14/05/2026
Болашақпен үндескен ұстаз.
Тәртіп — нәпсіңнен азат ететін жол.
Үнсіздікпен жазалау.
Кешкі сағат төрт-бестің шамасы. Сыныптың ұлдары мектеп ережесіне сай түстен кейін болатын қосымша сабақты ұмытып, жөн-жөнімен пытырап жүргенімізді көріп, директор ағай интерсовет Алтынбекке шұғыл «нұсқау» жасайды. Барлық 11-сыныптың ер балаларын директор кабинетінің алдындағы шағын фойеге жинап, тізерлетіп, малдас құрып, құбыламыз болатын — мектеп директорының кабинетіне қарап сап түзеп отыру бұйрығы берілгенін Алтынбек жеткізді. «Тәртіпке бағынбаған құл болады» демекші, ешкім құл болғысы келмей, жағалай қатар-қатар жайғасып, басымыз салбырап, еденнің сыры кетіп, сан боялған сұп-сұр түсіне қарап, сарғайып ағайдың кабинетінен қандай «аян» беретінін күтіп отырдық. Арада 30–40 минут өтті. Ағай да жоқ, аян да жоқ. Тек қана әрлі-берлі сыныптың қыздары өткенде тығылар тесік таппай, ұяттың отына күйіп отырмыз.
Сөйтсек, ағай мектептен кетіп қалған екен. Жаймен бір-екі бала ағайдың жоқ екенін барып барлап келген соң, жаппай тарқастық. Ертеңіне ұрыс та жоқ, сөгіс те жоқ. Кезекті оқу күні жалғасып кете берді. Ағайдың осындай үнсіздікпен сазайыңды тарттыратын тәрбиесі болатын. Бұл, әрине, сағыңды сындыру емес, тәртіпті сақтау арқылы санаңды шынықтыру екенін, кілең ауылдың ерке-шолжаңдарына тәртіп — өз биігіңе көтерілетін баспалдақ екенін түсіндіру екен. Сол тәртіп сені босаңсып, былжырап кетуден қорғайтын сауыт тәріздес екенін түсіндік. Бұл және осыған ұқсас көптеген өміршең тәрбиелер жас баланың санасына «қағазбасты» педагогикадан: теориялық өлі сөздер, Маркс, Ленин атамның санаға сыймайтын моральдық лекцияларынан тезірек жететінін ағай жақсы ұғынса керек. Тәртіп — нәпсіңнен азат ететін жол екенін ұғындырады. «Өзім дегенде өгіздей күшім бардағы» күшті, ішкі ресурсты шашыратып құртпай, мұратқа жеткізер жолға салуды үйретеді.
Еркіндік — лас жерден аяғыңды былғамай өту. (Өмір мектебінен арыңды биік ұстап өту жауапкершілігін сезіну)
Жоғары сыныпта оқып жүрген кезіміз. Қыздарға қарап бойымызды, ойымызды түзеп жүрген кезең. Бәріміз бір шаш үлгісінде шаш қидырамыз. Ол үлгі әйгілі «асимметрия» еді. Таңдау қабілетіміздің дамымағанынан ба, әлде түсіндіріп айтатын орысшамыздың жұтаңдығы ма (ол кезде барлық жерде көбіне орысша сөйлесетін), әлде кеңестік ұжымдық идеологияның әсері ме, білмеймін, жаппай бәріміз осы үлгіде шаш қидыратын едік.
Сондай бір күні су жаңа шаш үлгіме мәз болып жүрсем, ағай мені көріп: «Осы сендер неге бір шаш үлгісін таңдайсыңдар барлығың? Мүмкін біреудің басы таз болып, соны жасыру үшін бір жағына қайырған болар?!» — деп таңырқады. Ағайдың таңырқауынан әрбіріміз дербес тұлға, индивид болғанымызды қалайтынын аңғару қиын емес еді.
Шаш қою үлгісі сенің ішкі дүниеңнің сыртқы көрінісі екенін қазір түсініп жүрміз ғой. Ішкі дүниеде әлемге жар салып айқайлайтын ештеңе болмаған соң, көптің көшірмесі болып жүре беріппіз. Еркіндік — біреудің ізіне еру емес, сол іздің ізеттілігі мен ағаттығын айыра алу және жауапкершілікті сезіну қабілеті екенін бүгінгі педагогикадағы индивидуация процесі ашып берді.
Мені мектепке қабылдар алдында, бір жыл училищеден келген соң оныншы сыныптың табелі жоқ болатын. Ағайға мамыр айында таныс-тамырсыз барып, кішкене өмірлік «навигаторым» қателесіп кеткенін айтып, қайта оқығым келетінін білдіргенімде: «Екі ай уақытыңды пайдаланып, табелге түспеген пәндерді оқып кел. Оқу басталарда емтихан тапсырасың, өтсең аламыз», — деді. Бұл сол кездегі ешқандай заңға сай келмейтін әрекет еді. Сөйтіп, ағай заңды бұрып, мен мектепке қабылдандым. Өзгеге қиянат тигізбей, менің тағдырыма сырт көзбен қарамай, «оқу іздеп келдім» деген балаға сенім білдіріп, тәртіптің өзін адамгершілік ауласына бұрып, бюрократиялық заңның шеңберінен аттап өте алатын алып қадамды адам еді. Осындай істері арқылы оқушыларға ұлағатты үлгі көрсететін.
Жақында Ақтөбеде өткізілген республикалық ғылыми конференциядан ағай идеяларының жас ғалымдар арасындағы талдап-талқылаулары мен академиялық ғылыми-теориялық ізденістерін көре алмағаным, ағайдың идеяларының оты сөніп, тек естелік пен тарихтың қойнауына өтіп кете ме деген алаңдаушылығымды ұйымдастырушылардың құлағына «алтын сырға» ретінде білдіремін.
Педагогикада тәртіп пен еркіндікті қайықтың қос ескегіндей қатар есіп, оқушысын болашақтың жағасына жеткізуге тыңнан жол іздеген ұстазымыз — Мақсот Құсайновтың рухына арналады.
Құрметпен, Дулат Каликов.
05/01/2024
05/01/2024
28/12/2023
29/09/2022
14/09/2022
11/07/2022
07/07/2022