KNCI

•ទឹកអម្រែក
•ភ្នែកខ្លែង
•ស្ញែងរាជសី
•សំដីឥសូរ
•ថ្ងូរព្រះឥន្ធ
•សុបិន្តសួរ
•ខួរទន្សាយ
•សប្បាយរាស្រ្ត
_____________________________

_ទឹកអម្រែក (ទឹក + អម្រែក)៖ ឆ្លុះបញ្ចាំងពីជីវភាពរស់នៅតាមជនបទ។ អម្រែកគឺជាឧបករណ៍យួរទឹករបស់ខ្មែរបុរាណ។ វាបង្ហាញពីភាពនឿយហត់ និងការតស៊ូក្នុងជីវិតប្រចាំថ្ងៃ។

_ភ្នែកខ្លែង (ភ្នែក + ខ្លែង)៖ សត្វខ្លែងមានភ្នែកមុតស្រួច។ ឃ្លានេះអាចប្រើដើម្បីប្រៀបធៀបទៅនឹងមនុស្សដែលមានក្រសែភ្នែករហ័សរហួន ឬមានល្បិចកលតាមបែបសត្វខ្លែង។

_ស្ញែងរាជសី (ស្ញែង + រាជសី)៖ រាជសីគឺជាសត្វតំណាងឱ្យអំណាច និងបារមី។ ការ «ស្ញែង» គឺការកោតខ្លាចដោយចិត្តស្មោះ ឬការគោរពចំពោះអ្នកដែលមានបុណ្យស័ក្តិធំ។

_សំដីឥសូរ (សំដី + ឥសូរ)៖ ព្រះឥសូរ (ព្រះសិវៈ) ក្នុងជំនឿខ្មែរគឺមានតេជានុភាពខ្លាំងក្លា។ សំដីឥសូរ គឺសំដីដែលមានអំណាច សក្ដិសិទ្ធិ ឬសំដីដែលនិយាយទៅហើយមិនអាចកែប្រែបាន។

_ថ្ងូរព្រះឥន្ធ (ថ្ងូរ + ព្រះឥន្ធ)៖ ព្រះឥន្ទ្រជាស្តេចនៃទេវតា។ ការ «ថ្ងូរ» របស់ព្រះឥន្ទ គឺជានិមិត្តរូបនៃទុក្ខសោកដែលខ្លាំងក្លា រហូតដល់ធ្វើឱ្យស្ថានសួគ៌ញ័ររញ្ជួយ។

_សុបិន្តសួរ (សុបិន្ត + សួរ)៖ ការឃើញសុបិនហើយចង់ដឹងពីអនាគត ឬការព្យាករណ៍។ នេះឆ្លុះបញ្ចាំងពីជំនឿលើនិមិត្ត និងជោគវាសនារបស់មនុស្ស។

_ខួរទន្សាយ (ខួរ + ទន្សាយ)៖ ជាពាក្យប្រដូច។ ទន្សាយជាសត្វដែលឆ្លាត ប៉ុន្តែពេលខ្លះក៏ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាសត្វដែលកំសាក។ «ខួរទន្សាយ» អាចមានន័យថាជាមនុស្សដែលមានគំនិតរហ័សរហួន ឬផ្ទុយមកវិញគឺភាពកំសាកញី។

_សប្បាយរាស្រ្ត (សប្បាយ + រាស្រ្ត)៖ ជាគោលដៅចុងក្រោយនៃភាពជោគជ័យ។ នៅពេលដែលប្រជារាស្រ្តមានសេចក្តីសុខសប្បាយ នោះទើបប្រទេសជាតិមានសុខសន្តិភាព។

ការដែលរៀបរាប់ឃ្លាទាំងនេះជាជួរ គឺវាមានទម្រង់នៃ «ជួនទោល» ដែលមានចុងជួនស្មើគ្នាតាមលំដាប់៖
_អម្រែក ជួនជាមួយ ភ្នែកខ្លែង (សូរ «ឯក»)
_ខ្លែង ជួនជាមួយ ស្ញែង (សូរ «ឯង»)
_រាជសី ជួនជាមួយ សំដី (សូរ «ដី»)
_ឥសូរ ជួនជាមួយ ថ្ងូរ (សូរ «ូរ»)
_ព្រះឥន្ធ ជួនជាមួយ សុបិន្ត (សូរ «ិន្ត»)
_សួរ ជួនជាមួយ ខួរ (សូរ «ួរ»)
_ទន្សាយ ជួនជាមួយ សប្បាយរាស្រ្ត (សូរ «ាយ»)

