරු කිරීමක් වශයෙන් මෙම විශේෂය Sergentomyia (Neophlebotomus) nayanasis sp. nov. ලෙස නම් කර ඇත. මෙහි ගැහැණු සත්වයා holotype ලෙසත්, පිරිමි සත්වයා paratype ලෙසත් නම් කර කැලණිය විශ්වවිද්යාලයේ තැන්පත් කර ඇත.
Sergentomyia ගණයට සහ Neophlebotomus උපගණයට (Subgenus) මෙම විශේෂය ඇතුළත් කිරීම සඳහා උදරීය tergites 2-6 මත වැතිරුණු රෝම (recumbent hairs) පිහිටීම සහ පිරිමි සතාගේ style කොටසේ කටු 4ක් සහ අතිරේක රෝමයක් (accessory seta) පැවතීම යන ලක්ෂණ උපකාරී විය.
ගැහැණු සත්වයාගේ ලක්ෂණ (Holotype Female): හිසේ දිග මයික්රොමීටර 275.43ක් සහ පළල මයික්රොමීටර 308.70කි. මුඛ කුහරයේ (cibarium) පසුපස දාරයේ තනි හරස් පේළියකට සකස් වූ, හොඳින් වර්ධනය වූ, තද වර්ණයක් ගත්, උල් වූ දත් 8–10ක් පනාවක හැඩයට පිහිටා ඇත. ග්රසනිකාව (pharynx) සිහින් වන අතර දිගටි රේඛා සහ රැලි සහිත ව්යුහයන්ගෙන් සමන්විත වේ; මෙහි ඝනකම් කොකු හෝ විශාල කටු දක්නට නොලැබේ. ශුක්රාණුධානි (spermathecae) සිනිඳු බිත්ති සහිත වන අතර, සාපේක්ෂව පුළුල් තනි ප්රණාලයකින් (individual duct) සහ එහි අග්රස්ථ කෙළවරේ ඇති ඉතා කුඩා ප්රක්ෂේපණයන්ගෙන් (minute projections) යුක්ත වේ.
පිරිමි සත්වයාගේ ලක්ෂණ (Paratype Male): තෙවැනි ඇන්ටනා කණ්ඩය (A3) මයික්රොමීටර 84.58ක් වන අතර එය A4 සහ A5 කණ්ඩයන්ගේ එකතුවට වඩා දිගින් වැඩිය. මුඛ කුහරය තුළ තනි පේළියකට සැකසුණු දත් 10–12ක් පවතී. ලිංගික අවයව ව්යුහයේ style කොටසෙහි කටු (spines) 4ක් සුවිශේෂී රටාවකට පිහිටා ඇති අතර, ඉන් 2ක් අග්රස්ථව (terminal) ද, ඉතිරි 2ක උප-අග්රස්ථව (subterminal) ද පිහිටයි. Paramere කොටස වටකුරු කෙළවරක් සහිතව පහළට වක්ර වී ඇති අතර, aedeagus කොටස සාපේක්ෂව ඝනකම් ඇඟිල්ලක හැඩයක් (finger-shaped) ගනී.
මයිටොකොන්ඩ්රීය COI ජාන අනුපිළිවෙලවල් භාවිතයෙන් සිදුකරන ලද උපරිම සම්භාවිතා (Maximum Likelihood) පරිණාමීය විශ්ලේෂණය මඟින් මෙම වැලි මැස්සන්ගේ වර්ගීකරණ තත්ත්වය තහවුරු විය. Sergentomyia nayanasis sp. nov. විශේෂයේ ගැහැණු සහ පිරිමි සාම්පලවල COI අනුපිළිවෙලවල් GenBank දත්ත පද්ධතිය වෙත PX127887 සහ PX226518 යන ප්රවේශ අංක (accession numbers) යටතේ ඇතුළත් කර ඇත. Kimura 2-parameter (K2P) ආකෘතිය මඟින් සිදුකළ pairwise ප්රවේණි දුරස්ථභාවය ගණනය කිරීම්වලදී, S. nayanasis විශේෂයේ සාම්පල දෙක අතර පැවති සත්ව-අභ්යන්තර ප්රවේණි වෙනස (intraspecific divergence) 1%කට වඩා අඩු විය. මෙය සත්ව විද්යාවේදී එකම විශේෂයකට අයත් ජීවීන් පෙන්වන සාමාන්ය විචලනයයි.