ពាក្យថា «អច្ឆរិយវប្បធម៌ខ្មែរ» សំដៅទៅលើភាពអស្ចារ្យ ភាពថ្លៃថ្នូរ និងភាពវិសេសវិសាលនៃមរតកវប្បធម៌ ដែលបុព្វបុរសខ្មែរបានបង្កើតឡើង និងបន្សល់ទុកមកឱ្យកូនចៅជំនាន់ក្រោយ។
វាជាការរួមបញ្ចូលគ្នារវាងចំណេះដឹង សិល្បៈ ជំនឿ និងសមិទ្ធផលរូបវន្ត ដែលមានតម្លៃមិនអាចកាត់ថ្លៃបាន និងត្រូវបានពិភពលោកទទួលស្គាល់។
មូលហេតុដែលគេហៅថាជា «អច្ឆរិយ» គឺដោយសារចំណុចសំខាន់ៗដូចជា៖
១. ស្ថាបត្យកម្ម និងវិស្វកម្មដ៏កំពូល
• ប្រាសាទអង្គរវត្ត៖ ជាសំណង់សាសនាដ៏ធំបំផុតក្នុងលោក ដែលបង្កប់ដោយតុល្យភាព រូបរាងធរណីមាត្រច្បាស់លាស់ និងការរៀបចំប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រដ៏ស្មុគស្មាញ (បារាយណ៍) ដែលសូម្បីតែបច្ចេកវិទ្យាសម័យទំនើបក៏នៅតែស្ញប់ស្ញែង។
• បច្ចេកទេសដំឡើង៖ ការយកថ្មភក់រាប់លានតោនមកឆ្លាក់ និងតម្រៀបគ្នាឱ្យចេញជារូបរាងប្រាសាទដោយមិនប្រើស៊ីម៉ងត៍ ប៉ុន្តែអាចឈរជើងបានរាប់ពាន់ឆ្នាំ។
២. សិល្បៈចម្លាក់ដ៏រស់រវើក
• ចម្លាក់ក្បាច់ក្បូរតាមជញ្ជាំងប្រាសាទ ជាពិសេសចម្លាក់អប្សរា និងរឿងរ៉ាវទេវកថា បង្ហាញពីភាពផ្ចិតផ្ចង់ និងដួងព្រលឹងសិល្បៈដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់។
• ចម្លាក់បាយ័ន ដែលមានមុខព្រហ្មញញឹមប្រកបដោយមេត្តាធម៌ ជាហត្ថលេខានៃសន្តិភាព និងអរិយធម៌ខ្មែរ។
៣. អក្សរសាស្ត្រ និងចំណេះដឹង
• ខ្មែរមានអក្សរក្រមផ្ទាល់ខ្លួនតាំងពីយូរលង់មកហើយ (សិលាចារឹក) ដែលជាគ្រឹះនៃចំណេះដឹងផ្នែកច្បាប់ តារាសាស្ត្រ វេជ្ជសាស្ត្របុរាណ និងទស្សនវិជ្ជាសាសនា។
៤. សិល្បៈទស្សនីយភាព និងតន្ត្រី
• របាំព្រះរាជទ្រព្យ៖ ជាសិល្បៈដ៏ទន់ភ្លន់ដែលត្រូវបានចាត់ទុកជា «តំណភ្ជាប់រវាងអាទិទេព និងមនុស្សលោក»។
• ល្ខោនខោល និងតន្ត្រីបុរាណ៖ ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីអត្តសញ្ញាណ និងជីវភាពរស់នៅរបស់ប្រជាជនខ្មែរគ្រប់ជំនាន់។
៥. ភាពរឹងមាំនៃអត្តសញ្ញាណ
• ទោះបីឆ្លងកាត់សង្គ្រាម និងការផ្លាស់ប្តូររបបនយោបាយជាច្រើនលើកក៏ដោយ ប៉ុន្តែស្មារតីវប្បធម៌ ទំនៀមទម្លាប់ ប្រពៃណី និងសីលធម៌នៃការរស់នៅរបស់ខ្មែរនៅតែបន្តស្ថិតស្ថេរ និងមានឥទ្ធិពលក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍។

សរុបមក អច្ឆរិយវប្បធម៌ខ្មែរ គឺជាដួងព្រលឹង និងជាមោទនភាពជាតិ ដែលបង្ហាញពីភាពឆ្លាតវៃ និងការច្នៃប្រឌិតកម្រិតខ្ពស់របស់មនុស្សជាតិ ដែលមិនមែនគ្រប់ជាតិសាសន៍សុទ្ធតែអាចធ្វើបាននោះទេ។
____________________