කෙසේ වුවද, මෙම නව විශේෂය එහි ආසන්නතම සහෝදර විශේෂයන් වන Sergentomyia khawi සහ Sergentomyia iyengari සමඟ සසඳන විට 5%ක සත්ව-අන්තර ප්රවේණි වෙනසක් (interspecific divergence) ප්රදර්ශනය කළේය. Diptera සහ අනෙකුත් කෘමීන් වර්ගීකරණයේදී නව විශේෂයක් වෙන්කර හඳුනාගැනීම සඳහා සාමාන්යයෙන් යොදාගනු ලබන DNA barcoding gap සීමාව 2%–3%ක් වන බැවින්, මෙම 5%ක ප්රවේණි වෙනස S. nayanasis යනු ස්වාධීන නව විශේෂයක් බවට ප්රබල අණුක ජීව විද්යාත්මක සාක්ෂියක් සපයයි. පරිණාමීය ගසේ (Phylogenetic tree) Sergentomyia ගණය ඉහළ bootstrap අගයන් සහිතව ඒකභවික කුලයන් (monophyletic clades) ලෙස වෙන්වූ අතර, නව විශේෂය S. khawi විශේෂයට සමීප ස්ථානගත වීමක් පෙන්නුම් කළේය. අනෙක් අතට, ලංකාවෙන් හමුවූ Idiophlebotomus sp. සාම්පල දත්ත පද්ධතිවල පවතින reference අනුපිළිවෙලවල්වල හිඟකම නිසා පරිණාමීය ගසේ එකම ස්ථානයක ගොනුවීමට අපොහොසත් වූ අතර, මේ සඳහා ඉදිරියේදී nuclear ITS2 හෝ 28S rRNA වැනි අතිරේක ප්රවේණි සලකුණු භාවිත කිරීමේ අවශ්යතාව පර්යේෂකයන් පෙන්වා දෙයි.
මෙම නව වැලි මැසි විශේෂයන් සොයාගැනීම හුදෙක් සත්ව විද්යාත්මක සොයාගැනීමකට පමණක් සීමා නොවී, ශ්රී ලංකාවේ මහජන සෞඛ්ය ක්ෂේත්රයට සෘජුවම බලපාන කරුණකි. S. nayanasis sp. nov. සොයාගන්නා ලද්දේ දිවයිනේ ඉහළම චර්ම ලීෂ්මේනියාසිස් රෝග ව්යාප්තියක් පවතින අනුරාධපුර දිස්ත්රික්කයෙන් වීම මෙයට හේතුවයි. සතුන් වාර්තා වූ පරිශ්රිත (peri-domestic) වටපිටාව නිරීක්ෂණය කිරීමේදී ඔවුන් මිනිසුන් සහ සුරතල් සතුන් වෙසෙන නිවාස අවට බහුලව ගැවසෙන බව පෙනී යයි.
ඓතිහාසිකව Sergentomyia ගණයට අයත් වැලි මැස්සන් සලකනු ලැබුවේ ක්ෂීරපායීන්ට රෝග බෝ නොකරන, උරඟයන්ගෙන් පමණක් ලේ උරා බොන සත්ව කාණ්ඩයක් ලෙසයි. කෙසේ වුවද, මෑතකදී තායිලන්තය, ඉන්දියාව සහ අප්රිකානු රටවලින් වාර්තා වූ පර්යේෂණ දත්ත මඟින් මෙම මතය දැඩි ලෙස අභියෝගයට ලක් කර ඇත. විශේෂයෙන්ම, S. nayanasis විශේෂයට ව්යුහාත්මකව බෙහෙවින් සමාන Sergentomyia khawi විශේෂය තුළ මිනිසුන්ට සහ සතුන්ට වැළඳෙන Leishmania orientalis සහ Trypanosoma පරපෝෂිතයන්ගේ DNA ස්වභාවිකවම අඩංගු බව තායිලන්තයේදී සිදුකළ පර්යේෂණ මඟින් තහවුරු වී ඇත. මේ අනුව, ශ්රී ලංකාවේ අනුරාධපුරය වැනි ඉහළ රෝග ව්යාප්තියක් ඇති කලාපවල S. donovani පරපෝෂිතයා ව්යාප්ත කිරීමෙහිලා මෙම නව විශේෂය උප-වාහකයෙකු (bridge vector) හෝ රෝග පරපෝෂිතයන් රඳවා තබාගන්නා ධාරකයෙකු (reservoir host) ලෙස ක්රියා කිරීමට ඇති හැකියාව බැහැර කළ නොහැක.
කැලණිය විශ්වවිද්යාලයීය පර්යේෂණ සභාවේ (Research Council, University of Kelaniya) මූල්ය ප්රතිපාදන (Grant No. RP/03/04/06/02/2023) යටතේ සිදුකරන ලද මෙම පර්යේෂණය, ශ්රී ලංකාවේ මෙතෙක් සැඟව පැවති වැලි මැසි විවිධත්වය (hidden biodiversity) මනාව ආනාවරණය කරයි. Idiophlebotomus ගණය ලංකාවෙන් ප්රථම වරට වාර්තා කිරීම සහ Sergentomyia nayanasis sp. nov. නමැති නව විශේෂය විස්තර කිරීම හරහා ලංකාවේ සමස්ත වැලි මැසි විශේෂ සංඛ්යාව ඉහළ ගොස් ඇත.
✒ Research team: Yasoda Kumari, Nayana Gunathilaka, Deepika Amarasinghe, D. G. I. C. Somaweera, T. N. Siriwardana, Nuwani Manamperi
🔗 DOI: 10.4103apjtm.apjtm_219_26
📰 Issue: Asian Pacific Journal of Tropical Medicine 2026; 19(6): 272-284
📅 Published: 24 June 2026
♡ ⎙ㅤ ⌲
ˡᶦᵏᵉ ˢᵃᵛᵉ ˢʰᵃʳᵉ
#පරිසර_සමාගම