___

#ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ
នេះគឺជាការសង្ខេបនូវដំណាក់កាលសំខាន់ៗនៃប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ ដែលបានចងក្រងទុក៖
១. សម័យបុរេប្រវត្តិ និងនគរភ្នំ (ហ្វូណន)
• សតវត្សទី១ - ទី៦: ជាសម័យកាលដំបូងដែលមានការកត់ត្រាទុក។ នគរភ្នំជាអាណាចក្រដំបូងគេនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដែលទទួលឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងពីឥណ្ឌា ទាំងសាសនា (ព្រាហ្មណ៍សាសនា និងព្រះពុទ្ធសាសនា) និងការគ្រប់គ្រង។
២. សម័យចេនឡា
• សតវត្សទី៦ - ទី៨: បន្ទាប់ពីនគរភ្នំចុះខ្សោយ ចេនឡាបានឡើងមកជំនួសវិញ។ ក្រោយមកចេនឡាត្រូវបានបែងចែកជាពីរគឺ ចេនឡាទឹកលិច និង ចេនឡាដីគោក។
៣. សម័យអង្គរ (សម័យមហានគរ)
• ឆ្នាំ ៨០២ - ១៤៣១: នេះគឺជាយុគសម័យមាសនៃអាណាចក្រខ្មែរ។
• ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២: បានបង្រួបបង្រួមជាតិ និងប្រកាសឯករាជ្យពីជ្វានៅឆ្នាំ ៨០២ លើភ្នំគូលែន។
• សមិទ្ធផល: ការកសាងប្រាសាទអង្គរវត្ត (ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២) និងប្រាសាទបាយ័ន (ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧)។ ខ្មែរមានអំណាចខ្លាំងក្លាបំផុតក្នុងតំបន់។
៤. សម័យកណ្ដាល (សម័យក្រោយអង្គរ)
• ឆ្នាំ ១៤៣១ - ១៨៦៣: បន្ទាប់ពីការបោះបង់ចោលក្រុងអង្គរ ខ្មែរបានផ្លាស់ប្តូររាជធានីជាច្រើនកន្លែងដូចជា ចតុមុខ, លង្វែក, និងឧដុង្គ។ ជាសម័យកាលដែលខ្មែររងការឈ្លានពានពីប្រទេសជិតខាង (សៀម និងយួន)។
៥. សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង
• ឆ្នាំ ១៨៦៣ - ១៩៥៣: ព្រះបាទនរោត្តម បានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាអាណាព្យាបាលជាមួយបារាំង ដើម្បីការពារប្រទេសពីការលេបត្របាក់របស់សៀម និងយួន។ ខ្មែរទទួលបានឯករាជ្យវិញនៅថ្ងៃទី ៩ វិច្ឆិកា ១៩៥៣ ក្រោមព្រះរាជបូជនីយកិច្ចរបស់ ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ។
៦. សម័យទំនើប
• សង្គមរាស្ត្រនិយម (១៩៥៣-១៩៧០): យុគសម័យរីកចម្រើនក្រោយឯករាជ្យ។
• សាធារណរដ្ឋខ្មែរ (១៩៧០-១៩៧៥): របបលោកសេនាប្រមុខ លន់ នល់។
• កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ (១៩៧៥-១៩៧៩): របបអាវខ្មៅ ប៉ុល ពត ដែលធ្វើឲ្យប្រជាជនស្លាប់រាប់លាននាក់។
• សម័យបច្ចុប្បន្ន: (១៩៧៩-បច្ចុប្បន្ន) ការបង្រួបបង្រួមជាតិ និងការអភិវឌ្ឍឡើងវិញក្រោមរបបរាជានិយមអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។

Here is a summary of the major stages of recorded Khmer history:

1. Prehistory and the Funan Kingdom
• 1st - 6th century: The earliest recorded period. The Funan Kingdom was the first empire in Southeast Asia to be heavily influenced by India, both in religion (Brahminism and Buddhism) and governance.

2. Chenla Period
• 6th - 8th centuries: After the decline of the mountain kingdom, Chenla emerged to replace it. Later, Chenla was divided into two: Chenla Teuk Rik and Chenla Dee Dinh.

3. Angkor Period (Mahanakaro Period)
• 802 - 1431: This was the golden age of the Khmer Empire.
• Jayavarman II: Unified the nation and declared independence from Java in 802 on Mount Kulen.
• Achievements: Construction of Angkor Wat (Suryavarman II) and Bayon (Jayavarman VII). The Khmer were the most powerful in the region.

4. Middle Period (Post-Angkor Period)
• 1431 - 1863: After the abandonment of Angkor, the Khmer moved their capital to several places such as Chatumuk, Longwek, and Oudong. This was a period when the Khmer were invaded by neighboring countries (Siam and Vietnam).

5. French Colonial Period
• 1863 - 1953: King Norodom signed a protectorate treaty with France to protect the country from Siamese and Vietnamese invasion. Cambodia regained its independence on November 9, 1953, under the royal crusade of King Norodom Sihanouk.

6. Modern Times
• Democratic Kampuchea (1953-1970): The post-independence era of prosperity.
• Khmer Republic (1970-1975): The regime of General Lon Nol.
• Democratic Kampuchea (1975-1979): The black-shirt regime of Pol Pot, which killed millions of people.
• Present Times: (1979-Present) National unification and redevelopment under a constitutional monarchy.

#នេះគឺជាស្តេចខ្មែរដែលមានឥទ្ធិពលនិងអំណាច ក្នុងការកាពារថែរក្សាទឹកដីខ្មែរគង់វង្សសម្រាប់កូនចៅជំនាន់ក្រោយនេះ

is a Khmer king who has the influence and power to protect and preserve the Khmer land for future generations.